Skip to main content

Full text of "D. Joh. Alberti Bengelii Gnomon Novi Testamenti, in quo ex nativa verborum vi simplicitas, profunditas, concinnitas, salubritas sensuum coelestium indicatur"

See other formats


r 
r 

! 


I 


K. J 


n J 


jy 


SV 








f,— « 





...^ — , . . ..^,^ 




II ll l l l"'^^' III I ll'ti I 




^ 


^ 




c. 


/ 



i 


^^'^^m^izxiimz'm'^i^i::-xi:ssz^M:s-szivy^^^^^^ 


Cbc I,inivcrsiiv of CbicaQo 
l£ibrarics 



'^vxt-%Hrs.TX l^ihis ^vi.l-an ^t^% 


E^isPilSiliziliSiSlE^lSlllilll^^ 


Vn ...... X, Oio-^-.-.-- ^xx^^^X 




D. JOH. AL.BERTI BEIVC^EIill 

GNOMON 

N O V I T E S T A M E N T I , 

IN QUO 

EX NATIVA VERBORUM A'I SIMPLICITAS, PROFUNDITAS, CONCIN- 
NITAS, SALUBRITAS SENSUUM COELESTIUM INDICATUR. 


€ ^ X 1 1 (J % t V t X a, 

PEE 
FIIilUM SUPERSTITEM, 

91. HRMBSTIJini B£l[^EIiIlI]fI> 

QUONDAM CURATA, 

TERTIO HECUSA 
ADJUVANTE 

J OH A N N E S TE U J) E L. 


, f , 


Tomuis II. 



TUBINGAE, 

SUMTIBUS LUDOV. FRID. FUES. 


LONDINI, 

A P U D D A V I D N U T T 

270 8TRAKD. 

1850. 


A "/■ 


u 






c^- 


LIBRARIES 

— ^ — 


' V 


V 


AmerJ'^'^'^ "^- 


i jI ^k^^> 


•e Unic-.i Oclleotiois- 


5695 


'^ANNOTATIONES 

I3S 

EPISTOLAM PAULl AD ROMANOS. 


C A P U T I. 

V. 1. IlavXog, Paulus) Epistolae initium, Inscriptio. *) Episto- 
licam formam prae libx-is V. T. habent scripta N. T. et in his non 
solum Pauli, Petri, Jacobi, Judae, ,sed etiani uterque Lueae, et om- 
nes Johannis libri. Plus etiam est, quod ipse Dominus Jesus Chri- 
stus suo nomine septem epistolas dedit, Johannis manu, Apoc. 2. 3. 
ac tota Apocalypsis instar est epistolae ab Ipso datae. " Non ad ser- 
vos, sed ad liberos, eosque emefncipatos potissimum, epistolae mitti 
sunt solitae : epistolieumque scribendi genus prae quovis alio accom- 
modatum est ad regnum Dei quam latissime propagandum et ad 
animas quam locupletissime aedificandas. Plus in hoc quoque genere 
unus laboravit Paukis, quam cetcii omnes. Naraque XIV ejus ex- 
stant epistolae:. quarum varius est ordo, varia divisio. Unam ad He- 
braeos, non pr^eiixo nominc suo scripsit: 'ceteris nomen adjecit ; at- 
que hae partim ad ecclesiaKS, jDartim ad singulos viros- datae sunt; 
eamque hodie seriem obtincnt in vohuniiiibus, ut plurimorum quae- 
que versiuu>a prima ponatur. Multo autem dignior consideratu est 
ordo chronologicus , de quo egimus in Ordine tempormn, cap. 6. 
Eo constituto , et historia apostolica et ipsae epistolae mutuam sibi 
hicem afferunt: et congrueutia noematiim locutionumque m epistolis 
uuo tempore super eodcm rerum statu scriptis jcernitur: et incre- 
mentum apostoli spirituale cognoscitur. Unam hoc loco divisionem. 
potissimum coinmemorandam ducinius. Aliter scripsit Paulus ad ec- 
clesias opera sua plantatas ; aliter ad eas, quibus facie^ ignotus erat. 
Illas epistolas comparare possis cum homiliis pastorum ordinariis: 
has cum homiliis, quas Ivabcnt hospites. Illas status ecclesianim 
evangelio magis minusve congruens vel dulci vcl acri familiaritate 
replet: hae, evangelium quasi meracius universim et in abstracto 
propinant. Illae simt magis doraesticae' et quotidianae: hae, lestae 
.et festivae. Confer not. ad cap. 15, 30- Haec ad Romanos epistola. 
niaxime festa est. ■ — dSlog h)&5 XQ^^S^ >. servus Jesu Ch-isti) liuic 
exordio respondet conchtsio, cap. 15, 15- seqq. — XQi^S — HiS, Chri- 


*) Quae nostro nunc more Subscriptionis, Inscriptionis ct praeviae Salu- 
tationis nomine veniimt, ea prisci Graeci ct Eomani ab epistolarura 
suarum primordiis ponebant, idqiie brevissime vnlgo, ut si dicas: 
Faulus Christianis Bomae salutem dicit. Ea vero ex largissima spi- 
ritus mensura grandi sermonis ubertate Apostohis exprimit, Jesum 
Christum pracicipue Ejusc^uc Evangelium, et suum Apostoli munus evan- 
gelicum summoperc depraedicans. V. g. 

T. n. A 


ROM. I, 1 


- 3. 


sti — Dei) Ubique in epistolis Paiili et in toto N. T. eonsideratio Dei 
et Christi arctissime conjuncta exstat. v. gr. Gral. 2, 19. seqq. \Idque 
et nohis fas est perviuvi esse.Y. g.] — nXfiTog unogoXog, vocatus 
apostolus) Subandi, Jesu Christi. Nam, quod praecedit, servus Jesu 
Christi, nunc sjDecialius declaratur. Ad apostolum, et ad vocatum 
apostolum, pertinet, Romanis quoque scribere. \Tali videlicet servo 
mundus zmiversus est ohnoxius. V. g.] Ceteri quidem apostoli per 
diutinam cum Jesu consuetudinem educati fuerant, et primo ad.se- 
quelam ac discipulatum vocati , deinde ad apostolatum producti. 
Paulus, persecutor anteliac, de subito apostolus per vocationem fa- 
ctus est. Ita Judaei erant sancti ex proraissione ; Grraeci, saneti ex 
mera vocatione. v. 6. s. Praecipuam ergo vocatus apostolus cum vo- 
catis sanctis similitudinem et conjunctionem habebat. Simili titulo 
et se et Corinthios afficit 1 Cor. 1, 1. 2- Eaque similitudo refert 
vnoTvmaGbv sive repraesentationem illam, de qua i Tim. 1, i6. Dum 
vocat Christus, facit quod vocat, coU. caj). 4, iZ- , idque celeriter. 
Act. 9, 3- seqq. 15. — aq)wQi(Tf4.avog, segregatus) Idem Pharisaei ety- 
mon fuerat; hoc autem loco Paulus sc non solum ex hominibus, ex 
Judaeis , ex discipulis , sed etiam ex doctoribus segregatum a Deo 
significat. Segregatio aliqua antecessit vocationem , Gral. 1, 15- , et 
secuta est Act. 13, 2- Atque hanc ipsam spectat in praesenti. — 
{ig ivayyfliovj in evangelium) Sequitur conjugatum, nQosTitjyyiUu- 
TO , ante promisit. v. 2- Promissio erat evangeKum promulgatum: 
evangelium est promissio rcpraesentata. Act. 13, 32- Deus promisit 
evatigelium, id est, promissione comprehendit. Promissio non sohun 
erat promissio evangelii, sed evangelium ipsum. 

V. 2. 0, quod) Sermonis Paulini ubertas in ipsis inscriptionibus 
se. exhibet. quare fihmi parentheseon vigilanter observandum est. 
[Promisit DEUS, non solum gratia)7i suam in Filio exhihiturum se, 
sed etiam universo mundo id ipsum promidgaturum esse. Arrige 
aures, et amhahus arripe. V. g.] — uQomrjyyilXaTO, ante promisit) 
pridem, saepe, solennitcr. Veritas promissionis et veritas impletio- 
nis se invicem confirmat. — 8td TOip nQoq)7]Tdjv avrS , per pro- 
phetas suos) Quod prophetae Dei dixerunt, Deus dixit. Lue. 1, 70. 
Act. 3, 24- — ygaqalg, scripturis) Cap. 16, 26. — Etiam voce, non 
modo literis, usi sunt prophetae; ct pkis firmitatis in uno populo 
vox habebat, quam in totius orbis partibus; itaquc firmitudo voci 
prae literis praerogativam daret: attamen literis ad posteritatem ita 
multum tribuitur, ac si nuUa vox fuisset. Adeo scriptura traditioni 
praevalet. [Fideks Romani partim exjudaei fuere, partim exgenti- 
les: atque horum praecipuam Paidus rationem hahet. v. 13. V. g.]_ 

V. 3. nsgl, de) Summa evangelii est, de Filio Dei, Jesu Chri- 
sto Domino nostro. Interponitm- hoc loco declaratio, quid denotet 
appeUatio Filii Dei. v. 3. 4. *) — r» yfvofispy) qui natus est. Sic 
Gal. 4, 4- ' — HaTCt , secundum) Particula determinans. v. 4- 9,5'" 


*) JESUS CHRISTUS DEI FILIUS EST. Hoc omnis legitirai accessus 
Jesu Christi ad Patrem Deumque suum fundamentum est; itemque 
nosti-i per Ipsum, ut Dom.imm oiostrum, ad Ipsius nostrumque et Pa- 
trem et Deum, qui pecuHum nos Ipsi tradidit, adit&s. Etiam ante 
exinanitionem suam Filius DEI Is quidem fuit: sed exinanitione filia- 
tio occultata fuit, et plenc demum retecta post resxirrectionerai His 


ROM. I, 4. 3 

V. 4. rS oQca&Evzog vl5 &i5 , qui definitus est Filius DeiJ to 
ait nirstim, non xal aut dd. Articnlus facit epitasin, iteratus. Mul- 
tis in loeis, ubi utraque natura Salvatoris memoratur, humana poni- 
tiuj prius, quia divina demum post resurrectionem ex mortuis evi- 
dentissime omnibus est demonstrata. [Inde est, quod identidem in- 
gemincctur : Hic : non alius quisquam. Act. &, 20- 22. etc. Y . g.] Par- 
ticipium, ofta&tPTOSf multo plus dicit, quam dg)toQiafisvoS- v. i. nam 
dqfoQt^eTab unus ex pluribus, oQi^eTatr unicus quispiam. Act. 10, 42. 
Hlustri illo loco, Psalm. 2, 7. pH idem est quod oQiafiog, quod Pater 
determinatissime dixit, Filius nieus es Tu. Hunc oQtafidv subse- 
quitur dnodu^ig demonstratio erga homines. Act. 2, 22. Gloriam 
Filii Dei Paulus inprimis amplificat scribens ad eos, quibus eam 
non potuerat coram praedicare. Conf. Hebr. 10, 8. s. not. — iv dvvd- 
(1(1,, zn jpofenffa/ potentissime, plenissime: ut quum sol lucet in 6v- 
vdftet vi sua. Ap. i, 16. — ttaTU^Tivivfia dymavvrjg, secundum spi- 
ritum sanctvmomae) Vocabulum wai^p dytog sandus, ubi de Deo 
agitur, non solum inculpatam illam in agendo rectitudinem, sed ip- 
sam deitatem, vel, ut magis proprie dicamus, divinitatem sive di- 
vinae naturae eminentiam denotat. Inde dytooavvr} medium quiddam 
dicit inter dytoTtjva xal dytaafiov, coll. Hebr. 12, iO. 14., tit quasi 
tres sint gradus, sancttficatio, sanctimonia, sanctitas. Sanctitas ipsa 
adscribitur Deo Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Cumque boc 
loco non memoretur Spiritus sanctus, sed Spiritus sanctimoniae, dis- 
quirendum est araplius, quid ea locutio plane singularis denotet. 
Spiritus nomen expresse, idque saepissime, Spiritui sancto datur: 
sed Deus quoque dicitur Spiritus; et Do^ninus, Jesus Christus, di- 
citur Spiritus, in antithcto quidem ad literam. 2 Cor. 3, 17« Pro- 
prie vero huc conferre juvat, quod carnis et spiritus antitheton uti 
hoc loco, ita saepius in sermonibus de Christo occiuTit. 1 Tim. 3, 16. 
1 Petr. 3, 18. Atque his in locis Spiritus dicitur , quicquid Christi 
est, practer camem, [per ortum ex Davide assumtam, Luc. i, 35. 
V. g.] quamvis mundara et sanctara, ct supra carnem, ex genera- 
tione a Patre, qui Ipsum sanctificavit, Joh. 10, 36. : in summa, Dei- 
tas ipsa. Etenim ut hoe loco caro et spiritiis, ita cap. 9, 5. caro 
et Deitas inyicem contradistinguuntur. Hic spiritus non dicitur spi- 
ritus sanctifatis, quae propria et solennis est appellatio Spiritus 
sancti, quo tamen abundantissime*repletus et unctus eratjesus: 
Luc. 1, 35. 4,1.18. Joh. 3, 34- Act. 10, 38. dicitur autem, uno hoc 
loco, spiritus sanctimoniae , ut simul innuatur sanctitatis illius sive 
divinitatis efficacia, quam resuscitatio Salvatoris et necessario se- 
Guta est et potentissime iHustrat; adeoque spiritualis Ula et sfincta 
sive divina vktus Jesu Glui^ti glorificati, qui tamen spirituale cor- 
pus retinuit. Ante resurrectionem latebat sub carne Spiritus : post 
resurrectionem camem penitus abscondit Spiritus sanctimoniae: quan- 


justificatio Ejus nititur, 1 Tim. 3, 16. 1 Joh. 2, 1.,* eaque nostrae ju- 
stificationis fundamentuni est Eom. 4, 25. Hinc non propter opera 
sna (nam ne Filius quidem Patri quidquam prius dedit, quod Pater 
Tpsi reddere debuisset), sed ea de caussa, quodFilius esset, in pas- 
sione sua omnem suam fiduciam inPatre collocavit, nobisque viam 
praeivit, fidei dux et cousummatov, Hebr. 12, 2. V. g, 

A 2 


4 ROM. I, 4— 6. s 

quam non carnem, sed quod carnale est (etiam sine peccato,) de- 
posiiit: Lnc. 24, 59. lUo respectu, ipse se quondam appellitabat 
Filium hominis : lioc respectu, celebratur ut Filius Dei. Status con- 
spicuus varie modificabatur. In judicio apparebit Grloria Filii Dei, 
et corpus ejus glorificatissimum. Vid. etiam Joli. 6, 63. not. — i^ 
av«i;a(j{cjg vixgMVj ex resurrectione mortuoruni) '^x non modo tem- 
pus , . sed nexum rcrum (nam Jesu Christi resurrectio et fons esf 
fidei et oTbjeetum, Act. 17, 51.) denotat. Verbum uvlgt^fJii, ponitur, 
etiam sine praepositione, ut apud Herodotum, uvttgavteg tmv /?«'- 
■&Q(ov • itaque civdgttGig vsnQOiv h. I. accipi posset pro resurrectione 
ex mortuis. Sed revera foecundior est sensus. namque innuitur, 
cum resurrectione Christi penitus conjimctam essc resurrectionem 
omnium, conf Act. 4, 2. 23, 6. 26, 25. Artemonius conjicit i^avtt- 
golaicog in vsxQmv , Part. T. cap. 41. p- 214. seqq. atque ita con- 
.struit: neQl i'S,ttvagclaiCi}g in vixqwv th vtS avtS xirl. de Filii sui 
resuscitatione ex mortids. Atqui I, aperta est Appositio, de Filio 
suo — Jesit Christo: ergo interjccta verba omnia inter se indivulso 
nexu construuntur. II. Apertum est antitheton: 7'OT yevofiivii EK 
KATA: TOT oQva&ivTog — KATA—ES —. HI. ttvttgttoig, 
non iittVttgttQig, cx ratione stili Pauluii, convenit Christo; Chi-istia- 
iiis vero f§avugaaig. conf r,yiiQs • it.tyiQi7, 1 Cor. 6, 14- Objicit 
Artemonius, Christura etiam ante fuisse Filium Dei. Luc. 3, 22. Joh. 
10, 36. Act. 2, 22. 10, 38. Resp. Paulus h. 1. non ipsam Piliationem 
illam, sed Filiationis oQiatiov ex resurrectione infert : et huc confert 
Chrysostomus loca Joh. 2, 19. 8, 28. Matth. 12, 39- atque hunc oQia- 
fiov subsequitur praedicatio apostolica. Luc. 24, 47. Itaque aptissi- 
ma huic exordio est talis mentio resurrectionis, ut Gal. 1, 1. 

V. 5. di H , per quem) per Jesum Christum Dominum nostrum. 
— iltt^Ofiiv, accepimus) nos, ego et ceteri apostoli. — %dQt>v Jtut 
. dTtogoXt]v, graliam et legationem aposlolicam) Sunt haec duo distincta, 
sed conjunctissima. Gralia., et singularis gratiae mensura, apostolis 
obtigit: et ex ea non solum tota eorum legatio, Eph. 3, 2., sed etiam 
omnes actiones profectae sunt. Rom. 12, 3. 15, 16. 16. 18. Vocabu- 
lum «TTogoATj exstat hoc sensu Act. 1, 25. Apud LXX significat 
dimissionem, tnimus niissum etc. Gratiae et apostolatui respondet 
ohedientia fidei. — iig VTvaxorjv nigicog, in obedientiam fideij ut 
omnes gentes fiant ct maneant submisse dicto audientes fidei et do- 
ctrinae de Jesu (Act. 6, 7.) adeoque praestent obedientiam in ipsa 
fide consistentem. Ex relatione ad Evangelium patet natui-a hujus 
obedientiae. c. 10, 16. 16,26. 1 Petr. 1, 2. Estquc vnaxoij, cixot] 
fiid-' vnoTaytig. cap. 10, 3. fin. Sic Maria credens dixit, Ecce ancilla 
Domini. Luc. 1, 38. 45. — iv nuat> ToTg i&viatv, in omnibus genti- 
busj Quemadmodum omnes gentes liomano imperio extrinsecus pa- 
rent, sic fidei omnes gentes, ipsique adeo Eomani parere debent toto 
corde. — vniQ tS ovofiatog ttVtS) pro nomitie ejus, Jesu Christi 
Domini nostri. Per hunc facta est gratia : Joh. 1, 17. pro hoc agunt 
legati: 2 Cor. 5, 20. per hunc fides in Deum tendit. iPetr, 1, 21- 

V. 6. iv oTg) in quibus gentibus, eid fidei obedientiam per voca- 
tionem Jesu Christi adductis. — xal vfii7g, etiam vos) Nil praeci- 
pue Romanis adscribit Paulus. coU. 1 Cor. 14, 36. Causam tamen 
attingit, cur ad Romanos scribat. Mox versu sequente direete eos 
alloquitur, — xh]VQi, vocatij v. 7. 


ROM. I, 7. 8. 5 

V.7- nocGi TOig ovatv iv Qtofiri, omnihus qui Romae suntj Ple- 
rique horum erant ex gentibus, v. 13., admixtis tamen Judaeis. Eo- 
mae erant, vel nati Romae et educati, vel certe ibi commorantes. 
In maxima urbe sparsim habitabant, neque adhuc in formam eccle- 
siae redacti erant: tantummodo nonnulli in domo Priscae et Aqui- 
lae convenire solebant. Rom. 16, 5. Cum omnihus cohaeret, quod 
sequitur, dilectis etc. neque enim Romanos idololatras alloquitur. ~ 
dyun7]Tolg ^tS, lAXrjrolg dyioig) Duo haec commata, asyndeton ha- 
bent, et parallela sunt. nam qui Dei est, sanctus est. conf. Hebr. 3, 
1. Z)i7ecto^ i^eCspeciatim dicit credentes Israelitas: c. 11, 28. voca- 
tos sanctos, credentes ex gentibus. Israelitae, sunt sancti ex patri- 
bus : Act. 20, 32. not. coll. annot. ad v. 1. hujus capitis 1. sed creden- 
tes ex gentibus dicuntur sanctificati , vel vocati sancti, sancti per 
vocationem, ut interpretatm* Pauhis 1 Cor. 1,2. Duplex est appel- 
latio , cujus priorem partem ad Israelitas , alteram ad gentes retuli. 
Conf. V. 5. 6., et adde loca modo citata. Gel. Baumgartenius in 
Expositione Germanica hujus Epistolae saepius a nobis respicienda 
scribit: „Htedurch luurde der gottesdienstliche Unterschied der Glau- 
„higen und eingehildete Vorzug der Israeliten zu sehr hestatiget wor- 
„den seyn , den Paulus vielmehr hestreitet und ahgeschaffet oder 
„aufgehohen zu seyn versichert. " Resp. Exordio Pauli praerogativa 
Israelitica (quanquam vocatus sancius aequae beatus est , ac dilectus 
DEI) non minus congruit, quam ro uQmrov ipsi Propositioni, c. 1, 
16-, quod cel. Baumgartenius plus satis defendit. — xdQtg, gratia 
etc.) Solennis est haec Pauli formula. Vide initia epistolarum ejus, 
nec non Eph. 6, 23. — Vfi7v, vobis) Subaudi, ohtingat. — eiQr/Vfj, 
pax) laibia pax: usitata Hebraeis formula salutandi: cui praemitti- 
tur xuQig gratia, vocabulum li^oYo Testamento et praeconio apo- 
stolico plane congruens. Gratia obtingit a Deo: inde status pacis 
est apud hominem. cap. 5 , 2. not. — dno ■&eS naTQog fjfiwv xal 
nvQiti lyjaS XQtgS , a Deo patre nostro et Domino Jesu Christo) 
Solennis appellatio apud apostolos, Deus et Pater, Deus pater 
noster. nec saepe, ubi inter seseagunt, dicunt KvQtog Domintzs, 
quatenus .eo imiuitur nomen DEI proprium tetragrammaton: at in 
V. T. dixerant , Jehovah Deus noster. Ratio differentiae ; in V. T. 
erant quasi servi: in N. T. siuit filii; filii autem ita norunt pa- 
trem, ut non opus sit, proprium ejus nomen saepe appellari. conf. 
Hebr. 8, 11- Accedit, quod, polytheismo exstirpato, non perinde 
opus est, Deum verum nomine proprio a falsis diis discerni. KvqIh 
construitur non cum ^fimv, nam Deus dicitur Pater Jesu Christi et 
noster, non, noster et Jesu Christi; sed cum unOf uti plane 2 Tim. 
1, 2- Una eademque gratia, una eademque pax, a Deo et Christo. 
Fiducia nostra, et oratio, in Deum tendit, quatenus est Pater Do- 
mini nostri; et in Jesum Christum, quatenus nos per sese Patri sistit. 

V. 8. nQMTOv, primum) Non semper sequitur deinde: idquehoe 
loco absorpsit affectus. — fiiy) Sequitm' de, v. 13« J Bxa. yos, quidem 
infide, inquit, estis: sed tamen cupio aliquid conferre vobis. — sv- 
X<xQt<sw , gratias ago) Vel in uno hujus epistolae initio vestigia sunt 
omnium motuum spiritualium. In his exceUit gratiarum actio: et 
ab ea fere omnes incipiunt epistolae. Sententia categorica est: nacti 
estis fidem. Gratiarum actio, quae accedit, sermonem facit moda- 
lem. conf. not. ad c. 6, 17. Paulus Romae jam id effectum esse gau- 


6 EOM. I, 8 — 13. 

det, quod alias sibi, omnium debitori, efficiendiim esse diiceret. — 
Tw d^eto im , Deo meo) Hoc verbum, Deus meus, exprimit ^«iSe?», 
amorem, spem, atque adeo totam religionem veram. Ps. 144, 15. 
Hab. 1, 12. Deus meus est Deus, cui servio. v. seq. — dccc, per) 
Dei munera per Christum ad noB, nostrae gratiarum actiones per^ 
Christum ad Deum proficiscuiitm\ — ?i nlgtg, fides) In «jusmodi 
gratulationibus Paulus vel totum Cbristianismum describit, Col. 1, 3. 
seqq. vel partem aliquam, 1 Cor. 1, 5- Itaque hoc loco fidem com- 
memorat, suo convenienter instituto. v. 12- 17. — xaxayyilXnta, 
annunciatur) Sermo concisus: fidem nacti estis; eam audio; etenim 
ubique praedicatur, Sic 1 Thess. 1, 8., ait fidem Thessalonicensium 
in omni loco celebrari. — iv olca tm KO^fita, in toto mundo) Bo- 
uitas et Sapientia di"sana fidem stabilivit in urbibus primariis, H!ie- 
rosolymis praesertim et Romae: unde in totum orbem dideretur. 

V. 9. fidgvvg, testis) Asseveratio pia, de re necessaria, et homi- 
nibus , remotis praesertim et ignotis , occuita. 2 Cor. 11, 31. -^ ka- 
rpei/oj , servio) ut apostolus, c. 15, 16- Testimonium Dei resonat in 
latria spirituali: et qui Deo servit, Deo quam phirimos servire vult 
et gaudet. 2 Tim. 1, 3- — fivslav vfmv, mentionem vestrij Expres- 
sam et explicatam eeclesiarum et animarum mentionem facieb^t 
Paulus. 

V. 10. smoDg tjdtj noti) Particulae cumulatae declarant vim de- 
siderii. 

V. 11. ftiradcS , impertiar) coram, per praeconium evangelii, 
V. 15. , sermones fi-uctuosos, preces etc. Hoe propositum Paulus, 
epistola interim scripta non expletus , retmuit. c. 15, 24. Multo ma- 
jus est bonum praesentiae, quam Kterarum, ubi iUa obtingit. — x^" 
gtsjia nvsvfifnTmdv , donum spirituale) Talibus donis abundabant 
Corinthii , qui Paulum praesentem habuerant : 1 Cor. 1, ?• 12, 1. 14, 1. 
nec non Gralatae. Gal. 5, 5- Ac plane eccle&iae illae , quae apostolo- 
rum praesentia gaudebant, praerogativas insignes in hoc genere ha- 
buere, v. gr. ex apostolica manuum impositione. Act. 19, 2- 6. 8, 17. s. 
2 Tim. 1, 6. At Romani adhuc certe multo inferiores in hac parte 
erant: quare etiam cap. 12, 6. 7. perbrevis est charismatum enume- 
ratio. Itaque subvenire illis cupit, ut corrolorentur. namque per 
charismata confirmabatar testimonkmi Christi. 1 Cor. 1, 6. Petrus 
non magis, quam Paulus, antequam haec epistola scriberetur, 'Romam 
venerat, ut ex hoc loco et ex toto epistolae tenore noscitur. nam 
quod Paulus Romanis impertire cupit, P^trus impertiisset. Porro 
Baronius hanc epistolam A. LWII. scriptam censet: mai-tyrium autem 
Petri fuit A. LXVII. Ergo, si Romae omnino fuit, Romae diu com- 
morari non potuit. — gtjgtx&rjvac , corrohorarij Modeste loquitur. 
Dei est corrohorare , cap. 16, 25. Organon tantummodo se esse, 
Pauius innuit. 

V. 12. tSto di igc, hoc autem estj Explic.at illud, videre vos, 
etc. Non ait, Hoc autem est, ut vos in formam ecclesiae redigam. 
Cautio erat, ne ecclesia Romana afferret pemiciem, tamen postea 
ortam. — vnwv ts xal iftS, et vestram et meam) Non spliun asso- 
ciat sibx Romanos, in quibus simul excitari cupit, sed -eos etiam 
praeponit sibi. Alius longe stilus est apostolicus, atque cmiae pa- 
palis Romanae. 

V. 13. « — dyvoHVf mn -^ ignorare) Consiiieta Paulo formula can- 


ROM. I, 13 — 16. 7 

dorem animi ostendit. — ccdilcpol, fratres) Appellatio frequens, 
saneta, omnibus apta, simplex, dulcis, magnifica. Juyat hoc loco 
expendere titulos, quibus utuntur apostoli. Nomina propria rarius 
poriunt, Cormthii, Timothee etc. i^ra^re^ saepissime dicit Paulus ; in- 
terdum , hortans , dilecti , vel , fratt^es mei dilecti. Jacobus , fratres^ 
fratres mei, fratres mei dilecti: Petrus et Judas semper, dilecti: 
Johannes, dilecti, saepe; semel, /m^res; plus semel,^?zoZz, ut Pau- 
IviB, fili Timothee. — h«qti6p afiM , fructmn hdberem) Hahere, ver- 
bum eleganter positum, medium inter accipere et dare. quod aliis 
prodest, ipsum Paulum juvat. Id pro fructu habet, Phil. 1, 22. Ubi- 
que aliquid in foenore positum habere vult. Hanc cupiditatem quo- 
dammodo temperat, quum se delitorem versu sequente ait. Et 
postulat et dehet. v. i2. il. Ex his duobus nervis firmatur versus 15- 
— Kud^iag, sicutj Bonum apud quam phirimos se extendit. 

-V. i4. ikhjai TS xoil ^uQ^uQotg, Cfraecis juxta atque Barharis) 
Graecis hos amiumerat, ad quos Graece scribit. Haec divisio in 
Graecos et Barbaros omnes gentes complectitur. Sequitur altera, 
sapientibus jiixta et insipientihus. namque mter Grraecos erant etiam 
insipientes, inter Barbaros etiam sapientes. Omnibus, inquit, sum 
debitor, ex divino mei ad omnes missu, et onmium servus. 2 Cor. 
4, 5. Qui sapientia vel potentia praestant , iis tamen necessarium est 
evangelium: ceteri, non excluduntur. Col. i, 28. not. 

V. i5. ovTOjj sic) adeo. Est quasi epiphonema, et illatio a toto 
ad partem insignem. — ro xut' e/^e) id est, meum, sive ego, qua- 
tenus non impedior. Sic -Ezr. 6, ii. ,, icoii 6 olxos ccvtS t6 xut ifxi 
nottj&ijacTott. — TiQo^d-vfiov, promtum) subaudi est. 5 Macc.5; 23. (26.) 
t6 TiQO&vfiov t5 fiadilms tv eTolfica xeia&cct. — iv Qoofir], Romae) 
sapientihus, coll. versu praecedente: potentihus, collato yersu se- 
quente, et i Cor. i, 24« Itaque hoc, Romae, iteratur cum emphasi. 
Roma , caput et theatrum orbis terrarum. — svuyyillauad^atj evan- 
gelizare) Latet h$c Propositio: Scribam, quae coram vellem dicere, 
de Evangelio. 

v. i6. ov yuQ iTcuiaxvvoixui , non enim erubesco) Remissius, ut 
in exordio, loquitur: postea dicit, habeo gloriationem , cap. i5, i7. 
Mundo evangelium est stidtitia et infirmitas, i Cor. i, i8. quare 
mundi oprnione esset erubescendum, Romae praesertim: sedPaulus 
non erubescit. 2 Tim. i, 8. 2 Cor.«4, 2. — t5 jf(>*5», ChristiJ Cm' 
Pauhis non appeUarit h. 1. evangelium DEI aut FILII DEI, beue 
iocet Baumgartenius ; sedrationes, quas afiert, non phis valent ad 
legendum t5 XQt^^ , quam ad omittendum. Facile rationes ubivis in 
utramque partem excogitantiu' : sed testes praevalent, atque hoc loco 
testes, qui omittunt, sufficiunt. Vid. App. crit. Ed. II. ad h. L — ^i;- 
vufiig ^iH^, mrtus Dei) magna et gloriosa. 2 Cor. iO, 4. — slg fffti- 
TrjQiuv, in salutem) Ut summam evangeKi Paulus hac epistola, sic 
epistolae siunmam versu hoc et sequente cpmplectitur. Proprius 
igitur hic locus est ad exhibendum epistolae conspectum. Est in ea 

^I. Exordium. Cap. I. 1^15. 

n. Propositio, cmn summario confirmationis : 

1. de fide et justitia: 

2. de saliite sive vita: 

3. de Omni credente, Judaeo et Gfrajeco. 16. 47. 
Tribus Msce pjartiTbus , c|,uaraiii prima a cap. Ij ,15. xid 


g ROM. I, 16. 17". 

Ic. IV, secmida a V ad VIII, tertia a IX ad XI 
tractatur, non solum haec ipsa Traetatio, sed etiam 
deducta inde Paxaclesis, eodem ordine respondent." 
III. Tractatio: 

1) de Justificationc, quae fit 
I. non per opera; nam sub peccato sunt 

gentes, 18- 

Judaei, 11. 1. 

utrique: 41. 14-17. III. 1. 9- 

n. sed per fidem: • 21. 27. 29. 31. 

ni. ut constat exemplo Abrahami et testimonio 

Davidis. IV. 1. 6- 9. 13. 18. 22. 

2) de Salute: V. J. 12. VI. 1. VH. 1. 7- 14. VIII. 1. 14. 24. 31. 

3) de credente Omni : IX. 1.6.14.24.30. X.l.H. XI. 1.7.11.25.33. 
rV. Paraclesis: XII. 1. 2i 

1) de FIDE, et, (quia per iidem lex statuitm*, c. III, 31.) 
de amore, quem fides parit, deque justitia erga 
homines. 3. — XIII, 10. FIDES expresse nominatur 
c. Xn, 3.6. AMOR, ibid. v. 9. et cap. Xin, 8- 
JUSTITIAE definitio, ibid. v. 7- initio. 

2) de SALUTE, 11—14. 
SALUS c. XIII,- 11. expresse nominatur. 

3) de conjunctione JUDAEORUM ET GENTIUM. XIV.l.iO.13.19. 

XV. 1. 7—13. 

Expressa de utrisqiie meutio, c. XV. 8« 9. 

'LV. Conclusio. XV. 14. XVL 1. 3. 17. 21. 25. 

— i&dctiM , Judaeo) Post deportationem Babylouis omnes Israelitae, 
ut Josephus docet, aiipellati sunt Judaei. liinc Judaeus opponitur Grraeco. 
Alia ratione Graecus opponitur Barbaro. v. 14- — nQOitov) De liac 
particula vid. App. crit. Ed. 11., ad h. 1. *) DeficUy ut ostendi, 
agit Apostolus c. 1 — 4, de salute c. 5 — 8, de Judaeo et Graeco, 
c. 9 — il- Hujus partitionis cognitio permultum facit itd rectam epi- 
stolae intelligentiam. Tertia pars tractationis , de Judaeo et G-raeco, 
particulam ngojrov neque labefactat neque statuminat. Utitur ea 
Paulus ad Judaeos magis arguendos , c. 2, 9. 10., sed evangelium cre- 
denti Judaeo non magis quam Grraeco, virtus DEI est ad salutem. 

V. 17- doxavoffuvi] ■&(» , justitia Dei) Saepe justitia Dei memo- 
ratur in N. T. saepe aj)ud Esajam et Danielem, saepissime in Psal- 
mis. Significat interdum jiistitiain illam , qua Deus ipse justus est, 
juste agit, et justus agnoscitur: c. 3,5. eamque, ut in hominibus ap- 
pellatur, vel particularem, vcl universalem, qua etiam gratia et mi- 
sericordia continetur; et quae maxime demonstratur peccatum con- 
demnando et peccatorem justificando. quo pacto Justitia Dei essen- 
tialis non plane excludenda est a negotio justificationis. c. 3, 26. seq. 
Inde interdum significat Justitiam hanc , qua homo (Dei dono, Matth. 
6, 33.) justus fit et justus est: idque vel justitiam Jesu Christi per 
fidem apprehendendo. c. 3, 21. 22. vel justitiam illam Dei per virtu- 
tes et bona opera imitando. Jac. 1, 20. Paulo, de justificatione lo- 
quenti, JustitiaDei dicitur iUa fidei justitia, quiaDeus eam invenit 
et paravit, revelat et donat, approbat et coronat: conf. ,2Petr. 1, 1. 
cui idcirco opponitur . propria hominum justitia. Rom. 10 , 3. coll. 


*) Minus firmam margo Ed. 2. eam judieavit, quum Ed. maj. lectori j)0- 
tius judicium reliquisset, Mhil definit Vers. genn, E. B. 


ROM. I, 17. 18. . .9 

Phil. 5, 9. Qiiin etiam nos ipsi dicimur Justitia Bei, 2 Cor. 5, 21. 
Hoc lobo, ut in Propositione, denotat Justitia Dei totum beneficium 
Dei in Jesu Christo ad salutem peccatoris. : — ccnoxaXvmnat, re- 
velatur) VsAQi hinc necessitas Evangelii, sine "quo nec justitia nec 
salus cognoscitm\ Ostensio justitiae Dei facta est in morte Christi, 
cap. 3, 25. seq.' manifestatio et rcvelatio justitiaeDei per fidem, in 
evangelio. ibid. v. 21. et h. 1. Gemina, coUatO versu 18., hic fit 
revelatio, irae et justitiae. Illa, per legem, parum nota naturae: 
haec, per evangelium, prorsus ignota naturae. ' lUa praecedit et viam 
parat: hacc subsequitur. Utrumque, reueZa^«/r, in praesenti expri- 
mitur, in oppositione ad tempora ignorantiae. Act. 17, 30. •-- ix 
nlgmg fig nlgtv, ex fide in fidem) Construe, justitia ex fide, ut mox, 
justus ex fide. Ex fide in fidem, dicit fidem meram. namque justitia 
ex fide subsistit in fide, sme operibus. dg denotat terminum, finem 
ac Umitem. vid. c. 12, 3. et Noti ad Chrysost. de Sacerd. p. 415- 
Sic 1 Chron. 17, 5.: eram, ^mN !?&« bns'a ex tentorio in tentorium, 
ubi non tentorium aliud aUudque notatur, sed tentorium citra do- 
mum sive temphim. Fides, inquit Paidus, manet fides: fides est 
prora et puppis, apud Judaeos et gentes, etiam apud Paulum, usque 
ad ipsam ejus consummationem. Phil. 3, 7 — 12. Sic pulcre ad ix 
sonat (Ig, ut drco et ng, 2 Cor. 3, 18. de gloria purissima. Euphe- 
mia est, quod Paulus opera nondum expresse excludit, quorum ta- 
men in hac Propositione exclusio qualiscunque fieri debuit. Porro 
propositionis sic institutae fert indoles, ut multa alia hinc inferantur^ 
nam quia non dicitur, in rrjg nlgfcog ftg ti^v nlgiv, sed indefinite, 
ix nlqfcog fig nigiv, sic dicemus, ex una fide in aliam, ex fide Dei 
ofFerentis in fidem hommum accipientium, c. 3, 2. ss. ex fide V. T. 
et Judaeorum in fidem N. T. et gentium quoque, c. 3, 30. ex fide 
Pauli in fidem Romanorum, c. 1, 12. ex fidei gradu uno in ultei'io- 
res, iJoh. 5, 13. ex fide firmorum in fidem infirmorum, c. 14, 1. s. 
ex fide nostra exspectante in fidem divinitus praestandam per vitae 
donum. — Ka&mg, sicut) Tria Paulus modo posuit: I. ex fide est 
justitia. V. 17. II. ex justitia, salus. v. 16. III. Judaeo et Gh^aeco. 
V. 16. Omnia confirmat Ulud, Justus ex fide, vivet: ex prophetico 
programmate, Hab. 2, 4. Vid. not. ad Hebr. 10, 36. seqq. Idem 
Spmtus est, qiu per propljetas locutus fuit Dicta a Paulo citanda; 
et quo duce Paulus ea tam apposite et opportune, in hac praeser- 
tim epistola, citavit. — ^i^GfTuc, vivet) Vivit, pro vivet, Latinorum 
aUqui pridem scripsere. Sj)halma, in una litcrula, apertum, memo- 
ratu et refutatu indignum. Refutat, post Whithium, Baumgartenius, 
et a me praetermissum notat. 

V. 18. ctnoxttlvnTfTai, revelatur) Vid. vers. 17. not. — /«(), 
etiim) Particula incipit tractationem, finita propositione. cap.' 6, 19. 
Matth. 1, 18. Act. 2, 15. 1 Cor. 15, 3- Latini fere omittunt. Primum 
PauU argumentum hoc est : Omnes sunt sub peccato ; idque lex osten- 
dit. ergo ex operibus legis nemo justificatur. Id tractatur usque ad 
c. 3, 20. Inde infert: ei'go ex fide. c. 3, 21. seqq. — oQyt] ■&fu,ira 
Dei) 'Ogyn, sine articulo, h. 1. at r; ogyij denunciatur us, qui justi- 
tiam negUgunt. Ira quasi aUa in gentes, alia in Judaeos. Justitia 
et ira Dei quodammodo antitheton faciunt. Justitia mundi obterit 
feum: justitia Dei, obterit peccatum, peccatorem restituit. Hinc fre- 
quens in hac inprimis epistola irae mentio, c. 2, 5. 8. 5, 5. 4, 15. 5, 9. 9^22. 


10 EOM. I, 18 — 21. 

ac poiTo c. 12, 19. 13, 4. 5. — an HQuva, a coelo) Hoc majesta- 
tem irati Dei significat, oculumque videntem, et irae latitudinem. 
quicquid sub coelo est, et tamen non sub evangelio, sub ira est. 
■Ps. 14, 2. — inl naaav, super omnem) Paulus, iram Dei reprae- 
sentans, in abstracto loquitur, de peccato: salutem, in concreto, de 
credentibus. itaque jam per aenigma innuit, peccatoribus gratiam 
esse paratam. — «iTe^SKxv xui ttdiitiavj impietatem et injustitiam) 
Duo haec momenta tractantur v. 23. seqq. pnjustitiam saepe appel- 
lat Paulus, V. 29., utpote directe oppositam justitiae. V. g.] — dv- 
■Q-QOin(av xoiv) Periplu*asis gentium. — Tt]v dXiq&nav , veritatem) 
cujus est, quicquid bonae frugis liabent scripta ethnicorum. — iv 
oidtitla, in injustitia) Latius jam sumitur vocabulum, quam modo in 
antitheto ad dae^Huv, uti dvofila c. 6, 19- — itarsj^dvTcov, deti- 
nentium) Veritas in mente nititur et urget: sed homo eam impedit. 

V. 19. TO yvmgov) quod notus est Deus : illa ratio, quod Deus 
se notum praebet: q. d. notitudo Dei: non modo, quod nosci pot- 
est. nam v. 21. ait yvovTig. Plato 1. 6. Polit. to fiiv navTskcSg 6v, 
navTiXwg yvoygov /m?; ov de fiijdafti^, navTrj dyvcogov. — eqiaviQcofff') 
Magna proprietate Paulus hoc verbo usus est, ut supra dnoxalvnTm. 

V. 20. doQaTu ita&OQUTat , hivisibilia videntur) Incomparabile 
oxymoron. Invisibilia Dei, si unquam, certe in creatione facta essent 
visibilia: sed tum quoque non nisi per inteUigentiam videri coepe- 
runt. — dno XTiaecag, a creatione) '^no denotat hoc loco vel do- 
cumentum, uti dno, Matth. 24, 32-, ut intelligentia patrum a condito 
mundo, refutet defectionem gentium : vel potius tempus , ut respoji- 
deat hebraeo tt et sit, a condito mundo, et ultra, retrorsum, qiio 
pacto mox congruit didtog, aeterna. priore modo dno cohaeret cum 
Ttad-oQUTat' altero modo cum doQUTa. — noi^ftaat) operibus per 
KTiavv, creationem, productis. Sunt opera. ergo est creatio. ergo 
est Creator. — voiifieva) li soli, qui v(S utuntur, xa&oQcoai. — ■ xa- 
&0QUTat, videntur) nam opera cemuntur. Antitheton, eaxoTia&t]. 
— 7}Te — nal) Haec ctim doQura stant in appositione. — dtdtog 
xtX., aeterna etc.) sununa Dei, Deo digna, perfectio in essendo et 
agendo ; uno verbo, d^eiOTrjg. quod significat divinitas, ut d-eoTtig dei- 
tas. — duvufiig) potentia, ex omnibus Dei attributis primum reve- 
lata. Singulis Attributis sua opera peculiari modo respondent. 
[Esaj. 40, 26.] — eig to) Paulus directe excusationem adimit, non 
sohim de eventu aliquo loquitur. Et hoc colon eig to — habet se 
instar propositionis ad v. seqq. Constr. cum (paveQov egtv. — dva- 
nokoyrjTeg, inexcusabiles) Sic quoque de Judaeis, c. 2, !• 

v. 21. dtOTt) Hoc dtOTt reassumitur ex v. 19. Non ignoran- 
tes, sed scientes peccarunt. — &e6v cog d-e^v, Deum ut Deurn) Haec 
est j; dh]&eta, veritas, summa convenientia : ubi naturae divinae 
respondet cultus. conf. Gal. 4, 8-, non naturd, de contrario. ■ — d^eav, 
Deum) aeternum, omnipotentem , glorificatione et gratiarum actione 
celebrandum. — edo^aaav ij ev^aQigi^aav, glorijicavemnt aut gra- 
tias egerunt) Gfratias agere debemus ob beneficia: glorificare ob 
ipsas virtutes divinas. contra Hobbesium. Si esse posset mens ali- 
qua extra Deum, a Deo non creata, ea tamen teneretur ad laudan- 
dum Deum. — r]) aut saltem. — efittTatojd^r^aav) Hoc verbum, et 
JaxoTiad^r], habent vim reciprocam. Ssim fnxTftta, jmTatSa&at, saepe 
dicitur de idolis, eQrumque cultu et cultpribus. 2 Jleg. 17, 15. Jer. 


EOM. I, 21—26. 11 

2, 5i nam objecto suo conformatur mens. Ps. 115,8. Mazmorijg 
opponitur t^ doid^svv fxavvevog xuQdia, rqJ «.^;jfap/5«i'. — dta- 
loyiGfiolg , cogitationihus) variis, incertis, stultis. 

V. 22. mttanovTig) profitentes. — /iwaj^avd^y/ffav) LXX, Jer. 10, 
14. s. IfioiQtiv&i] nug uvd-QMnog uno ypojascog — ipfvdt] ixcovev- 
auv — (iUTttitt i^i^v, fQyu ifinsnuiyfiivu. Passim in liac epistola 
alludit Paulus ad extrema Jesajae et prima Jeremiae capita : ex quo 
apparet, recentem tum ab eorimi leetione fuisse sanctum Dei hominem. 

V. 23. i^Utt'ittv, mutarunt) summa stultiti^. Ps. 106, 20. Jer. 
2, 11. Eadem impietas et eadem poena tres habet gradus. In 
primo emphasin habent haec verba: xaQdla: xaQdtdJv: v. 21. 24. 
ido^aaav et doiav, et uTifia^Ba&ttO tu awfiUTU. v. 21. 23. 24. In 
secundo, fifTr;lXtt'ittv, cujus verbi iteratio, non tamen sine diJQFerentia 
figurae simplicis et compositae, talionem exprimit, v. 25. 26. ut nuQa 
iteratum, ibid, In tertio, «x idoxtfiuattv et ccdoxtfiov. v. 28- In 
singulis poenam exprimit t6 -nttQidoiXi. Si homo Deum non ut Deum 
coKt, sibi ita relinquitur, ut se hominem abjiciat, et a Deo, ad cujus 
imaginem factus erat, quam longissime discedat. — rjj* do^av tS 
ucpdttQTfi, gloriam inc&rruptiUlis) Perfectiones Dei vel positivis vel 
uegativis terminis exprimuntur. Hebraea lingua positivis abundat: 
negativos fere per periphrasin reddit. — e») Hebr. a Lat. pro, cum. 
sic iv, V. 25. — ttv&Qconu — tQnSKav, hominis — reptilium) Gli- 
max descendens. corruptibilis constr. etiam cum volucrium etc. Saepe 
formam hominis, avis, quadi'upedis , serpentis, commiscuerunt. — 
ofioicofittTi, fiitovog, similitudine imaginis) Imago est concretum: si- 
militudo abstractum, dohi, gloriae oppositum. quo majori similitudvne 
imago refert creaturam,'eo apertius aberrat a vero. 

V. 24. dto, propt&red) Peccati alia poena est ex conseqiientia 
physica, v. 27. not. oportebat: alia insuper ex justitia vindicativa, 
ut h. 1. — iv Tttlg incd-vfiiaig, in concupiscentiis) iv, non elg. Jam 
aderant ul ini&vfiitti, coficupiscentiae. Quales deos fingebant, ta- 
les erant ipsi homin"es. — dxa&aQaiav, impuritatem) Saepe conjun- 
gitur impietas et impuritas, 1 Thess. 4, 5. , cognitio Dei et puritas 
mentis, Matth. 5, 8. iJoh. 3, 2. s. — dTifiuCfad-ui^, dehonestarej 
Oppositum ^hmiw. iThess. 4, 4. Homo non debet se projicere. 
1 Cor. 6, 13. s. — iv iavTolg, in se ipsisj per scortationem, moUi- 
tiem et alia flagitia. Ipsi sunt materia poenae suae , et impensa ejus. 
Quamjuste! qui Deum inhotiestant, puniuntur de se ipsis. Joh. Cluverus. 

V. 25. Tr,v dlrid^fkttv, veritatem) quae jubet Deum colere TAN- 

QUAM Deum iv r<u xptvdst, in mendacio) Mythologiae pretium. 

iv, Lat. cum. — iaf^da&i^aav, eoluerunt) interne. — iidTQfvajxv, 
serviverunt) externe. — TraQd) praeter , prae. c. 14, 5. 

V. .26. ndd^rj uTirfiiug, passiones ignominiae) Vid. (3?e?^JmMib. 
unerkannte SUnden, 'T. I. cap. 92., Von der geheimen Unzucht. 
Talium plena sunt gentilium scripta. — dTtfiiugj, ignominiae) Op- 
positum Tifii], honor. A Thess. 4, 4. — &t]Xftttt, foeminae) In pec- 
catis arguendis saepe scapha debet scapha dici. Pudorem praepo- 
sterum ii fer^ postulant, qui pudicitia carent. Paulus Romam adhuc 
non yisam sic apertius seribit, ineunte epistola, quam usquam antea. 
G-ravitas et ardor stili judicialis, proprietate v^rborum non violat 
yerAeundj[am...^.j^(p,^xrtv,.t<si<m) Subaudi, ^ui. ^ed est ,ellip£iis. ...cjausam 
nabes i Cor. 11, 9. Utendum, non fiiuendum. Gravitas «Iffi sacri. 


12 ROM. I, 27—32. 

V. 27. i^Oiccv&rjaaVj exarserunt) TtvgvoaH abominanda. — rjjV 
citfXVf^oavvtjv , turpitudinem) cni ipsa corporis et membrorum con- 
foririatio reclamat. — ^V idsii) quam opwtuit, naturali sequela. — 
T7]g nXccvrjgj erroris) quo aberrarunt a Deo. -r- anolafi^dvovTeg) 
Verbum oppositum, de Gentibus : ut dnodolaH, respectu Judaeorum. 
c. 2, 6. In utroque verbo ctno eandem vim habet. 

V. 28. fX^i^v, hahere) Antitbeton, nagadcDitsVj tradidit. Ix^tv iv 
intyvMQit, kahere in agnitione, plus notat, quam iniytvcoaitfcv, 
agnoscere. Non plane deerat agnitio : sed in eo non ita profecerunt, 
iit Deum haberent. v. 32. — ddoitiftov) Ut dduvaTog, dntgog et 
similia, et active et passive valent, sic quoque dSoKifiog. Hoc loco 
active notatur mens, quae j3j'o5a^ minime probanda; eui relicti sunt, 
qui maxime probanda non proharunt. Hoc ddontfiov tractatur v. 32-, 
avvfvdoxSat ' notitv rd fx^ KaOrinovTa, tractatur v. 29 — 31. -— tu 
fii] xa&ijxovTa') Milojatg. 

V. 29. nenltjgoDfiivsg) Grande verbum. fjisgagj mox. — ddtal^, 
injustitia) Hoc, justitiae oppositum, primo loco ponitur: immisericor- 
dia, ultimo. Justitia habet vitam: injustitia mortem. v. 32. Tota 
Enumeratio ordinem habet sapientem, per membra novem, in aflfec- 
tibus: duo, in sermone: tria, respectu Dei, et sui, et proximi; et 
duo, in rebus gerendis: sex, respectu necessitudiniun. Confer de 
contrariis, c. 12, 9. seqq. — noQvsla) Retinendum esse hoc verbum, 
jam diu agnovi: *) Clementi Romano haud lectum esse non apparet. 
— novtjQia — naitia) HovtjQia est nequitia, ejus, qui alteri, etiam 
sine suo commodo, nocere gaudet. itanla est vitium, quo alter alteri 
nil bt)ni confen-e potest. nleovi^iu d.enotSit . avaritiam proprie, ut 
saepe apud Paulum. alias rarius hoc peccatum ab eo redargueretur. 
Solet autem jungere cum impuritate. nam homo extra Deum quaerit 
pabulum in creatura materiali, vel per voluptatem vel per avaritiam. 
bonum alienum ad se redigit. — itaitoijd-slag) itaxorj&fta, xaxla 
ittnQVfifiivt]. Ammonius. aliena onmia male arripiens: se alteri 
molestam exhibens. 

V. 50. tfJt&VQtgdg, susurrones) clam. — aavaXdliig, detractores) 
aperte. — '&iogvyi7g) qui odiosos se exhibent contra Deum. — 
v^Qtgdg) qui omnia bona et salutaria contumeliose a se repellunt. 
— vneQt](pdvsg') qui se eflferunt supra alios. De hoc vitio, et aliis, 
quae Mc notantur, vid. 2 Tim. 3, 2. seq. — dXa^ovag) arrogantes, 
ad res magnas et honas. — iqxvQndg naitdiv) inventores malorum, 
novarum vohiptatum, novorum quaestuum, novarum artium nocendi, 
v. gr. in bello. 2 Macc. 7, 31. Antiochus dicitur ndarjg ttaittag 
ivQiTtjg ysvoftevog fig TBg i^Qalsg. 

V. 30. 51. yovfvatv dmt&fig, davvaTog, davv&iTsg, dgoQyag, 
danovdsg, dviXs^ftovug, parentihus inohedientes , insipientes, refrac- 
tarios, sine affectione, irreconciliahiles , immisericordes) Duo ternio- 
nes, prior apud inferiores; alter apud superiores. 

V. 31. davvdiTiig)Ye,vho «ffyf iS-mM» LXX Hebraeum 'njil et 
b5>53 exprimunt. ,-: 

V. 52. dty,ai(iifia, jus) Regale divinum,' quod Deus virtutes pro- 
bat, vitia odit, improbos morte afficit, jure meritoque, ut ostendat 


*) utut margo Ed. maj. (A. 1734.) omittendtm cemuerit. Gnomoni re- 
spondet ed. 2. et Vers. germ. E. B. 


ROM. I, 32. n, 1—3. 13 

se non esse injustum. Nam dum nefarios morte^punit, ipse justifica- 
tur. Id Regale etiam gentibus cognitum. -— ort^ nempe quod. — 
TtQuaffovreg- ngdaasat) Hoe verbum, 7rotaff*v inteipecto repetitum, 
accurate expiumit petulantiam flagitiosorum, divinae justitiae prorsus 
eontrariam. nobSatv , etiam affectu et ratione. Eadem differentia 
verborum, c. 2, 3. — ■d-avdrti, morte) Lev. 18, 24- s. Act. 28, 4. 
Subinde improbissima quaeque stirps ex genere humano eradica- 
tur, et tota posteritas ex iis propagatur, qui minus mali foerant. — 
dlXd xal, sed etiam) Pejus est avveidoxetv , approiare. nam qui 
malum pati-at, sua sibi cupiditate abducitm', non sine elencho in se 
ipsum vel etiam in alios, (conf. judica7is, c. 2, !•) et cum approba- 
tione legis. coU. c. 7, 16. scd qui avvevdoael sive approhat, corde 
et ore, malitiae fructum habet ipsam malitiam, eaque paseitur, et suum 
reatum alieno cumulat, aliosque in peccando inflammat. pejor est, qui 
et se et alios, quam qui se unum perimit. Haec vero raens est re- 
proba. Conjugata, ddoxtf^ov et auvevdoxSat. v. 28- not. Huic appro- 
bationi opponitur judicatio. c. 2, !• Gentes non modo faciunt, sed 
etiam approbant : Judaeus judicat quidem, non approbans ; sed tamen 
facit. — ToTff Tigdaanai', facientibusj sibi et aliis. conf. Es. 3, 9. 

C A P U T 11. 

V. 1. zlto, quapropterj Transit Paulus a gentibus ad Judaeos, 
ut totus sermo subsequens ostendit: et tamen particulam ponit non 
transitivam, sed illativam ; quarum haec, ut valentior, ill&m absorbet. 
Gentilis facit mala : Judaeus facit mala. Deinde v. 6. ss. utrosque, 
Gentes et Judaeos, complectitur. — dvunoX6yf}Tog , inexcusabilisj 
Defensionem quaerit homo. — dv&Q(one, homoj De gentilibus capite I. 
in tertia persona locutus, cum Judaeo in secunda singulari agit; uti 
lex ipsa non in secunda, sed tertia singulari cum Judaeo agit, quia 
cum nemine rem habebat nisi cum Judaeo. conf. c. 3, 19. Sed apo- 
stolus, qui ad gentes et Judaeos suiun sermonem dirigit , Judaeum 
quidem in secunda singulari alloquitiu* ; commmii vero eum nomine - 
appellat, coll. c. 1, 18-, ueqiie Judaeum agnoscit: v. 17- 28. Eadem 
differentia tertiae et secundae personae recurrit v. 14. 17. Non dis- 
simile est illud, quod gentes differuntur ad judicium extremum, v. 16.: 
Judaeis judicium etiam praesens ex lege intentatur, v. 2. — 6 kqI- 
vMv, qui judicasj remotus a complacentia , c. 1, 32.' Pauhis gravi 
verbo utitur. Judaeus se Graeco praefert , v. 19. s. id Paulus jam 
appellat yM(??!c2M7w : ■ eoque viam sibi facit ad judiciiun Dei ostenden- 
dum. Philavtiae est, quod homo , quo alios sese pejores piitat, eo 
se meliorem existimatV Gah 6, 4. Est paregmenon. nam sequitur, xa- 
TttXQivHg. Conf. c. 14, 22. 23. 1 Cor.4, 3. seqq. 11, 29. ss. Jac. 2, 4- 
— tTiQov , alterumj qui ad te nil attinet: cujus apertior injustitia 
te nil juvat: ethnicum. 

V. 2. otdafiev) scimus ; te, o homo judicans , non docente. — 
TO^ XQlfici T« '&e5) judicium Dei; non tuum , qui te excipis. — xa- 
Tit «Irj&et-ttv) ad veritatem summam, nullo discrimihe. diy.atov, Ju- 
stum, V. 5. 6. 11. : et secundum interna , non solum externa. v. 16. 
_ y. 3. av) tu, prae gentili. quisque se ipse vel sine causa excipit : 
etsibi assentatur, etiamsi ipse nesciat, quare. — exipev^rj ; effugies?J 
per rimas , quas quaeris. cpevyst fugit reus omnis : ex(pevyet effugit^ 
qui absolvitur. 


14 EOM. n, 4— 7. 

V. 4. rj) an. Homines facile fiunt contemtores bonitatis, dum 
judicium divinum non sentiunt. Particula an, iq, proprie disjungit 
opinionem vanam effugiendi, et thesaurizationem irae apertam, per 
abusum ipsius bonitatis. — ;f()>?s:or??TOff , oivoxnS , ftaxgo&vfiiag , be- 
nignitatis , tolerantiae , longanimitatisj quum tu et peccasti et pec- 
eas et peccabis. \Benignitate iram suam DEUS cohibet, v. 5.: 
tolerantid ignotum se quasi tenet, donec revelatur, v. 5.: longani- 
mitate justum suum judicium procrastinat , ihid. V. g.] Mox haec 
omnia significat ro xQV^ov benignitas Dei. Etiam ii potuere et de- 
buere resipiscere, qui olim damnabuntur. — aypOMv, ignorans) Mi- 
ratur Paulus hanc ignorantiam. — aysi) ducit suaviter: non cogit 
necessitate. 

V. 5. di, sed) Antitheton inter divitiarum honitatis contemtum 
et inter thesaurum irae. — GnXfjQOTtjva, duritiem) Antitheton, XQtj- 
g;6v. — dfiscavoijrov xaQdlav) Antitheton, fiSTavoiav. Volebat di- 
cere, dfmavorjGiav, a quo verbo recentiores non abhoi-rent: sedPau- 
liis vitavit verbum insolens. — &7](favQi^itg, colligis) etsi tu, o ho- 
mo , putas te colligere beata omnia. quid potest homo colligere 
tot horis vitae suae, in utramque partem ! Matth. 18, 24. 1 Tim. 6, 18. 
— aittvvta) tibi ipsi, non alteri, quemjudicas. — 6Qyt]v — OQyrjg, 
iram — irae) AuvoTTig sermonis, magna vi. Cur multi non sen- 
tiuntiram? nondum est dies irae. erit autem. — Iv TjfiiQu) iv, de 
tempore, praesens notat: elg, futurum. Ille dies praesens est Deo. 
Potest autem hoc construi etiam cum oQyr/V. — dnoyialvxptbyg , re- 
velationis) Quum Deus revelabitur, occulta hominis revelabuntiu*. 
v. 16. — aal dixaioxQKriag) Particulam itvtl testium copia longe po- 
tior et irrefragabile apostoloque dignissimum dvoxtjg et dnoxakvipscog 
antitheton (qualc est etiam inter avoxiiv et ivdsihv, c. 3, 26. Ps. 50, 
21.) corroborat: v. 4., TTJg yQVSOTrjTog, xai Ttjg dvoxfjg, xat TTJg 
fittXQO&Vfiiag' V. 3., 6Qyt]g ttal dnoitaXviptcog , xal dcxaioxQiaiag. 
'Avoxri et dnoxdl.v^pig respiciunt Deum, iat inter se conferuntur, ut 
dvox^ et tvdiihg c. 3, 25. s. fiaxQo&vfiia et dixutoxQiaia spectant 
peccatorem: ;f^>7go'r»;? et oQyii ponuntur generatim. Quare non fuit 
omittenda xal particula a quibusdam: quam exhibet etiam Orig. c. 
Cels. in ms. Basileensi , ut docet Sam. Battierius in Biblioth. Brem. 
Class. VI. p. 98. Pro dnoxaXvxpmg habet Alex. dvTanodoatoig. 
Hanc varietatem ex alliteratione ad verbum dnodwoti, natum, et 
aperte absonam, praetermisi antehac, neque ea nunc ad tuendum 
illud xttl continuo subsequens utor. Novatum dvxaioxQLaiag verbum 
in re a mortalibus antea non agnita notat Erasmus. 

V. 6. og dnodojatt ixdgco xavd vd tQya avvS) Sic LXX plane 
Prov. 24, 12. it. Ps. 62, 13-: av dnodcoatig xtL Dictum hoc, et in- 
fra, V. 11. inprimis saepe citatur. — dnoduiatt) reddet: non modo 
dahit, sed retribuet. \IIanc consiliorum tuorum nomiam fac eon- 
stituas. V. g.] — xttTtt, secundum) Paulus describit eos, qui vel vi- 
tam vel mortem consequcntur, generaliter , et pro captu eorum , cum 
quibus hoc loco res ei est, praescindens adhue a speciali ratione sa- 
liitis obtinendae vel amittendae. Ergo hic locus non facit pro merito 
operum. 

V. 7. 8. Tolg fitv — To7g dt, his quidem — iis vero) Majus dis- 
Crimen, quam multi nunc putant. 

V. 7. tolg) sc. ovat>, coll. v. seq. nam »«ra (vid. Act. 25, 23.) htc 


ROM. n, 7 — 10. 15 

fere ponitur, ut i^, v. seq. nisi quod i^ sonat quiddam^ peccatori 
naturale; xccrcc , quiddam superveniens. Differentiam videbis, si 
particulas inter se permutaveris : i^ vnofiovr,9 xrX. Ita Tojg et '6.ij- 
TSat, stant in appositione, per asyndeton. — vnoftovfjve^yn , pa- 
tientiam operis) Sic patientia spei~i Thess. 1, 3. vnofiovr,, patientia, 
includit h. 1. obedientiam, constantiam, eamque submissam. — £Qyify 
operis) Magua vis in singulari numero. Phil. 1, 6- Ap. 22, 12. — 6o- 
i,ttv, gloriam) Constructio: Tolg doiav xrA. Cf]rSaiv, (dnodcoaet) foM?'** 
iis, qui gloriam etc. quaerunt, freddet) vitam. Amor purus non ex- 
cludit fidem, spem, desideriura. 1 Cor. 15, 68. — Cv^Sat, quaerenti- 
bus) cum tu, Judaee, tibi non opus esse quaesito putes. \Industria 
requiritur. V. g.] 

V. 8. Totg di ll igtdelag, iis vero qui sunt ex contentione) Hor- 
ruit Pauhts expresse dicere: Deus reddet iis, qui sunt ex conten- 
tione, mortem sive aeternam perniciem. quare eam rem conscientiae 
peccatoris ex antitheto praecedente subaudiendam relinquit; reddety 
non sane vitam aetemam: sermonemque flectit ad ea quae sequun- 
tur. Itaque To7g h. 1. vim habet b praefixi, notantis quod attinet, 
conf. c. 4, 12. not. Ideo non incommode sequitur, inl nuauv — . 
nam sic quoque Ex. 20, 5., iiil Tixva, inl TQictjv «ai TSzccgTtjv ye- 
vidvj Tolg /ntaSal fis. Porro i§, ex, ut v. 27. et saepe, notat par- 
tem sive sectam : iis, qui simt ex parte sive natione contentiosa, tui, 
Judaee, similes, Deo refragantes. Charaeter pseudojudaismi, inobe- 
dientia, contmnacia, impatientia. — Ttj dXri&iitt' Tfi ddtxla, verita- 
ti: injustitiae) Saepe haec duo inter se opponuntur. 1 Gor. 13, 6. 
2 Thess. '2, 10. 12. veritas continet justitiam: et injustitia connotat 
mendacium. — ■&vfiog xai ogyi]) LXX, Ps. 78, (77.), 49. : ■&vfi6v xat 
OQyrfV xal ■&liii)tv. i9-y^off infligit poenam : opy^; persequitur culpam. 
Vocabulorum proprietas perspicitm- ex Eph. 4, 31. 52., ubi r?j OQytj 
opponitur t6 YaQi^ea&at, et roj ■&vfiM t6 iijanluyxvov. ■d-vfiog Stoi- 
cis definitiu* OQyi] dQxof*evi]. Nec aspernandum illud Ammonii, d^v- 
fi6g fiiv igt nQoaxatQog' ogyi^ di noKviQovtog fivr/atiiaitltt. 

V. 9. ■&Xixpig xal gsvo^/^iuQla , afflictio et anxietas) ■d'klrpig, af- 
flictio, in praesens : gevoxtoQia, anxietas, de futuris. Okl-iptg, afflictio 
premit: qevoxoiQia aestuat et urget. Job. 15, 20. seqq. Argumen- 
tum est in his verbis, de ultrice justitia Dei. nam ira Dei eo ten- 
dit, ut creatura peccans, ii'am ct omnia adversa experiens, discat 
odisse se ipsam, quod contra Deum fecerit. quod justissimum odium 
sui quamdiu creatura fugit, iu poena est. — ndaav ipvxijv, omnem 
animam) Hoc vocabulo adjuvatur universalitas sermonis. c. 13, 1. — 
nQwrov, primum) Sic Psalna. 94, 10. : dui gentes castigat, nonne ar- 
guet (vos in ^opulo.?) Judaei particeps Graecus. 

V. 10. do^tt di xal rifit] , gloria vero et honor) Gloria, ex di- 
vino beneplacito: honor, ex divina remuneratione : et pax, iu prae- 
sens et in perpetuum. Nam di, vero, exprimit oppositionem inter 
ira et gloria, indignatio et honor, afflictio anxietasqne et pax. coll. 
c. 3, 17. 16. quorum laeta spectantur, ut ex Deo profieiscimtur ; ad- 
versa, ut ab homine persentiscuntur : haec enim absolute in nomi- 
nativo ponuntur , cum illa e contrario in v. 7. in accusativo ponan- 
tur , ut talia , quae Deus impertiat. Sed cur opponuntur -honor et 
dolor: quum honoris contrarium sit ignominia, voluptatis dolor? 
Kesp. In hoc praecise loco attendendiim ad vocem ilQi]vtj, pax^ 


16 EOM. n, 10— 14. 

quae heic dolori, mmiYum aj^ictioni anxietatiqxie o^T^om.tnr. Cete- 
rum Es. 65, 13. gaudium (et hpnor) pudori (et. dolori). opponitur: 
utraque parte concise expressa et ex opposlto suo supplenda. Prae- 
terea in bonorum genere summum est honor; in poenarum genere, 
dolor : et summus gradus, inferiores inchidens, summo gradui oppo- 
nitur. sic gloriatio et vae. 1 Cor. 9, 16. 

V. 9. 10. %aT fQYa^ofAivn ' igydCofievo)) Differentia horum verbo- 
rum facihus sentitur, quam expUcatur: facihus ridetur, quam refu- 
tatur. Alia differentia: de poena dicitur, enl xpvyrjV nam poena 
incumhit, et anima feret invita: de praemio, navtl tw i^yttCofiivco, 
dativus commodi. 

V. 12. OGOc yaQ, quotquot enim) Gentes: etquotquot, ■3\iidiSifi\. 

— dv6fi(og) Hoc bis ponitur per antanaclasin, hoc sensu, ovx iv v6- 
fica , ov dtd v6(iH , ut patet ex antitheto. — r,fiaQT0v) peccarunt: 
praeteritum, pro judicii tempore. — xal dTcolSvtut, ' etiam peribunt) 
etiam notat convenientiam modi peccandi et intereundi. et peribunt 
ait: neque enim commodmn erat dicere, dv6fiaig, sine lege judica- 
buntur; ut mox apte dicit, per legem judicabimtur. — iv v6f4(a) 
cum lege, non dvofioog. i. e. cum legem haberent. — dtd vofm, per 
legemj c. 3, 20- 

V. 15. ov ydg, no7i enimj Valde cxstans Propositio. cujus verba- 
etiam ad gentes spectant; sed ad Judaeos praecipue accommodan- 
tur. de ilhs v. 14- s. de his v. 17. s. quare etiam versus 16- a ^ver- 
su 15. pendet, non a versu 12. ■'Multa turbarunt, qui a v. 14-, im- 
mo a V. 13. ad fin. v. 15- parentheseos sepem statuerunt. — ol 
dnQOttTul, auditoresj otiosi , quamlibet seduh. — naQa rqj &s^, 
apud DeumJ v. 2- — nottjrttl, factoresj nempe, st homines se prae- 
.stiterint /actores. c. 10, 5- Possunt /acere ea, quae sunt legis: sed 
totius legis factores praestarc se non possunt. — Sixatoid-rtaovtat, 
justifibabunturj Hoc verbum, nomini dlxatot, ipso facto Justos deno- 
tantij contradistinctum , involvit conditionem praestandam, et tum 
subsecuturam in die judicii divini declarationem justorum. 

v. 14. orav, g-UMm^ Postquam Pauhis judaicum judicium contra 
gentes perversum refutavit, nunc verum judicium divinum ostendit, 
eontra easdem.' De gentibus agitur htc magis directe ad gentes con- 
vincendas ; et tamcn, quod his obiter conceditur, eo fine conceditur, 
ut Judaeus peragatur gravius: sed v. 26- de gentibus plane inciden- 
ter^ ad convincendum Judaeum. quare hic ponitur orav, quum; il- 
lic, idv, si. — ydQ, enimj Causam reddit, cur etiam a gentiUbus 
postuletur, ut sint factores legis. nam quum vel tantiUum faciunt, 
obUgatos se esse recognoscunt.. Et tamen docet, iUos per legem na- 
turae sive per se ipsos justificari non posse. Sunt quatuor senten- 
tiae : quum — Id — qid — una testante. secunda declaratur per ter- 
tiam, prima per quartam. — i&vrj) Non, xd t&vfj-liommQS, aUqui 
i'i i&vmv. Et tamen nuUus est, qui plane nihil faciat ix xfuv t5 
t6fie. Nohiit dicerc i&vtxol, quod solct in pejorem partem accipi. 

— fAt] v6fJiov' vofiov ftr], non legem: legem nonj Nec Mc quidem 
commutatus verborum ordo ratione caret. priore loco emphasin ha- 
bet 71071, ut ampUficetur illud non Tiabere: altero loco emphasin har 
bet legem, in antitheto ad sibi ipsis. Sic quoque vofiog raodo sine 
articulo, mbdo cum articulo, non sine causa dicitur. v. 13. 23. 27. 3, 
19— M. 7, !• seqq. — <pv(jet, natura) Constr. fir] veftov i^ovvtn (pvaft. 


ROM. 11, 14 — 16. 17 

nm legem habentes natura,*) plane utv. 27., n ^^ (fvamg dxQo- 
Suglcc, ex natura praeputium, contra ac Syrus, ex natura legem 
faciens. Gentes sunt natura (i. e. per se, ut nascuntur, nonut ho- 
mines, sed ut gentes) legis (scriptae) expertes: cum Judaei sint na- 
tura Judaei, Gal. 2, 15^ adeaque legem (scriptara) habeant naturai 
conf. c. 11, 24. fin. Neque tamen periculum est uUum, ne -vis illa 
constructionis , quam plerique sequuntur, natura ea, quae sunt le- 
gis, faeiant, intereat. nam quod gentes, legem non habentes, fa- 
ciunt, sane natura faciunt. Legis vocabulum non philosophico , sed 
Hebraico usu venit apud apostoliun: itaque appellatio legis natura- 
li^ non exstat in Scriptura sacra: v. 12- res ipsa est vera. — noirj, 
faciantj non solum opere, sed etiam motibus intimis. v. 15- fin. — 
acot, hij Haec vocula nomen coUectivum i&vtj , gentes, flectit ad 
sensum distributivum. [ — quatenus scilicet faciunt. V. g.] — voftos, 
lex) Quod Judaeis est lex; id gentes ipsae sunt sibi. 

V. 15. ipdtUvvvvon,) demonstrant , sibi, ceteris homiQibus, et 
Deo ipsi quodammodo. — ro egyov tS vofiu) opus legis, legem ip- 
sam cum sua activitate. Opponitur literae, quae est accidens. — 
yQantov, scriptum) Nomen, non participium. hedum infinitivus. Al- 
ludit Paulus ex opposito ad tabulas Mosis. Hoc scriptum antecedit 
factionem e.orum quae sunt legis , sed postea quum quis aut fecit 
(aut non fecit,) sequitur demonstratio , et liquidius apparet perma- 
nens illa scriptura. — av[.i{iaQtvQii(jrjs , una testante) AUegoria. in 
judicio sunt actor, reus, testes. testis, conscientia: accusant, vel etiam 
defendunt, cogitationes. Natura et peccatum ipsum testatur: con- 
scientia una testatur. — avTMv) ipsoricm. — ti^g GvvHdtjfffwg, con- 
scientia) NuUam facultatum suarum minus in potestate habet.anima, 
quam conscientiam. Sic ffvv^idtjat-g et loytainog junguntur Sap. 17, 
11. 12. — ftettt'iu dklt]loiv, inter se invicem) sicut actor et reus. 
Hoc, ineuutc commate, emphaseos causa ponitur, quatenus cogita- 
tiones cogitationibus implicatac, opponuntur conscientiae ad legem 
relatae. — tmv loytGftMv xuttjyoQiIvTojv, cogitationibus accusanti- 
hus) Resolvunt sic: una testantibus cogitaiionibus , quae accusant: 
sed cogitationibus accusantibus stat per se. — ■ ?; xal, vel etiain) 
Particula etiam concessiva ostendit, cogitationes longe plus habere, 
quod accusent, quam quod defcndant : ipsaque defensio (coll. 2 Cor. 
7, 11. defensionetTi) non est de toto, sed duntaxat de parte facti, quae 
ipsa rursum debitores totius convincit. c. 1, 20. — drtoXoyufievcDv, 
defendentibus) Exemplum, Gren.> 20, 4- 

V. 16. iv tjfttQa, in die) Constr. cum demonstrant. neque enim 
obstat tempus praesens. v. 5. Ac saepe Paulus dicit: in die Domi- 
ni, quod plus dicit, quam m diem. 1 Cor. 5, 5. conf. coram i Tim. 
5, 21. not. Quale quidquo fuit, tale tum conspicietur , definietur et 
manebit. In illo die constabit illud in cordibus scriptum legis , apo- 
logiam etiam aKquam recte factorum conjunctam habens, quamvis 
homo in judicio succumbat, semet accusatore, proptcr cetera. Id- 
que infert accusationem vel etiam defensionem (a majori ad mmus 


*) Per hanc interjpretationem comma, quod in Vers. germ. verha von 
Natur ^raecedit, ad evitandam amphiboliam omitti dehere censedg, 
qtioMquam aequivoca distinetione scienD fortemis volensque h. Auctor 
wtts esf. E. B, ' 

T. II. B 


18 EOM. n, 16 — 22. 

procedendo) in hac quoque vita constantem, quoties vel ipsum re- 
praesentatur homini judicium futurum , vel praeludia ejus in conscien- 
tia, homine inscio, aguntm*. conf. 1 Joh. 4, 17. Ac saepe ita loqui- 
tur Scriptura de futuris, speciatim de novissiuiis, ut citeriora prae- 
supponat. Judaeis v. 5. ut G-entibus h. 1. judicium futurum intenta-: 
tur. — T<x xQvnvu, occulta) conscientiam et cogitationes. conf. 
i Cor. 4, 5. Confirmat hoc nexum versus hujus cum praec. Ex oc- 
cultis vera qualitas actionum etiam ipsis plerumque agentibus ignota 
pendet, v. 29. Homines judicant ex manifestis, .etiam de se ipsis. 
JudicabuQtur etiam manifesta; sed non tum demum: judicantur enim, 
ex quo patrantur: occulta, tum demum. — xav dv&Qoinoiv , homi- 
num) etiam gentium. — naTu , secundum) i. e. ut docet meum evan- 
gelium, Hoc incisum addit Pauhis , quia hlc agit cum homine Jesum. 
Christum nondum cognoscentc. Evangelium est praedicatio tota de 
Christo : et Christus judex erit : et judicium in gentes non tam in 
V. T. quam in N. T. dcclaratur, Idque dieitur evangelium Pauli, 
per Paulum praedicatmn, etiam gentibus. Act. 17, 31. Articuli om- 
nes doctrmae evangelicae et articuhis de judicio extremo valde se 
invicem iUustrant, atque hic ipse respectu fidelium plane est evan- 
gelicus. Act. 10, 42. 1 Petr. 4,5. 

V. 17. H de, si vero) Si, coll. quum, v, 14. anaphorae simile 
quiddam habet: nisi quod oravj quum, [de gentibiis\ i^lns ponit ; 
£i, si, [de Judaeo] minus concedit. Post si sequitur nv, ergo, uti 
dUtt, sed, c. 6, 5. et di, vero, Act. 11, 17. conf. Matth. 25, 27. Et 
protasui longiorem , quaeab ii, si, incipit, subsequens av , ergo, m 
summam redigit. — iadttlog, Judaeus) Hic apex Judaicae gloriatio- 
nis (iaterposita ulteriorc ejus descriptione , v. 17 — 20. additaque re- 
futatione , v. 21 — 24-) ipse refutatur versu 25. seqq. . Descriptio au- 
tem gloriationis constat bis quinque ,commatibus : quorum priora quin- 
que, requiescis — lege, ostendunt, quid sibi Judaeus sumat; reli- 
qua totidem, C07ijidis — ■ lege, ostcndunt, quid is inde sibi amplius 
ad alios arroget, Utrinque primum respondet primo, secundum se- 
cundo, et sic deinceps: atque ut quintum prius, institutus, sic quin- 
tum posterius, hdbentem, denotat causam: quia sis institutus: quia 
haheas. — inovofidCri) Medium: hoc cognomine te vocas, et vocari 
gaudes. — fnavanuvrj) requiescis in eo, quod tibi angustiam in- 
tentat, paedagogum pro patre habes. — tm vofio), in lege) Scien- 
ter Paulus hoc nomen frequentat. — iv &im, in Deo) ut qui tuus 
sit Deus, 

V, 18, To ■i>il}]fta) voluntatem, i, e. quicquid jure placitum est. 
sic, voluntas, absolute, Matth, 18, 14- 1 Cor, 16, 12. Haec autem 
voluntas nuUa est praeter vohmtatem Dei: 'sed svXdpHa magna fa- 
cit, nt Paulus non addat, Dei. — doKciid^Hg) probas, approbas, 

V. 19. ev (jitOTeo) in tenebris ignorantiae connatae. 

v. 20. ftogqiojatv) Sumitur h. 1. in bonam partem, respectuJu- 
daei gloriantis: informatione^n. — T*jg Yvciaeoig xal Trjg dhj&elag, 
cognitionis et veritatis) ev dtd duolv. veritas hoc loco dicit dttgi-- 
^ttttv doctrinae cognitae; hodie, orthodoxiam. 

V. 21. a diddaxstg, non doces) Metonymia consequentis. se ipse 
non docet, qui non facit. — xrjQvaaoiv; praedicans) clare. 

V. 21.22. alintitg' fiotysvetg' teQoavXtlg , furtum , adulteriura, 
sacrilegium committis) atrocissime peceas in proximum, te ipsum, 


ROM. II, 22 — 29. in, 1. 2. 19 

Deum. Ad gentes Paulus ostenderat peccata piimum contra Deum, 
deinde contra se, deiiide contra alios. nunc ordineminvertit: nam 
peccata contra Deum, in gentibus apertissima_ sunt, in Judaeo non 
item. — ^dilvaaofievog, qui ahominaris) etiam ore. — ra sidoi- 
Xa, idola) Judaei a captivitate Babylonica ad nostra usque terapora 
idoiolatriam, cui antea dediti fuerant, abominantur. neque tamen non 
interfecerunt Christum , et evangelium gloriamque Dei oppugnant. — • 
ifQoavXftg, sacrilegium committis) quia Deo non das gloriam, quae 
proprie Dei est. 

V. 24. t6 yoLQ ovofiu) Es. 52, 5- LXXjdi' vftug dtu navrog 
t6 opoixd fi8 ^KaaqiijfifiTat Iv Tolg e&viat. Conf. Ez. 36, 20- s. — 
xa&mg yeypanTai, sicut scriptum estj Convenienter hoc incisum hic 
in extremo ponitiir, de re etiam per se evidente: ponitur autem ob 
Judaeos. c. 3, 19- 

v. 25. coq)f?ii7, prodest) Non dicit : justijicat. utilitas describitur 
cap. 5. et 4. Apud Judaeos (credentes) adhuc erat in usu circum- 
cisio. — kdv , sij Paulus non modo ad hominem , sed ctiam ex sua 
sententia loquitur: ct docet, falli eos, qui circamcisione nitantur, 
violata lege. — uaQa^ttTijg, transgressor) Verbum Judaeo horribile, 

V. 27. 

V. 26. ri daQO^vqla, praeputium) id est, incircumcisus. jiam huc 
refertur avzS , ejus. — koytaO-ijasTuc) Futurum: censebitur, justo 
judicio. V. 25. ytyoviv, praeteritum: jam /acto est. 

V. 27. KQivfi , judicabit) Quos tu judicas, ii te judicabunt , ver- 
sa vice, iu judicii die. v. 16. Matth. 12, 41. sq. 1 Cor. 6, 2. 3. — 
TilSaa, perjiciens) Grande vcrbum. Itaque idv , si, v. 26. conditio- 
nalem vim habet, non affirmat. — ae, te) judicem sui. — roV) Arti- 
culus non pertinet proprie ad naQa^dvtjv, sed t6v did dicitur, ut 
jj ix — dtd) cum. habes literam, sed et abuteris. antitheton, ex na- 
tura, cum litera. tum, iV did dvoTv , litera et circumcisione. D.e 
litera et spiritu, vid. ad e. 7, 6. 

V. 28. iv) Periphrasis adjectivi. — iv auQxl, in carne) Op- 
positum, cordis. v. 29. 

V. 29. ov , cujiis) qui laudem quaerit et habet non ex homini- 
bus etc. — inuivog, laus) Alludit ad nomen Judaeus. "li^T» lauda- 
hunt te Gen. 49, 8. Ideo addit ov , non rig. Resolv. Judaeos , qui 
in occulto est, est ille Juddeus, qui laudem habet, q. d. vera Judai- 
tas. Opponitur Judicio. — ov« i'§ dv&Qcunmv , non ex hominibus) 
qui ubi se laudant, gloriantur. v. 17- — &e5 , Deo) qui cor 
spectat. 

C A P U T III. 

v. 1. Ti, quid) Frequens Paulo formula inducendi objectionem. 
— ovv) igitur. si circumcisio, lege non servata, si Judaeus, in aper- 
to, non valet; quid hic habet, quid illa juvat? milla ergo est Ju- 
daeorum praerogativa. negat Paulus consequentiam. Innumerae ,sunt 
exceptiones, quas contra doctrinam hac epistola expositam perversi- 
tas Judaica et humana profert. omnes eximit Paulus. — ro neQia- 
aov, praecipuum) ^T\-' prae gentibus. De hoc agitur v. 2. — fJys- 
Itttt Trjg nfQiToiirjg, utilitas circumcisionis) De hac vide c. 2, 25. 

V. 2. noXv , multum) Neutro genere. sc. nfQiaaov. Referlur ad 

B 2 


20 ROM. m, 2 — 4. 

concretum , de Judaeo , magls quam ad abstractum de circumcisione, 
V. 1. de qua aget c. 4, 1. 9- s. Sic c. 2, 29. ov scil. ladaiH. — irpw- 
xov) i. e. primum atque adeo praecipue. non semper sequitur deinde, 
Una hoc loco Pauli instituto aptissima exponitur praerogativa Ju- 
daeorum, (reliquae sequentur c. 9, 4- 5») ex qua ipsa eos mox, fini- 
ta hac uQO&sQttnslci , tanto magis coarguet. — i7ii<sev&t]Gttv , credita 
sibi hahentj Cui creditur thesaurus, is eum potest vel fideliter et 
dextre tractare vel secus : ac Judaei Scripturam V. T. varie tracta- 
runt. Ita autem crcdita Judaeis eloquia Dei dicit Pauhis , ut ventu- 
ra iona, v. 8. in iis descripta, Judaeorum essent, si ea per fidem 
reciperent. foecundissima noemata: Deus est verus, fidelis, credens 
sua verba hominibus, justus. homo est mendax, perfidus, diifidens, 
injustus. — Xoytu) Dimmuti%-xun. Kesponsa divina saepe hahuerebre- 
vitatem, ut in Urim et Thummim. Koytov etiam sernno de circumci- 
sione et ceteris praerogativis Israelitarum. 

V. 3. r/ yctQ; quid enim?) scil. dicimiis. v. 5- ubiitem ftri, num, 
sequitur. sic r/ yaQ ; LXX, Job. 21, 4- — fi, sij Sic facile objiceret 
gentilis aemulus. — riuigtjGttv) Conjugata : enigev&fjaav, Tjnlgtjaav, 
aTttgla, nigtv, ■ — rtvig, quidam) Euphemia. Atque infideles, quam- 
vis multi, habentur ut quidam indefinite; quod non valdc sub cen- 
sum veniant. c. ii, i7. lCor. iO, 7. iTim. 4, 1- — nigtv) Jidem, qua 
fient promissa et venient bona. Haec fides manet, etiamsi omnes 
homines sint injideles: manet, inprimis respectu fidelium, Fidem 
Dei, respectu infidelium, paruni agnoscunt, qui universalem gra- 
tiam negant. Magni sane habenda est voluntas Dei antecedens etiam 
respectu reproborum. nam quod non liabent, habere tamen poterant. 
quod ipsum magnam omnino praerogativam eis coufert: atque eam 
si non tuentur, praecipuum tamen ilhid remanet, quod gloria Dei 
et gloria fidei Dei in eis illustratur. conf. abundavit. v. 7. Praeci- 
puum non est nihili. Convenienter apostolus fidem Dei laudat, fidem 
nostram asserturus. Conf. 2 Tim. 2, 13. — xaragy^ait ; abolebitfj 
Futurum: magna^vi, in oratione negante. Immota Dei fides. 

V. 4. f*i] yivotto) SohisPauhis, adRomanos duntaxat et Gala- 
tas, hac formula utitur. — ytvia&(a , fiatj injudicio. — o &iog alti- 
•d-rig, Deus verus) vid. Ps. 116, 12., ubi retributio Dei fideHssima op- 
ponitur perfidiae humanae. Hoc, ct mendax, respicitur mox ver- 
su 7. — nag civ&Qbjnog , omnis homo) ne Davide quidem excepto. 
Ps. 116, 11. LXX, nug av&Qconog xpsvgTjg, HincDavid 1 Sam. 24, 10. 
dicit, verba hominis, i. e. mendacium. — oncog — agivia&ui at) "Sic 
LXX, Ps. 51, 6. Etiam illa sunt prophetica, quae David in agone poe- 
nitentiali oravit. — uv) si usu veniat , si homo ausit experiri. — di- 
«atoj&fjg — vtxtjatjg, justificeris — vincas) fidei et vei-itatis nomine. 
Humanus judex judicat ita, ut tantummodo sontis culpa pensetur, 
nec de sua ipsius ceteroqui justitia agit: sed Deus judicat ita, ut non 
magis injustitia hominum, quam vj^^m& justitia demonstretur. vtHuv 
dicitur plerunque de victoria post aleam belK aut sponsionis aut lu- 
di; h. 1. de judiciali victoria, quae non potest non adDeum perve^ 
nire. — Iv To7g loyotg aa) Hebr. '^'nn^n quo uno loco 'nn^ in Kal, 
extra participium, occurrit. i. e. quum loqui instituis, et homini te 
insimulanti judicialiter respondere, hominemve peragere. \In ge- 
nere agnoscunt quidem homines, DEUM esse justum: at ubi de 
casibus specialibus agitur, tum suam ipsi caussam titeri amant. 


ROM. m, 4 — 8. ii 

y. g.] — ip TM ttglvta&ai ae) Hebr. '^asiaa. Simul Deus et ttglvfo 
et kqLvit tti. 'KQivirat,, inedia significatione , qualem habere solent 
verba certandi. hqIvovtui, qur in jure disceptant. LXX, Es. 43, 26- 
Jud. 4, 6. Jer. 25, 3i. Exemplum Mich. 6, 2. s. nec non 1 Sam. 
12, 7- Ineflfabilis benignitas, qua Deus ad hominem disceptandi 
causa descendit. 

V. 5. */ dtj si veroj Nova haec instantia per Judaicam perso- 
nam elicitur ex verbo Justi/iceris. v. praec. — »; ddmiaj injustitia) 
quae committitur per infidelitatem. — ^r/ iQSftev, quid dicemus) 
Ostendit Paulus, hoc praecipuum non obstare, quo minus Judaei sub 

peccato sitit. o ini(pfQOjv) inferens iram , in Judaeos infideles. 

Articulus vim habet. Est allusio ad Ps. 7, 11. o ^toq xQirijg di- 
xaiog, xttl fit] (bN pro bijt ) inttytov oq/ijv . ittt&' ixixgijv ^ftfQuv. 

— xttTct ttv&Qunov , secundum hominem) Homo humanitus posset 
sic cogitare : Mea improbitas subservit gloriae divinae, eamque illu- 
strat, ut tenebrae lucem: ergo non sum puniendus. 

V. 6. infl, alioquij Consequentia nectitur a minori ad majus, 
ut in negativis fieri debet : Si Deus injuste ageret, inferens iram in 
Judaeum injuste agentem: quod jam est absurdum dictu : sane non 
posset universum mundum judicare. Affirmative sic procederet : Qui 
universuni mundum (juste) judicat, is sane etiam in hoc unico casu 
juste judicabit. Vicissim a majori ad minus concluditur, 1 Cor. 6, 2. 

— Tov xoafiov, mundumj Nam etiam totius mundi, (Judaeis oppo- 
siti, c. 11, 12.) injustitia commendat justitiam Dei: et Deus tamen 
totum mundum injustum judicat, idque juste. Gen. 18, 25. Immo 
in ipso judicio humana injustitia divinam justitiam maxime illustra- 
bit. Justitiam divini judicii in mundum agnoscit Judaeus : ostendit 
autem Paulus, eandem esse rationem judicii in Judaeos non credentes. 

V. 7. ei yuQ, si enimj Aetiologia, per sermocinationem propo- 
sita, ad confirmandam objectionem initip v. 5. inductam. — ipiva- 
fittTC, mendacioj Quae Deus dicit, vera sunt: haec qui non credit, 
mendacem facit Deum, ipse mendax. — rt) i. e. quid etiamnum me 
purgo, quasi habeam, cur timeam? conf. rt irt, cap. 9, 19« Gral. 
5,11- — Xttyoi) ego quoque, cui veritas Dei revelata est; non modo 
ethnici. — xQivofiai,) Resp. xQivia&av. v. 4. 6. LXX, Job. 59, 34- 
(40, 4.) Ti iTL ayoi XQivofitti, ; 

v. 8. xttl firi, et nonj Subaud. sic facio, sicut — sed intercedit 
commutatio numeri sive personae, qualis c. 4, 17- — xa^&ag, sicutj 
Nonnulli cahimniabantur Paulum; alii sic sentiebant, et suam sen- 
tentiam a- Paulo probari ajebant. : — q^aai tiveg, inquiunt quidamj 
qui suae perversitati nostrum suflSragium praetexunt. Haec epistola 
inprimis ea de causa scripta est, ut tales confutaret Paulus. — " 
^fiag, nos) justitiae Dei assertores. — oti,) Hoc pendet praecise a 
Xiyeiv. — noiriamfitv , faciamusj sine timore. — ra xttxd, mala) 
peccata. — i'A^»; tu dyttd-d, veniant honaj Eadem locutio LXX 
iut. Jer. 17, 6- Hoc volunt dicere cahimniatores illi: Bona ad ve- 
niendum propensa ^unt;.sed mala viam eis debent praeparare. -^ 
ra dytt&d, bonaj Grloria Dei. — av, quorumj i. e. eorum, qui fa- 
ciunt vel etiam facienda dicunt mala, ut veniantboua. — ro XQifia) 
Judicium, quod isti velut injustum subterftigere conantur, singula- 
riter eos cOrripiet. — 'ivdixov, Justum) Sic Paulus consequentiam 
iUam quam longissime amandat, et tales responsatores abrupte repelliti 


22 KOM. III, 9 — 18. 

V. 9. ri sv; quid igitur?) Resumit initium v. 1. — nQos^o- 
fis^&a;) habemus quicquam prae gentibus? — « ndvTcog) Judaeus 
diceret: ndvTfug. at Paulus contradicit. Leniter ineunte hoc loco 
loquitur: (nam aliis locis, ubi dicitur fitjdufiojg, non potest 8 ndv- 
T(og surrogari : et hoc loeo illud nullo modo toUeret, quod v. 2. con- 
cessit:) deinde vero gravius. — nQOfjriaattfis&a) ante eo?ivicimuSy 
quam Judaeorum praerogativam commemoravi. Paulus agit cap. 1. 
et 2. tanquam severus Prociu-ator justitiae divinae ; sed tamen no- 
luit singulari numero uti. plurali numero assensum fidelium lectorum 
exprimit. ndvrag, omnes Judaeos, omnes Grraecos. — vcp dfia^riuv) 
vno notat subjectionem tanquam suh tyrannidem peccati. 

V. 10. xa&ug, sicutj Sub peccato omnes esse, ex vitiis in ge- 
nere humano semper et ubique grassatis evidentissime arguitur: 
perinde ut sanctitas Christi^ etiam intenia describitur per innocen- 
tiam sermonum et actionum. Recte igitur allegat Paulus Davidem 
et Jesajam, tametsi de sua aetate queruntur, idque cum exceptione 
piorum. Ps. 14, 4. seqq. Nam querela illa exprimit, quales Deus 
de coelo despiciens inveniat, non quales gratia sua faciat. 

V. 10- s. OTV «X egt diaatog ode fTg xrA.) Ps. 14, 2. s. LXX, 
ej{ fgt noidyv XQV?OTt]Ta , 8x sgiv ewg ivog. — f'i tgi' avvtcSv >; 
ix^t]T(av Tov ■&t6v. — it>6g. Genus, non est Justus. sequuntur par- 
tes: aflfectus et studia, v. 11. 12.: sermo, v. 15.14.: actiones, v. 15. 

16- 17. : gestus et uutus, v. 18 dixaiog, justusj Aptum verbum, 

in sermone de fustitia. — edi iTg, ne unus quidemj Quis Mc exci- 
piat quenquam? v. 23. ne unus quidem sub coelo. Vel unius vel certe 
paucorum exceptio posset omnibus favorem conciliare: nunc ira 
eo major. 

V. 11. »jt fgtv 6 avviojVj non est intelligensj Sunt sine intel- 
lectu ad bonum. — »» egt»' o tx^TjTwv, non est exquirensj Sunt 
sine voluntate ad bonum. exqiiirere significat, Deum esse ^nno^ 
Es. 45, 15. ^ 

v. 12. iititUvav , declinanmtj exierunt. Declinatio supponit, 

omnes antea rectos fuisse. — d{ia) simul, uno tempore jj^f^itto- 

■&Tiaav , hiutiles facti suntj non habent vires redeundi ad bonum. 
Et contra his omnibus partibus haerent in malo, vel intus vel etiam 
aperte. Evaserunt dxQf^iot, ad usum inepti. Conjugatum mox, XQV^ort^g. 

V. 13. Tdq>og — log — avTwv^ Sic LXX, Ps. 6, 10. 140, 4. 

— dvstayfifvog) modo retectum, eoque foetidissimum sepulcrum. — 
laQvyt, gutturj Observa seriem sermonis ex corde manantis per 
guttur, linguas, lahia. totiim, os. magna peceati pars in verbis est. 

— vno Tu XfiXt]) suh lahiis. nam in labiis mel est. 

V. 14. Mv TO gofta aQag xai nixQiag yifiit^ Ps. 10, 7- LXX, 
« aQag to gofia avrS yiftft nal ntxQiag xai doXn. — to gofAu, 
osj Hoc et seq. versu describitur vis, ut v. 13- fraus. — aQag, 
execrationisj in Deum. — ntttQiag, amarulentiaej in proximum. 

V. 15—18. o^flg — ex eyvcoaav) Es. 59, 7- 8. LXX, ol di 
nodfg ttVToSv — Taxtvol ixxiat aTfia — avvTQtftfia hk oidaat. 
Sic, de pedibus, Prov. 1, 16. ' 

V. 16. avvxQtfifia xat TaXatnoiQitt) 'laiSI 'n^ vastitas et destructio. 

v. 17. ax eyvojaav, non cogAoveruntJ nec sciunt, nec scire volunt. 

V. 18. 8X — avTbjv) Sic LXX, Ps. 36, 2. sx — avre. — <p6fiog, 
timor) nedwn amorj de quo multo minus scit natura. Compluribus 


ROM. m, 18 — 20. 23 

ex locis, ubi vitiositas humana vel per querelam Dei et Sauctorum, 
vel per confessionem poenitentium exprimitur, partem verborum per- 
seripsit Paulus, reliqua omnia ex iisdem locis repetenda innuens. — 
6q)&aXfid)v, omlis) Verecundiae sedfes in oculis est. 

V. 19. oGu) quaecunqiie. Multa Legis testimonia moido cumu- 
lavit. — vonog, lex) Ergo testimonium v. 10. s. ex Psalmis pro- 
ductumjudaeos pulsat: neque lii putare debent, Gentes in eis accu- 
sari. Paulus contra gentes nullum posuit dictum scripturae, sed 
illic egit ex lumine naturae. — vofiog — v6(X(ti) AHvoTi^g. — cva, 
ut) Urget Judaeos. — go^«) os, amarum, v. 14- et tamen gloria- 
bundum. v. 27. Judaei raaxime notantur, ut per mundum gentes. 

— yivi]xo.i , fiai) Mundus semper est obnoxius: sedfit, peragente 
eum lege. — nug, omnis) ne Judaeis quidem exceptis. Gentium 
reatus ut manifestus praesupponitur : Judaei ex lege peraguntur. 
Hi sunt rei : his peractis totus mundus reus peractus est. 

V. 20- dtOTv) propterea, quia. — vofm) legis, mdefinite, maxi- 
me moralis: v. 19. 9- c. 2, 21. s. 26. quae sola non aboletur: v. 31. 
cujus operibus Abrabam praeditus erat ante circumcisionem suscep- 
tam. Paulus negans justificari nos ex legis operibus, fidei oppo- 
sitis, non lcgi uUi, totam legem dicit, cujus partes potius, quam 
species erant ceremonialis et moralis. quarum illa, ut jam tum ab- 
rogata, non ita veniebat sub censum; haec non sub ea ratione nos 
obligat, ut est per Mosen data. Opera iegis plane nulla habemus 
extra gratiam in N. T. nam lex nullas dat vires. Non sine causa 
Pauhis opera memorans toties legis addit. his enim nitebantur adver- 
sarii; meliora, ex fid^ et justificatione provenientia , nesciebant. — 

dtxamd-i^asTtti,, non justificdbitur) De significatione hujus verbi vid. 
ad Luc. 7, 35. Apud Pauhim certe manifesta est sigmficatio judi- 
cialis. V. 19. 24- s. c. 4, 5. cum contextu. De tempore fiituro conf. 
V. 30. not. — TtaGa accg^, omnis caro) Synonymon mundi, v. 19., sed 
cum connotatione causae : mundus ejusque justitia est caro. ergo non 
justificatur ex se. — ivtantov avtS, coram illo) c. 4, 2. 2, 29. — 

— vofiB, legemi) ob id ipsum datam. — iniyvoiatg^ Agnitio peccato- 
rum non justificat per se, sed justitiam deesse seutit et confitetm*. — 
dfiaQttag, peccati) Peccatum et Justitia dkecte et adaequate inter 
se opponuntur. at peccatum involvit et reatum et vitium : itaque ju- 
stitia dicit oppositum utriu^Sque. Justitia est abundantior. c. 5, 16. 
Praeclare Apol. A. C. Bona opera, inquit, in sanctis sunt justitiae^ 
et placent propter fidem. ideoque sunt impletio legis. hinc dtxatSv est . 
justum facere, sive justificare ; prorsus congruente huic notioni forma 
verbi in ocu, nec difficultas est in verbo derivato, sed in dUatog. 
Is igitm-, qui justificatur, traducitur a peccato. ad justitiam, id est, 
et a reatu sive noxa ad innocentiam, et a vitio ad sanitatem. Ne- 
que est homonymia sive notio duplex, sed simplex et idem praeg- 
nans significatus in vocabulis peccatum et justitia. qualis etiam pas- 
sim obtinet in vocabulo aqxatg remissio et in verbis eam denotan- 
tibus, ayta^m, dnoXnoj, «ad-agi^ou xtI. sanctifico, abluo, purifico etc, 

1 Cor. 6, 11. not. Ps. 103, 5. Mich. 7, 18. s. Atque hic ipse praegnans 
significatus verbi justificare, totum beneficium divinum, quo a peccato 
ad justitiam reducimur, denotans, occurrit etiam v. gr. Tit. 3, 7. 
coll. 2 Cor. 5, 21. Rom. 8, 4. coll. c. 6, 16. Alibi vero, prout res propo- 
sita exigit, ad certam quandam partem restringitur,inprimisque ad libe- 


24 EOM. m, 20—24. 

rationem a peccato, quatenus in eo spectatur re^ifM*. Et sic semper 
Paulus,ubi de Deo, peccatorem justificante perfidem, ex instituto agit. 

V. 21. vvvl) nunc facit antitheton , inclusa vi temporis. v. 26. 
— ycoptff vo^fi — vno t3 vofns Jcat tmv nQoq)r]i:6iv , sine lege — 
a lege et proplietis) Suave antitlieton. Lex stricte et late dicitur. 
[Prophetis Davides v. gr. adnumerandus. c. l\, 6. V. g.]- — ntcpu- 
viQUizat, manifestata est) per evangelium Jesu Ciiristi. -4- (jkxqtvqh- 
fjiivt], testimonium, habens) ex promissione. 

V. 22. de, autem) Declaratur, quae sit justitia Dei. v. 21. — 
did nigewg li]aS XQti^^, per fidem Jesu Christi) per fidem in Jesum. 
vid. Gal. 2, 16. not. — eig, in) Connect. cmn Justiiia, v. 21. — flg 
ndvTag, in omnes) Judaeos, qui sunt tanquam vas proprium. — inl 
ndvTug, super omnes) gentiles, qui sunt ut solum, recipiens plu- 
viam superabundantem gratiae. Conf. v. 30. — » yaQ Ig* Stagoh}, 
non enim est distinctio) Judaei et gentes eodem modo et accusan- 
tur et justificantur. Eadem locutio, c. 10, 12. 

V. 23. i](*aQT0v, peccavei'unt) id est , . peccatum contraxerunt. 
Notatur et actus primordialis peecati in paradiso, et habitus pecca- 
minosus, et actus ex eo fluentes. Saepe praeterita significationem 
habent inchoativam cum continuatione. talia sunt : inigsvaa, i^lncxa, 
-^Ydntixa, vntjttfiaa, egTjxa^ fide^n, spem, dmorem, dbedientiam sus- 
cepi, statui me. — xal vgfQavTao , et destituuntur) Ex praeterito, 
peccarunt, fluit hoe praesens, deficiunt. eoqiie verbo omne praeci- 
puum Judaeorum, cuncta gloriatio carnis omuis tollitur. illud actumj 
hocstatum; utrumque, privationem denotat. non perveniunt, c.9, 31- 
Ttig do^Tig tS ^sS, gloria Dei) Significatur ipsius Dei viventis glo- 
ria, vitam tribuens: c. 6, 4. ad quam homini, si nou peccasset, pa- 
tuit aditus; sed peccator ab illo fine suo excidit, neque jam eum 
assequitur, neque gloriam illam, quae in illo efiulsisset, ullo modo 
tolerare potest. Hebr. 12, 20. s. Ps. 68, 2- quo fit, ut morti sit ob- 
noxius. nam gloria et immortalitas sunt synonyma , et sic mors et 
corruptio. at mortis ipsius expressiore nulla Paulus mentione utitur, 
donec consummato justificationis processu et ad vitam usque exitu, 
mortem quasi a tergo respectat. c. 5, 12. Itaque summa ipsa sta- 
tus peccati, palmario hoc loco, exquisitissime sic describitur : ahsunt 
a gloria Dei, i. e. a summo fine hominis aberrarunt. quo ipso omnis 
connotatur aberratio citerior. At justificati recuperant spem illius 
gloriae, cum praesentissima tantisper gloriatione, (qua ex sese carue- 
rant, v. 27.) et regnum in vita, Vid. omnino c. 5, 2. 11. 17- 8,30- 
fin. Itaque oppositum tS peccarunt explicatur mox, v. 24. seqq. 
c. 4. toto, de justificatione: oppositum to destiiuuntur , cap. illo 
quinto, coll. c. 8, 17. seqq. 

V. 24. dmata/ievot, qui justificantur) Repente sic panditur scena 
amoenior. — r»7 «^1"« ;fo()tr*) Ipsius gratid; non inhaerente nobis, 
sed in nos quasi propendente. patet ex conjugato xaQiCoftai et ;fa- 
QtTOfo. Melanchthon pro gratia saepe vocabulo favoris et miseri- 
cordiae utitur. Ipsius habet emphasin. eoU. v. seq. — dnolvtQco- 
ascog') dnolvTQcoacg, redemtio a peccato et miseria. Expiatio sive 
propiiiatio {tKagi.iog) et dnoXvTQmatg, redemtio est in fundo rei uni- 
ciim beneficium, scilicet restitutio peccatoris perditi. Haec maxime 
adaequata et puraidea est, quae nomini JjE>SZ7 respondet adaequate. 
Redemtio est respectu hostium (de qua re Koenigii theologia pQsi- 


RQM. nr, 24 — 26. 25 

tiva in loco de Redemtione distincte agit:) et reconciliatio ^est re- 
spectu Dei. atque Mc voces Ua(Tf*og et xar«Ai«y;j iterum differunt. 
iKuafiog (propitiaiio) tollit ofFensam contra Deum: tcaTuUttytj est 
dinlfvQog, et tollit u indignationem Dei adversum nos, 2 Con 5, 19. 
8 nostramque abalienationem a Deo, 2 Cor. 5, 20. — tv X9^?V h'^^/ 
in Christo Jesu) Non temere Christi appellatio interdum prius poni- 
tur, quam Jesu. Ex V. T. fit progressus a notitia Christi ad noti- 
tiam Jesu ; in experientia fidei praesentis , a notitia Jesu ad noti- 
tiam Christi. Conf. 1 Tim. 1, 15. not. 

V. 25. nQoa&sio) ante omnium oculos posuit. Luc. 2, 31. nQO 
in TiQoi&iTO non comiotat tempus, sed est, ut liaXinum proponere. 
— IXagrjQiov , propitiatorium) Alluditur ad propitiatorium V. T. 
Hebr. 9, 5- et hoc G-raeco vocabulo LXX plerumque Hebraeum nisa 
exprimunt. Ex. 25, 17 — 22- Propitiatio praesupponit offensam. con- 
ti-a Socinianos. — tv tm avrS ai[uari,, in ipsius sanguine) Hic san- 
guis est vere propitiatorius. conf. Lev. 16, 2- 13- s. — fig ivdHS,iv 
Ttjg dntatoffvvtjg avrS, in demonstrationem justiiiae suae) Hoc quasi 
post parenthesin repetitur v. seq. ad continuandum orationis cursum. 
tantum pro elg dicitur deinde nQog, ad, quod quiddam praesentius 
notat. c. 15, 2- Eph. 4, 12- — tvdutiVj demonstrationem) Conf. not. 
ad c. 1, 17. — dcu Tf'jv naQsatv , propter praetermissionem) " ^qis-r 
aiv, remissionem, Paulus in Actis et ad Eph. Col. Hebr. saepe di- 
cit, cum ceteris apostolis: nuQKnv, praetermissionem, non nisi unus 
hoc uno loco; certe non temere. Remissio etiam ante adventum et 
mortem Christi erat, c. 4, 7- 3- Matth. 9, 2- quatenus dicit applicatio- 
nem gratiae ad individua. praetermissio autem fuit in V. T. respe- 
ctu transgressionum, donec earum dnolvTQoiaig fieret in morte Chri- 
sti, Hebr. 9, 15-, quae tamen ipsa anoXvTQcoGig interdum etiam uq^i- 
aig dicitur, Eph. 1, 7. Idem paene est nuQtavai, quod vnfQidtTv, 
Act. 17, 30. hinc Sir. 23, 3. (2.) parallela sunt, ftt] <peldfa&ttt> et ftt] 
naQthatj in peccata animadvertere. Ed. Hoeschel. p. 65- 576. nuQ- 
eatg, p^^aetermissio, non est uq^eatg, remissio, imperfecta; sed longe 
alia differentia est. illi opponitur abolitio, de qua Hebr. 9, 26. huic, 
t6 retinere, Joh. 20, 23. Simul laudat Paulus tolerantiam. Objec; 
invo. praetermissionis , peccata; tolerantiae, peccatores, contra quos 
non est persecutus Deus jus suum. Et haec et illa quam diu fuit, 
non ita apparuit justitia Dfei. non enim tam vehementer visus est 
irasci peccato, sed peccatorem sibi relinquere, dnfXHv, negligere. 
Hebr. 8, 9^ at in sangujne Christi et morte propitiatoria, ostensa est 
Dei justitia , cum vindicta adversus peccatum ipsum , id esset ipse 
justus, et cum zelo pro peccatoris liberatione, ut esset ipse justiji- 
cans. cujus idcirco vindictae zelique frequentissima in prophetis, 
praesertim in Esaja, v. gr. c. 9, 6. 61,2. mentio est. Et dtd, prop- 
ter illam prdetermissionem in tolerantia Dei, opus fuit aliquando 
^Qvi demonstrationem justitiae. — nQoyiyovoTwv) quae yacifa fiierant,, 
antequam Christi sanguine expiarentm*. conf. iterum Hebr. 9, 15- 

v. 26. fv) in, notat tempus tolerantiae. antitheton, in praesenti 
tempore, ubi etiam to vvv praesens respondet zco nQO ante in nQo- 
yeyovoTCDV. — sig to elvut uvrov dixatov nal dtxatSvTa , ut esset 
ipse justus et justificans) Justitia Dei non modo apparuit, sed revera 
se exercuit in sanguine Christi. conf. v. praee. not. uvtov, ipse, in 
antitheto ad jv^tificandum. Summum Mc habetur paradoxon evaii- 


26 RGM. in, 26 — 30. 

gelicuin. uam in lege conspicitur Deus justus et condemnans: in ev- 
angelio, justus ipse et justijicans peccatorem. — zov ix ni^iug) 
eum , qui ex fide est. conf. ex , cap. 2, 8- 

V. 27. n3 , uhij Particula victoriosa. 1 Cor. 1, 20. 15, 55. conf. 
2-Petr. 3, 4. — »; xav/rjGig, gloriatio) judaica, prae gentibus, erga 
Deum. c. 2, 17. s. 4, 2- Gloriari potest, qui dicere potest: talis sum, 
qualis esse deloeo, justitiae et vitae compos. Eam gloriationem Ju- 
daei quaerebant in se ipsis. — ^*« noiu vofm) subaudi, i^exKtia&r} 
7] aaviriabg; vel potius, per quam legem res perficitur? Similis el- 
lipsis, c. 4, 16. — iiXh ^^on) Etiamsi quis ex lege haberet justitiam 
et mercedem, tamen ad Demn gloriari non posset: conf. Luc. 17, 10. 
nunc, nuUa ex lege justitia, multo minus loci manet gloriationi; et 
per legem fidei multo magis, quam per legem operum excluditur 
gloriatio. — vGfm nigecog, legem fidei) Opportuna catachresis voca- 
buli lex. est haec etiam lex, quia instituti divini, cui debetur suh- 
jectio. c. 10, 3. 

V. 28. loyt^ofie&a yag) ZV^ pro Sv. hocsensu: haec hactenus. 
voluimus emm probatum dare , Jide etc. Plerique ovv. sed id ex 
V. 27. repetitum videtur ; et ydg servit argumento, quod contra glo- 
riationem, ex justificatione per fidem v. 22., nunc deducitur. — ni- 
gf tj fide) Luth. allein durcJi den glauben. sola fide, vel potius , tan- 
tum fide; ut ipse explicat T. V. Jen. f. 141. Arithmetice sic fit 
demonstratio: 

In quaestionem veniunt duo: 

fides et opera. 2. 

excluduntur oj)era. 1. 

superest fides sola. 1. 

Uno de duobus subtracto, remanet unum \coll. c. 11, 6-] 

Ita plane fiovov, tantum. v. 29. ita fiovov, ex sensu, addidere 
LXX, Deut. 6, 15. coll. Matth. 4, 10. Vulgatus, solum, Job. 17, l. 
etc. 7r/gf t fiovri, sola fide, Basil. hom. 22. de Humil. quid ? de hac 
ipsa re loquens Jacobus, et abusum dogmatis Paulini refutans, ^o- 
vov, tantum , addit. c. 2, 24. [Et volumina sane prostant eorum ie- 
stimoniis referta, qui vocida, allein, usi sunt ante Lutherum. V. g.] 
Per ipsam fidem justificatio fit, non quatenus est fides, sive opus 
legis, sed quatenus fides Christi, Christum apprehendens, i. e. qua- 
tenus aliquid seorsum habet a Legis operibus. Gral. 3, 12. [Cave 
tamen sinistre rem accipias. Sola fides justificat: at nec est nec 
tnanet sola. Intrinsecus operatur et extrinsecus. V. g.] — av-&Q(o~ 
nov) "(^■'i^ quemvis, Judaeum et Graecum. coU-. v. seq. Sic uv^qoj- 
nog , homo, lCor. 4, 1- 

V. 29. vttl xal i&VMV , imo etiam gentium) [ — Lege quamlihet 
carentium, V. g.] ut natura docet, et vaticinia V. T. 

V. 30- insiniQ, si quidem) Infert, si justificatio sit ex lege, gen- 
tes non posse justificari, lege carentes : quae tamen etiam Deo gau- 
deant justificatore. c. 4, 16. — iTg) alg, 6 d^eog, unus, nempe, Deus. 
ex unus pendet qui. — dtvi.ani)tstt>, justificahit) Futurum, iit passim. 
c. 1, 17. 3, 20. 5, 19. 17. 2 Cor. 3, 8. ideo expresse, fiillovTog, c. 5, 14. 
fiilksi, 4, 24. Loquitur Paulus tanquam per prospectum e V. T. in 
Novum. Huc spectant illa, providens , Gal. 3, 8. promissionem , ib. 
V. 14. spem, ib. cap. 5, 5- Sic Johannes dicitur venturus, Matth. 11, 
14. i7,ii.futura iray Matth. 3, 7.: ubi prodromi sermo est, prae- 


EOM. III, 30. 31. IV, 1 — 4. 27 

supponens commlnationes. — ix ■— dtu, ex — per) Judaei pridem 
in fide fuerant: Gentiles fidem ab illis recens nacti erant. Sic per, 
V. 22. Eph. 2, 8. ex, passim. Eandem particularum diiFerentiam bm- 
nino conferre par est cap. 2, 27., differentiam rei, c. 11, 17. s. — kd 
xijg) Non dicit, dia Tt]v nhtv. non propter Jidem, sed per Jidem. 
V. 31. vofiov, legemj Similis declaratio haec est declarationi Do- 
mini, Matth. 5, 17. — Igwfiev, statuimiis) dum id tuemur, quod lex 
testatur, v. 20. 21-, et dum ostendimus, quomodo legi vere satisfiat, 
per Christum. 

C A P U T IV. 

,v. 1. Ti 5v, quid ergo) Ex Abrahami exemplo probat 1) justi- 
ficationem gratuitam, 2) etiam gentibus paratam. v. 9. — tov natfQa 
i]fi(a», patrem nostrum) Fundamentum consequentiae ab Abrahamo 
ad hos. — (VQtjxivai) invenisse. Dicitur de re nova, Hebr. 9, 12. 
Significatque Paulus, viamfideiesse antiquiorem Abrahamo ; etAbra- 
hamum, in quo facta est secessio circumcisionis a gentibus, esse pri- 
miim, cujus exemplum, si' cujusquam, videretur adducendum pro 
operibus: idemque tamen ostendit, id ipsum multo magis militare pro 
fide. Atque ita rem c.onfirmatam argumentis, deinceps confirmat 
exemplis. — x«ra orapxaj secundum carnem) Nusquam dicitur Abra- 
ham pater noster secundum cqrnem. Ergo non construitur cum pa- 
trem. nam to secundum carnem in mentione duntaxat patrum ad- 
ditur, ubi de Christo agitur, c. 9, 5., et Abraham mox v. 11. osten- 
ditur pater credentium etiam eorum, quorum ille non secundum car- 
nem pater est. Itaque constr. invenisse secundum carnem. Ipsi 
quaestioni inserit Paulus aliquid ad respondendum faciens, ne vel 
momentmn relinquat Judaicae justitiae et gloriationi adversus Deum. 

V. 2. fc, si) Particula aegre concedens. — '/«q, enim) Causa 
post propositionem , et cur v. 1. limitarit , mvenisse , secundum car- 
nem*). — nQog) ad. Non ad Deum ex operihus justijicatus est, 
adeoque non ad Deum Tiahet gloriationem , sed utrumque secundum 
camem. 

V. 3. yuQ, enim) Refertur hoe ad sed non. — »; yQc^^*]. scrip- 
tura) Eleganter, scriptura. non dicit h. 1. Moses. conf. c. 10, 5. — 
inigtvas di cc^gaccfi xtL) Geh. 15,6. LXX, aul tnigtvafv a^Qan xril. 
credidit, promissioiii de semine copioso, et praecipue de semine 
Christo, semine mulieris, in quo omnes promissiones sunt ita et amen, 
et propter quem semen copiosupi erat optatum. — iloyladt]) Xoyi- 
^ea&ai, numerare, aestimare, ducere, censere. notat h. 1. actum vo- 
luntatis benignae. Magna vi frequentatur hoe loco. iXoyla&ij, pas- 
sivum, ut koyi^tTav, v. 4. 5. ductum est. Hebr. duxit ei eam, scili- 
cet m?i, sive fidem. nam hoc subauditur ex verbo proximo , credi- 
dit. — tig) Sic c. 2, 26. Act. 19, 27. not. 

V. 4. dt) atqui. Removet Paulus contrarium ; ut v. seq. conclu- 
dat ad illum, qui non operibus nititur, evincatque, Abrahamum non 
fuisse operantem. — iQya^onivm, operanti) si quis revera talis esset. 
Utrumque, operanti et non operanti, reduplicative sumendum. ope- 


*) £§ eQyuv, ex qperihus] Abrahamus ante Legem fuit: hinc nullam Le- 
gis mentionem Paulus v. 1 — 12. infert. F. ff. 


■58 KOM. IV, 4—9. 

rari et merces in Hebr. bs^B sunt conjugata. [Operans h. l. dicit 
jeui7i, qui operibus omnia praestat, quae Lex desiderat. V. g.] — 
f*ia&cg, mercesj Antitheton , ^desj. — 6(p(ilt}pia, dehitum interce- 
dente contractu. Correlata: meritum strictissime dictum, et debi- 
tum. 

V. 5. Tov dat^tj, impium) Hoc ostendit excellentiam fidei, quae 
statuit, impium justificari. c. 5, 6- Conf. et expende cap. hujus v. 17- 
fin. Vert. eum qiii impius est. Justificatio individualis. Efficacissi- 
me ostendit hoc verbum, Paulo sermonem esse vel maxime de mo- 
rali lege, cujus operibus nemo justificetur. —^ xaza rrjv- nQo&eatv 
Tr,g %(xQiiog ro &e^.) ■ Secundum propositum gratiae Dei, habet 
Lat. interpres vetustiss. et inde Hilarius Diac. Scholiastes apud Hie- 
ronymum etc. Id maxime convenire, Beza agnoscit. Etenim aper- 
tum est antitheton: ' 7ion secundum gratiam, sed secundum dehitum: 
et, secundum propositum gratiae Dei. Facilis Graecorum librario- 
rum saltus a Jtara ad KUTantQ. Interjecto inter editionem Appa- 
ratus Gnomonisque tempore, sine inconstantia , ad hoc incisum am- 
plectendum, non invito Beza, progressus sum: intercedit cel. Baum- 
gartenius. Ego meas indicavi rationes, ille suas. Judicent, qui 
possunt. Sane opera et nQo&eaiv , propositum opponit Paulus in- 
vicem, et quidem tum, quum definite de certis subjectis credenti- 
bus, ut h. 1. de Abrahamo, agitur. 

V. 6. aal, etiam) post legem datam per Mosen. — davld, Da- 
vidj Perapposite post Abrahamum introducitur David : quia uterque 
in Messiae progenitoribus promissionem suscepit et propagavit. Mosi 
nuUa directa promissio data est de Messia: quia hic ei opponitur, 
neque ex Mosis stemmate prognatus est. — leyev tov (laKaQtafiov) 
eloquitur illud heati praeconium, fiaxaQiCfa, beatum dico. construen- 
dum, liyeif eloquitur sine operibus, i. e. David, rationem salutis ho- 
mini tribuendae enumerans, nullam plane mentionem facit operiim. 
Efficax persaepe est argumentum a silentio Scripturae. Atqui.Da- 
yid, inquis, continuo addit : nec est in spiritu ejus dolus. quod tan- 
tundem est ac opera aUegare. Resp. Non tantundem est. Addi- 
tamentum hoc non est pars subjecti describendi, sed pars praedi- 
cati. quanquam ne tum quidem meritum operum statueretur : neque 
enim fur, qui delictum fatetur nec dolose id negat, ea sua confes- 
sione veniam deUcti meretur.. Sensus vero est : beatus vir cui non. 
imputavit Dominus peccatum: beatus est, nec est in spiritu ejus do- 
lus. i. e. de re sua, de remissione peccatorum suorum, certus est. 
Ucet ei bene confidere: spiritus ejus, cor ejus eum non falUt, ut es- 
set tanquam tm'^ n^ia'!? arcus dolosus, Ps. 78, 57. Etiam PineJiasi 
factum ei ad justitiam imputatum fuit, Ps. 106, 31. ; non vero ex in- 
tuitu operis, sed erat quasi mera fides. Nec videre quicquam aliud 
nec audire videbatur prae mero zelo, ut honorem Dei sui tueretur. 

V. 7. dipe&ijaav htX.) Sic LXX, Ps. 32, !• Synonyma : dq^Uvav, 
£Titxalv7iTeiv, ov XoyiCea&ai, ut peccatum commissum habeatur pro 
non commisso. 

V. 8. 4t cui) Yixn habet trausitus a pluraU v. praec. ad singu- 
larem, h. v. sicut etiam expressior viri et Domini mentio accedit. 

V. 9. 6) Complectitur Paulus , quae modo de Abraham et de 
David dixit. — neQCTOfirjv) num super circumcisionem solam, per- 
se, praecise? an etiamsuper pfaeputium? - — Keyoftev, dicimus) v. 3. 


EOM. rV, 10 — 16. 29 

V. 10. ndSg, quomodo) Id plus valet, qaam quando. -— ovx iv 
TitQOTOfii] , non in circimcisione) Nara justificatio describitur Gren. 
15.' cireumcisio, Gen. 17. 

V. 11. arj^mv, signum) Ipsa circumcisio signum erat,^ nota sci- 
licet corpori indita: Qi signwn circumcisionis dicitur, vAi' dormitio 
somni, Joh. 11, 13-, et, virtu^ pietatis, id est, pietas virtus. — «Aa-r 
ps, accepit) obsequiose. — ttj? Iv Trj) r^ff constr. cum nigmg. coU. 
vers. seq. — dc dHgo^vglag) dca , cum, iiti c. 2,27- 

V. 11. 12. nuTiQa) constr. ut esset ipse pater omnium creden- 
tium eum praeputio , ■ — et pater circumeisionis. Correlata , pater 
et semen. ^ 

V. 12. nfQirofit^g, circumcisionis) Abstractum pro concreto, 
eircumcisae gentis. — To7g) Hebr. b v. Nold. hac partic. n. 30. 10- 
15. 19- 22. Vulgo, quoad. sic Tolg, 1 Joh. 5, 16. Luc. 1, 50. 55. LXX, 
1 Chron. 13, 1.: fieTct tco*' otQXOvtoiv ntX. navtl r/ynfiivoi. adde 
2Chron. 31, 2- 16. Num. 29, 4- — ovx — fiovov) Qui ergo tantum ex 
circumcisione sunt, neque etiam fidem Abrahae sequuntur; his Abra- 
hamus non est pater circumcisionis. — ix nfQiToiitlg, ex circumcisio- 
ne) Ex plus valet , quam zVi. Circumcisio saltem signum erat , prae- 
putium ne signum quidem. — dkku xul To7g) Sic v. 16. — ■ r^ffffff^j 
vestigiis) Vestigia fidei opponuntur vestigiis circumcisionis externae. 
non est via a multis trita, sed vestigia sunt, aperta tamen. 

V. 13. ov yaQ dca voftu /; inayyilia, non enim per legem pro- 
missio) Hoc in terminis patet: et promissio data erat aUte legem. 
per legem, i. e. per justitiam legis: sed non voluit Paulus mentio- 
nem justitiae et legis connectere. — »; tm anfQftart, aut semini) 
Pundamentum consequentiae ab Abrahamo ad fideles omnes. — t5 
xoafta, mundi) eoque omnium conf. 1 Cor. 3, 21. Heres mundi 
idem est , quod pater omnium gentium , benedictionem accipientium. 
Totus mundus promissus est Abrahae et semini ejus per totum 
mundum conjunctim. Abrahamo obtigit terra Canaan , et sic aliis 
alia pars: atque corporalia sunt specimen spiritualium. Christus 
heres mundi, et omnium, Ebr. 1, 2. 2, 5. 10, 5. Ap. 11, 15., et qui 
in eum credunt Abrahae exemplo. Matth. 5, 5- not. 

V. 14. d, si) Promissio et fides rem conficit : nec tanquam ho- 
mogeneum quiddam legem debemus addere. — ol ix vofts , ii qui 
ex lege sunt) Haec phrasis leniore sensu recurrit v. 16^ — Kfxivoi- 
rat — naTriQyijTtti, inanisfacta — aholita est) Synonyma, sed non 
permutanda. conf. Gal. 3, 17. 15. Oppositum: 'Jirma. v. 16. Pides 
recipit plenitudinem bonorum: ergo in contrario dicitur inanis fieri, 
cassari. — nigig — inayy(litt,fides — promissio) Correlata; ordine 
retrogrado convenienter posita in deductione ad absurdum. 

V. 15. vofiog, lex) Bis ponitur: primo, cum articulo, definite; 
deinde iridefinite. — oQytp', iram) non gratiam. v. seq. Itaque lex 
non est promissionis et fidei. — ovdi nuQapaaig, ne transgressio 
quidem) Non dicit: ne peccatum quidem. conf. c. 5, 13. 2,12. de- 
lictum, c. 5, 20., et transgressio expressius refertur ad legem, quae 
violatur. Transgressio iram concitat. 

y. 16. ixnigiojg, ex fide) Ita ex , cap. 3, 30. 5, 1. Subaudi, 
hereditas, coU. v.n14. — ix tS vofin, ex lege) Sic, ex circumcisione. 
V. 12., ubi ad ex circumcisione pertinet non solum, sed hoc versu 
non solum pertinet ad r&j, ei, qui. 


30 ROM. IV, 17 — 25. 

*) V. 17. ozt — Ti&stnd at) Sie LXX, Gren. 17, 5. Constructio, 
Ti&nnd ae, xaTivuvrv — ^iS , similis est illi: llva eidt]TS, uqop. 
Matth. 9, 6. conf. Rom. 15, 3- Act. 1, 4- — xaTdvupTc — '&f5 , coram 
Deo) qiium coram hominibus nondum exstarent iilae gentes. — s) 
id est, KUTivttVTV '&£u j «5 inligeuai. — ^(oonotSvTog, vivificante) 
Hebr. 11, 19. not. Mortui non sunt Deo mortui: etiam quae non 
sunt, Deo siuit. — xalSvTog, vocante) Nondum exstabat semen 
Abrahae, et tamen Deus dixit: Semen tuum sie erit. Multiplicatio 
seminis praesupponit existentiam seminis. v. gr. Centurio servo , in 
rerum natura versanti, ait: fac. sed Deus luci, dum ea non est, sic, 
quasi ea esset, ait: prodi, ysvu. Cogita frequens illud '^r."' Gen. 1. 
exprimitur transitus a 7ion esse ad esse, qui fit vocante Deo. conf. 
Ez. 36, 29. 

V. 18 — 21. og, quij Ostendit Paiilus, fidem non esse rem te- 
nuem, cui justificationem adscribat, sed vim eximiam. 

V. 18. 7r«p' ihtida in' iXnldi inli^evaev ,.praeter spem in spe 
erediditj Una eademque res ct Jide et spe prehenditur : y/c?e , ut res, 
quae vere edicitur ; spe, ut res laeta, quae certo et fieri potest et fiet. 
praeter spem rationis, i7i spe promissionis credidit. nuQa et ini, p7^aeter 
et in, particulae oppositae, insigne oxymoron reddunt. — 'at(aq, sic) sic- 
ut stellae. Gen. 15, 5- LXX quoque : y rw? — aa. Conf. Gal. ^, 8. not. 

V. 19. ^«/? ua&ivqaag , 71071 injirmatus) Ratio praebere poterat 
infirmitatis causas. — iavTS — aaQQag , suum — Sarae) Sencctus 
utriusque conjugis, altcrius etiam praevia sterilitas, auget rem, et 
ortum Isaaci miraculosum comprobat. Docet series historiae , Saram 
nonnisi cum Abrahamo conjunctam peperisse Isaacum. Novus corpo- 
ris vigor etiam mansit in matrimonio cum Ketura. — ixaTovTaiTTjg 
nn , quum annos haberet circiter centum) Post Semum, nemo cen- 
tum annorum gcnerasse Gen. 11. lcgitur. 

V. 20. flg, 171) Promissio erat basis fiduciae. — ou dtiic^l&t], non 
dubitavitj Dubitatio quid sit, patet ex opposito, co)^7'ohoratus est. 
Notandum contra dubitationem. — dtlg , da7is) Arcte cohaerent haec, 
dans gloriam Deo, et certus. — do^av) glo^nam veritatis, (opposi- 
tum notatur 1 Joh. 5, 10. in eo , qui non credit :) et potentiae. 

**) V. 23. dv' uVTOv, pi-^opter illum) multo antC' defunctum. — 
OTi, quod. 

V. 24. ***) iyiiguvta , eum qui excltavitj Conf. v. 17., vivifi- 
cante morfuos. Fides Abrahami ferebatur in id, quod futurum es- 
set et fieri posset: nostra in id, quod factum est. utraque, in Vivi- 
ficatorem. 

V. 25. nuQidd&i] , traditus estj Sic LXX, Es. 53, 12. , xat dta 
Tccg dvQfiiug uvToiv nagidod-r]. traditus, in mortem. Deus Christo 
mOrtem non dicitur inflixisse; tametsi ei dolores inflixit: sed Chri- 
stum tradidisse; vel Christus, mmHuus. c. 8, 34. Rem ipsam non 
nego: vid. Zach. 13, 7. sed locutiones ita se habent, ut magis expri- 
matur passio a Patre injuncta Christo , tum mo^t^s a Christo exantlata 


*) TiazrjQ navztov 7)uo)v, noster oninvmi j;aier] Inde est, quod, utut 
Chxistas Davidis filiua dicatiir, fideles tamen non Davidis filii audiunt, 
sed Abrahami. V. g. 
**) V. 22. Sio , 2i7-opterea] quod scilicet gloriam DEO dedit. F. g. 
***) di' ^uat, propter nos] Abriihami exemplo excitandos. V. g. 


EOM. IV, 25. V, 1—5. 51 

obedienter. — diKaloiabv, justijicationem) Verbale. Diff. a dixaio- 
avvt], justitia. Fides ex resurreetlone Christi fluit, adeoque etiam 
justificatio. Col. 2, 12. 1 Peti\- 1, 21- Ratio sub qua in Deum credi- 
mus: quia resuseitavit J. C. Nec tamen^nos non justificat obedien^ 
tia J. C. et sanguis ipsius. vid. c. 3, 25« 5, 19. 

C A P U T V. 

V. 1. Atnttm&ivtfg ov Ix nlgmg, justificati ergo ex fide) Hoc 
comma habet dvan(q)aXaluatv , summam praecedentium. conf. ju- 
stificationem. c. 4, 25- — eigt^vrjv , pacem) non jam hostes, y. 10., 
nec ira7n metuentes. v. 9. Pacem habemus et gloriamur, summa 
cap. 5. 6. 7. 8. [Sinc tam frequenter Paulus gra.tiiie apponit pacem. 
V. g.] — TiQog, ad) erga, versus. Deus pace nos amplectitur. — 
t5) Patilus plenam Domini nostri Jesu Christi appellationem in- 
primis ponit tractatione aliqua ineunte vel exeunte. v. 11. 21- 6, 11- 
23.: qui tamen versus arctius cohaeret cum antecedentibus , quam 
cum consequentibus , quorum initio ponitur fratres. 

V. 2- n^oaayuyrjv, aditum) Eph. 2, 18- 3, 12- — iax^^afisv, ha- 
buimus) Praeteritum, iu antitheto ad habemus. v. 1. Justificatio est 
aditus in gratiam: pax est status permansionis m gratia, inimici- 
tiam perimente. Ideo Paulus in salutationibus conjunctim solet dice- 
re: gratia vobis et pax. couf. Num. 6, 25- 26. Complectitur et^rae- 
teritum et praesens, et mox , de spe loqucns, futurum: quare sic 
consti'ue, pacein habemus et gloriamur. — Iv {] , in qua) Ch^atia 
semper manet gratia : nuuquam fit debitum. — igtiy.af.isv, stetimusj 
stationeipi nacti sumus. — xxxv^olfif&a , gloriamur) novo ac vero 
modo. conf. 3,27- — in ilnldc rijg dolrjg ru &i5 , super spe glo- 
riae Dei) Conf. ib. v. 23. c. 8, 30. Judae v. 2\. Christus in nobis, 
spes gloriae. Col. 1, 27. Joh. 17, 22- Igitur gloria non est ipsa glo- 
riatio, sed objectum ejus solidissimiim de futuro. 

v. 3. tcav^cofis&a, gloriamur) Constr. cum v. 11. iiot. — iv raTg 
&liiptaiv , in afflictio7iibus) Afflictiones in omni hac vita nos mor^ 
ti, non gloriae videntur tradere , et tamen non modo non sunt ad- 
versae, sed spem adjuvant. — vnofiovrjV xaregyd^frat', patientiam 
operatur) scil. in fidelibus: nam apud infideles sequitur potius im- 
patientia et apostasia. Patientia non discitur sine adycrsis: estnon 
sohim promti, sed ctiam robusti animi ad perferendum. 

y. ^. ^ di vnoftovtj doitifiijv) Rursum, ro doatficov rijg nigmg, 
vnofiovtjv. Jac. 1, 3. Aontifii], non facile invenias, qui ante Paulum 
dixerit. doxifitj est qualitas ejus, qui est doitcfAog. [ — quiperva- 
rios casus et rerum discrimina probatus esi. V. g-] — doacfiri iX- 
nldtt, probitas spem) Hebr. 6, 9. 10. 11-: ubi v. 10. est doxtitij, pro- 
hita^, V. 9. et 11. spes. Ap. 3, 10. — iKnlda, spem) de qua v. 2. fin. 
In orbem redit oratio : et ad hoc totum pertinet aetiologia, quia. v. 5. 

V. 5. e xaracaxvvet; non pudefacit) Taneivcoacg. id est, sum- 
Miam praestat gloriationem , nec fallet. spes erit res. — orc, quia) 
Praesens describitur versu 5 — 8. Inde spes in futurum infer- 
tur V. 9—11. — »5 dyant]) amor lig rjfidg erga nos: v. 8- ex quo 
speramus ; est enim amor aeternus. — ixxixu^ac, effusus est) abun- 
dantissime; Unde hmic ipsum sensiun, a'iaOi]acv, habemus. — iv 
Taig xaQdiacg , in cordibus) non, in corda. Indicatur, Spiritum S, 


52 ROM. V, 5—7. 

ipsum esse in corde fideli. — dtcc, perj Causa describitur totius sta- 
tus praesentisj in quo Spiritus est arrhabo futuri. [Prima haec est 
in hac tractatione Spiritus sancti mentio. Nimirum ad hunc usque 
terminum quum . perductus est homo , operationem Spiritus sancti 
notanter denique sentit. V. g.] — do&svrog) datum, per fidem. 
Act. 15, 8. Gral. 3, 2.14. 

V. 6- itc, adhuc) Constr. cum oyTCov, quum essemus. — ydcQ, 
enimj Exponitur amor ille Dei. — ua&avwv , injirmisj \4a&iveitt > 
est injirmitas illa animi pudefacti, (conf. init. versus 5-) quae oppo- 
nitur gloriatio7ii: (conf. ad 2 Cor. 11, 30.) Antitheton habes v. 11. 
ubi haec quoque periocha, cujus initio ponitur infirmis, in orbem 
redit. Infirmitatem, eamque mortalem, (conf. 1 Cor. 15, 43.) habebant 
impii, \ { honi: 

peccatores, \ quorum oppositimi ) justi: ' 
inimici, ) j reconciliati. 

Vide, de infirmitate, et de robore gloriationis, Ps. 68, 2. seqq. [71, 
16. 103, 35.] Es. 35, 24. cap. 45, 24- 1 Cor. 1, 31. Ebr. 2, 15. adde pa- 
rallel. verbal. 2 Cor. 11, 21. — x«ra xatQov uni&ave, secundum 
tempus mortuus cst) nns^a xaru xaigov , Es. 60, 22. Quum infir- 
mitas nostra ad summum pervenerat, tum mortuus est Christus, 
eo tempore, quod praofinierat Deus, ita, iit nec citius nec serius 
moreretur, (conf. in iempore, quod nunc est. c. 3, 26.) uec diutius 
in morte teneretur. Limitat Paulus ; uec mortem Christi in hoc loco 
memorare potest, quin idem de DEI consilio et de resurrectione 
Christi cogitet. v. 10- c. 4, 25. c. 8, 54- Non est otiosa quaestio, cur 
Christus non venerit citius : vid. Hebr. 9, 26- Gral. 4, 4. Eph. 1, 10. 
Marc. 1, 15. 12, 6. iierinde ut illa non est otiosa, cur ]ex non citius 
data sit. v. 14- 

V. 7. diHttiii ' tS dya^S) Masculina. coll. v. 6. S. ut recte docet 
Th. Gatdkerus lib. 2 Misc, c. 9. sed ita, ut mera sjnionyma esse pu- 
tet. Ubi de proprietate locutionis ^t differentia verborum ambigiturj 
multum juvabit, si vel supponas aliquid tantisper vel transponas. 
Transpositis itaque h. 1. vocabulis lege: fiolig yuQ vneQ ayadS rcg 
ano&aviivttt , vniQ yaQ dtKttla Tci^a zig Kai toXfi^. ano&avelv, sup- 
pone videlicet etiam , dyu&S posiiipm eissc sine articulo. Illico per- 
spicies incommodum, quod haberet haec permutatio , apparebitque, 
et aliquam esse differentiani inter diKutov et uya&ov, et magnam 
inter dlxaiov et tov dya&ov , ubicunquc illa deinceps reperiatur. 
Sane articulus sic positus Climaca efficit. Omnis bonus est justus: 
sed non omnis justus est bonus. Gi^eg. Thaumaturgus : neQi nollS 
xal TOT navTog. Chrysostomus : ninQa Tuvta «at TO firjdev. 
Hebraeis p^^liS dicitur, qui officium legitimum praestat: T^an qui 
etiam beneficium. Ille Graecis est di«acog, hic oacog. conf. jjniJ et 
m33> Sophon. 2, 3. at h. 1. non habemus oaitf, se.d tS dya&S. Quare 
differentia illa vocum Hebraicarum rem non conficit. Id autem cer- 
tum, uti oatog, sic quoque a'ya^o?plus dicei-e, qua.m. dixaiog. (Vide 
Matth. 5, 45., et ne ibi quoquc mora esse sjaionyma putes , eandem 
illam adhibe transpositionem: videbis, llandi solis mentionem *in Jm- 
stos, utilis pluviae in honos non ita convenire: item Luc. 23, 50.) 
Atque hoc loco digniorem, pro quo moriatur aliquis, Paulus judicat 
xov dyu&Qv, quam diauiov. simtque opposita, dae^tlg et 6 dyu&og, 
impii et ho?n(s , tum, dinfxios Qt dftaQtojloi, Justus Qt peccatoreSi 


EOM. V, 7 — 12. 33 

Quid igitur? dixcctog, indefinite, dicitur homo innoxius; 6 uya&ogj 
omnibus pietatisnumeri^ dbsolutus, eximius, lautus, regalis, beatus, 
V. gr. pater patriae, — vtiIq yaQ) Sejungendi vim yaQ h. 1. ut 
saepe, habet. — ra';fa, rig, nal, tolfia , forsitan, quis, etiam, 
audet) Haec singula amplificant id , quod v. 8. dicitur. Ta';fa (pro 
Ta';ftgo) minuit affirmationem. xlg , aliquis, plane indefinite ponitur, 
neque spectatur , utrum in statu irae an gratiae sit ille, quiproju- 
sto aut pro Bono moriatur. xal, etiam, concessiva, ostendit, cur 
non simpliciter dicatur, moritur, quasi res quotidiana esset; sed di- 
cendum potius esse, audet mori, quia magnum quiddam sit et in- 
solitum. Tolfjiu, audet, quasi verbum auxiliare, respondet futuro 
tempori in morietur. audet, sustinet. — anoQaviiv , morij Vis ha- 
bere amicos quam certissimos? lonus esto. 

V. 8. (Tvvlgriat) commendat. Elegantissimum verbum. Solent 
commendari nobis, qui antea ignoti erant nobis aut alieni. conf. in 
medium descendit. Hebr. 6, 17. — 8i , vero) Comparatio haec prae- 
supponit, tantum essc Dei amorem erga Christum, quantus estDei 
amor ei*ga sese. Ei-go Filius cst Deo aequalis. — afiaQTOiluiv, pec- 
catoribus) Non modo non hoJii , sed ne justi quidem eramus. 

V. 9. diHaioj&ivttg , justificati) Aaititheton: peccatoribus. v. 8. 

— vvv , nunc) Eecens tum erat apud fideles memoria mortis J. C. 

— uno Ttjg oQytjg, ab ira) quac alioqui non desinit. qui non asse- 
quuntur gratiam, super eis manet ira. 

V. iO. (i, si) Saepe il , si, inprimis hoc et octavo capite hujus 
epistolae, non tam conditionem denotat, quam consequentiam firmat. 

V. il. xavy^Q}{iid-a , gloriamur) Tota oratio, a versu 3 ad 11., 
una constructione smnitur hoc modo, ov [.lovov di, dXXd xal aav- 
■jljofii&tt iv Talg ^Xiipiaiv {fldoTig — av Ttj ^ani avcS) o fiovov de, 
akla xai xuvj^olfii&a iv tm &iim ktX. Sic Colinaei editio, Barh. k- 
cod. ms. in colleg. praedicatoi'um apud Basileam, Bodl. 5. Cov.% 
L. Pet. 1. Steph. va. Aeth. Arab. Vulg. ut illud ipsum, pu fiovov 
di, akka nai aavy^cafis&a, parenthesi longa interveniente , \per epa- 
nalepsin, Not. crit.] repetatur, et sententia per eam suspensa ele- 
gantissime dulcissimeque expleatur, hac apostoli, serius a nobis per- 
specta, constructione : Pacem habemus, et gloriamur non solum 
super SPE gloriae Dei; sed etiam, in mediis trihulationibus , glo- 
riamur, mquam, in Deo ipso, per Dominum nostru7n Jesum Chn- 
stum, per quem NUNC reconciliationem accepimus. Recentiores 
plerique fecere, xav^cofitvot, ut si constructio esset, reconciliati 
salvabimur, et gloriantes: uti receptior habet lectio. — iv Tfji» &fw) 
in Deo, non adyersus Deum c. 4, 2. — tjjv xaTakXayr]v) 'Recon- 
ciliationem et liberationem ab ira insequitur gloriatio de amore, 
quae plus dicit. 

V. 12. dtd t5to, propterea) Respicit totam tractationem supe- 
norem: ex qua haec infert apostolus , , non tam digressionem faciens, 
quam regressum, de peccato et de justitia. Paulmae methodi imita- 
tione agendum primo est de peccato actuali, ex cap. 1. seq. deinde 
retrode peccatiortu. De peccato illo, quod originale vocant theo- 
logi, Paulus minus expresse loquitur: sed enim ad demonstrandum 
reatum suflicit peccatum Adami; ad demonstrandam corruptionem 
habitualem sufficiunt fructus tristissimi plurimi. Et ex justificatione 
homo demum respiciens doctrinam capit de origine mali et reliqua. 


34 ROM. V, 12. 13. 

Specialem tamen nexiim altera haec pars cum priore hujus capitis 
habet. conf. multo magis utrinque regnans. v. 9- s. 15. s. namque ipsa 
gloriatio fidelium exhibetur. coU. v. 11. cum v. 21- Includitur hte 
quoque par ratio Judaeorum et Gentium, atque adeo omnium homi- 
num. — mamg , sicutj Protasis, quam continuat ro et sic. neque 
eniin sic etiam subsequitur. Apodosis , variata oratione , latet in seq. 
— ttv&Qmne , hominem) Cur nihil de muliere? Resp. 1) Adamus 
mandatum acceperat. 2) caput erat non solum generis sui, sed etiam 
Evae. 5) si Adamus non audisset vocem mulieris suae, peccatufn non 
venisset ad plures. Porro cur nihil de Satana, qui prima peccati 
causa est? Resp. 1) Satanas opponitur Deo ; Adamus Christo. at hic 
oeconomia gratiae describitur, potius, ut est Christi, quam ut Dei. 
ideo Deus semel nominatur, v. 15-, Satanas nunquam. 2) Quid Sata- 
nae cum gratia Christi? — »3 «^cupr/a — ■davttTog, peccatum — 
mors) Duo mala distincta, de quibus Paulus deinceps cojiiose. — 
sig Tov xoafiov) in mundum hunc, qui dicitur genus humanum. — 
iiafjkds , intravitj esse coepit in mundo. nam antea non fuerat extra 
mundum. — ««i dcu, et per) Ergo mors non potuit intrare ante 
peccatum. — itai ovTcog) et sic, scil. per unum hominem. — eig) in 
omnes, penitus. — dcilk&sv , transivitj semel ingresso peccato, quod 
initio non fuerat in mundo. — icp' w) 'HJq)' w cura verbo ^fiuQTOv 
eandem vim habet, quam J*a\ cum genitivo, Tr,g ttfiaQTiag. Sensus: 
per id, quod, sive , quia omnes peccarunt. conf. lcp w , 2 Cor. 5, 4., 
et mox enl alterum, v. 14. — nuvTsg) cuncti. non agitur de peccato 
singulorum proprio. omnes peccarunt, Adamo.peccante : sicut omnes 
mortui sunt, sahitariter, moriente Christo. 2 Cor. 5, 15. Targum Ruth 
c. 4. fin. by Propter consilium illud, quod serpens dedit Evae, 
JSnT^a in^^TinN rei facti sunt mortis omnes hahitatores terrae. Tar- 
gum Eccl. c. 7, fin. Fecerunt, serpens et Eva, ut irrueref in ho- 
minem dies mortis et in omnes hahitatores terrae. Peccatum est 
prius morte: sed mortis universalitas prius innotescit, quam uni- 
versalitas peccati. Haec ratio ordims'incisorum quatuor m hoc versu. 
V. 13. ccxQi', usque) Peccatum in mundo erat, non modo post 
legem datam per Mosen, sed etiam toto ante legem tempore ab Adamo 
ad Mosen usque, quo tempore peccatores sine lege peccarunt: c. 2, 
12.: par enim est ratio omnium ante Mosen et gentium deinceps: 
sed hoc peccatum proprie non fuit causa mortis: quia sine lege im- 
putatio peccati nuUa fit, et per consequens mors nulla est. conf. v. 20. 
•Peccatum ab Adamo omnium malo admissum dicitur rj dfiuQTia, bis, 
V. praec. nunc, hoc versu, peccatum in communi dicitur dfittQTctt, sine 
articulo. — sx iKloyHTttt, , non imputatur) Non est sermo h. L de 
negligentia humana, quae peccatum, sine lege, non curet: sed de 
judicio divino ; quod peccatum sine lege non soleat venire sub censum, 
ne sub divinum quidem. Conf. iXKoyn imputa, Philem. v. 18- not. 
Itaque peccatum non notat scelera insignia, qualia Sodomitae ante 
Mosis tempora Kierunt: sed malum commune. Egregie docet Chry- 
sostomus in h. 1. Paulum hoc argumento demonstrare , or* a x avT^ 
^ dfittQTitt Tvlg Tsvofia naQttpdaiOig, uXV ixelvr] ?; rrjg tS addfi 
TittQttxorig , aVTrj tjv tj navTtt IvfiutvoftivT]. Xttl Tig »j ra're dno- 
dei^tg; To xac nQo ra vofm ndvTag dno&v^anHv. non id peccatum, 
quo lex violatur, sed illud, quo Adam inohediens fuit, omnem de^ 
disse perniciem: nam etiam ante legem omnes esse mortuos. 


ROM. V, 14. 35 

V. 14. i§aalUvafv, regnavit) Chiysost. Trwff i^aaUtvasv ; iv 
Tw 6fiotcofiart> TTJg naQa^damg dddfi. quomodo regnavitf in simili- 
tudine transgressionis Adam. itaque, in similitudine , construxit ille 
cum regnavit. ac possis subaudire, regnavit, inquam. conf. c. 6, 5. 
Morti adscribitur regnum, ut rohur. Hebr. 2, 14- Sane vix ullus rex 
tot subditos habet, quot vel reges mors abstulit. _ Immane re^gnum. 
Non est hebraismus. Imperat peccatum: imperat justitia. — dnS — 
niXQi'^ «^ — usque) Triplex est oeconomia circa totum genus huma- 
num. 1) ante legem. 2) sub lege. 3) sub gratia. Ejus oecpnomiae 
vim singuli homines experiuntur. cap. 7- — ^al, etiam) Particula 
indigitat speciem morientium, quibus prae ceteris parsura mors vi- 
deri potuisset; adeoque universalitatem mortis confirmat. [Non in 
eos tantum, ait, qui post Mosis aetatem midta peccata, ex Lege im- 
putanda, commiserunt; sed in eos etiam, multo prius, qui non 
commisere talia peccata. V. g.] — inl, in) Paradoxon, dominata 
est mors in eos, qui no7i peccarant. Talia amat Paulus^in hoc 
mysterio- conf. v. 19. 2 Cor. 5, 21. Rom. 4, 5. — reg /wtj dfiuQTi]- 
aavTug, eos qui non peccarant) Omnes quidem peccata commise- 
runt ab Adamo adMosen, quanquam alii fuere probi, alii flagitiosi : 
sed quia sine lege peccarunt, sine qua non reputatur peccatum, di- 
cuntur ii qui non peccarant: Adam autem, unus qui peccavit, v. 16- 
Nota : si septem illa praecepta Noachi essent , quod dicuntur : Paulus 
eos qui non pecearant descripsisset ab Adamo ad Noachum, non ad 
Mosen.. — oftomfiaTi, similitudine) Sicut Adamus, quum legem trans- 
gressus est, mortuus est: pariter etiammortui sunt, qui non transgressi 
sunt, vel potius, qui non peccarunt. nam Paulus verba variat, de Adamo 
deque ceteris loquens. Conclusio haec est : Quod homines ante legem 
mortui sunt, id accidit eis super similitudine transgressionis Adam, i. e. 
quia illorum eadem, atque Adami transgredientis ratio fuit: mortui sunt, 
propter alium reatum, non propter etim, quem ipsi per se contraxere, id 
est, propter reatum ab Adamo contractum. Sane unius lapsui mors mul- 
torum assignatur immediate. v. 15- Sic non negatur , cujusvis peccati 
stipendium esse mortem, sed ostenditur, primariam mortis causam 
esse peccatum primum. Hoc nos peremit: sicut latro post homici- 
diurfa. furatus punitur ob homicidium , nec tamen impune furatus est, 
furti poena iti poenam homicidii confluente, sed ad homicidii poenam 
vix aestimata. — dSdfi, Adami) In uno hoc versu ponitur nomen 
individui dddfi, in ceteris nomen appellativum, homo. Nomen au- 
tem Jesu Christi, Adami nomine oblivioni tradito, clare praedicatur. 
V. 15. 17. — og i<5(, Tvnog t5 fiillovTog) og pro o, quaeres, genere 
congruit cum Tvnog. futurum, to fiillov , in neutro dicitur. Hinc 
sermo in futuro, v. 17. 19. Haec periocha a v. 12. implicite totam 
comparationem Adami I et II continet, quatenus inter se conveniunt: 
nam, quae sequuntur, ad diiferentias pertuient. colligique ex protasi 
debet apodosis, hoc modo, ad v. 12. Pariter per unum hominem 
justitia in mundum intravit, et per justitiam vita: et sic in omnes 
homines dimanavit vita, qida omnes justificati' sunt. Et ad v. 14-: 
Omnes in vita regnabunt, ad similitudinem Christi, qui omnem ob- 
edientiam praestistit; etiamsi illi per &e non implevere justitiam. Ite- 
^^pi^Chrysostomus: nwg Tvnog ; (prialv ' ort, oiansQ iatlvog To7g iS: 
avTd, aalroiys fti^ q>ayyatv dno tS fi/Aa, yiyovev uiriog d-avdra ro 
0«-« Tt^v dQooaiv iiaax&ivTog. iix(a x«i d X?«?os rolg eg avtS, x«/- 

C2 


56 ROM. V, 14. 15. 

TO*/f « dixaion^ayi^auatj yeyovs nqo^svog dmaiocivvrig , i]v dta 
tU gavQa Tvaatv r](uv ixaQtaato. dia tSto avco xal xarco r» ivog 
tXfTui', xal Gvvtx^S ^Sto tig fiiaov cpiQst,. Quomodo typus? inquit: 
guoniam quemadmodum ille iis , qui ex ipso sunt , quamvis non 
ederunt de arbore, factus est auctor mortis propter comestionem in- 
ductae: sic etiam Christus iis, qui ex ipso sunt, quanquam justitiam 
non praestiterunt , factus est conciliator Justitiae, quam per crucem 
mrmibus nobis donavit. Idcireo NUSQUAM NON urget Unum, 
et identidem hoc in medium affert. Addatiir lioc quoque: queinad- 
modum peccatum Adami, sine peccatis, quae postea commisimus, 
mortem attulit nobis; sic justitia Clmsti, sine bonis operibus, quae 
deinceps a nobis fiunt, vitam nobis concUiat: etsi, ut quodvis j)ec- 
catum, sic quaevis actio pia, convenientem ' accipit mercedem. 

V. 15. aXK^ Hi, sed non) Adamus et Christus, secundum rationes 
contrarias, conveniunt, in positivo-, differunt, in comparativo. Con- 
venientiam Paulus primum v. 12 — 14. innuit , protasi expressa , apo- 
dosi tantisper ad subaudiendum relicta. Deinde differentiam multo 
magis directe et expresse describit. differunt autem (1.) lapsus et 
donum, amplitudine. v. 15- (2.) ille ipse, a quo profectum est pec- 
catum; et hic ipse, a quo profectum est donum, differunt potentia. 
V. 16- Atque liaec duo membra nectuntur per anaphoram, non sic- 
ut: V. 15. 16. et utrumque complectitur aetiologia v. 17. Denique 
hac differentia per modum ngo&SQanilag praemissa, comparationem 
ipsam per protasin et apodosin iufert atque exsequitur, ratione ef- 
fectus, V. 18., et ratione causae. v. 19. — to ^aQanTcofia — ro ^fu- 
Qtafia, lapsus — do7ium) Summo studio observanda simt hoc loco 
antitheta: ex quibus propria verborum apostolicorum siguificatio op- 
time colligitur. mox hoc versu et deinde v. 17. donum synonjTnis 
exprimitur. — ol noXlol, multij Hoc omnes connotat. etenim arti- 
culus habet vim relativam ad ndvTug, omnes, v. 12- conf. 1 Cor. 
10, 17. — »j x^Qcg, gratia) Gratia et donum differunt. v. 17- Eph. 
3, 7. Gratia opponitur lapsui: donum opponitur rw mortui sunt, 
estque donum vitae. Pontificii pro gratia habent, quod donum est: 
et quod gratiam, ut illi eam definiunt, consequitur, non habent pro 
dono, sed pro merito. At nulla est impensa nostra. — ev '/aQiTi> 
XQt?S , in gratia Christi) Vid. Matth. 3, 17. Luc. 2, 14- 40. 52. Joh. 
1, 14. 16. 17. Gral. 1, 6. Eph. 1, 5. 6. 7. GratiaDei, est Grratia Christi; 
a Patre m Christum collata , ut in nos ea derivetur. — r j7 ^») Arti- 
culi nervosissimi. Col. 1, 19. Praesertim r/J cautissime additur. quod 
si abesset, quivis, opinor, illud unius pendere potius putaret a do- 
num, quam a gratia. Nunc constat, Gratiam^Dei et G-ratiam Jesu- 
Christi praedicari. conf. c. 8, 35. 59. de aUiore. — ivog dv&Qoma, 
unius hominis) Libenter Jesum Paulus (prae ceteris apostolis, qui 
Eum ante passionem viderant) hominem appellat, in hoc negotio. 
1 Cor. 15, 21. 1 Tim. 2, 5. Quis humanam Christi naturam excludat 
ab officio mediatorio? Paulus hoc versu, ubi nomen hominis Christo 
tribuit, Adamo non tribuit: etv. 19-, ubi Adamo tribuit , Christo non 
tribuit. (conf. Hebr. 12, 18. not.) Scilicet non eodemstempore huma- 
nitatem et Adamus sustinet et Christus: et aut Adam nomine ho- 
minis indignum se fecit; aut nomen hominis vix satis dignum est 
Christo. Porro denominari solet Christus ab humana natura , ubi agi- 
tur de hominibus ad Deum adducendis; Hebr. 2, 6. seqq. a divina 


ROM. V, 13 — 18. 37 

vero, ubi agitur de adventu Salvatoris ad nos, et de praesidio, quod 
ipse'nobis praestat adversum hostes. Tit. 2,13. Nulla hicDeiparae 
raentio. quae si sine maeula fuit concipienda, non pati-em, sed tan- 
tummodo matrem, habere debuit, uti is, quem peperit. [Cohel 7, 29.] 

v. 16. ital, etj Sententia esthaec: et non, siciit per unum, pec- 
cantem, (judicium:) (sic per unum, justitiae auctorem,) donum. id 
est, Ac non eadem est utrinque ratio. — n^ifia , JudicmmJ sc. est. 

f'g ivog, ex unoj sc. lapsu. nam sequitur antitheton, ex multis 

lapsilus. Unus lapsus, unius hominis: multi lapsus, multorum. *) 

V. 17. ra ivog — did tS ivog, unius — per unum) Signifi- 
cantissima repetitio : ne peccata per singulos patrata videantur mor- 
tem potius peperisse. — e^aalXsvG6, regnavitj Sermo praeteriti tem- 
poris ex oeconomia gratiae respicit in oeconomiam peccati: ut mox 
regndbu7it, futm-um, ex oeconomia peccati prospicit in oeconomiam 
gratiae et vitae perennis. sic v. 19. — t^v ns^iaasiav') piS. nXeo- 
vdCftv et nsQvaasveiv , ut multum in positivo et plus in compara- 
tivo. V. 20. Ahundantia gratiae , opponitur uni lapsui. — lafi^d- 
vovTsg, accipientesj Accipere potest vel tanquam neutro — passivum 
reddi empfangen, erlangen, hriegen, vel active annehmen. Illud potius. 
Relatio tamen ad dojQedv, donum cum actu sumendi melius convenit. 
In justificatione ^iomo agit aliquid : sed non jiistificat actus sumendi, 
quatenus est actus ; sed illud quod sumitur sive apprehenditur. donum 
et sumere sunt correlata. Porro hoc verbum non adhibetur, ubi agi- 
tur de peccato; ex eadem ratione, quafit, ut in morte non dicamm* 
regnare, sed mors regnavit: vita vero regnat in nobis, 2 Cor. 4, 12., 
et nos in vita. h. 1. Ghristus, regnantium rex. Conjimcta quoque 
vitae et regni mentio, Ap. 20, 4. Vitae appellatio repetitur ex 
c. 1, 17., et saepe recm-rit mox v. 18- 21. et capp. seq. 

V. 18. dga yv) uqu infert, syllogistice : ov concludit, fere rhe- 
torice : non enim amplius, nisi in hoe et sequente versu, de hac ma- 
teria agitur. — ivog — tvog, unius — uniusj Masculinum. patet ex 
antitheto, omnes. unius plerumque sine hominis positum, summa vi 
designat unum utrumvis. — dtttaiwfiarog — dtnalmatv') Antaicofia 
est quasi materia dtnacojaet justificationi substrata, obedientia, justitia 
praestita. Justijicamentum liceat appellare, ut idQaicofia denotat fir- 
mamentum, evdvfia vestimentum, ini^krjfia additamentum, fiiaafia 
inquinamentum, oxvQWfia munimentum, neQtttd&aQfia purgamentum, 
neQciptjfia ramentum, axenaafia tegumentum, i;eQe'(afia firmamentmn, 
vnodtjfta calceamentum , ifQovrjfia q. sentimentum, Gall. sentiment, 
Aristot. 1. V. Eth. c. 10. opposita statuit ddinrjfitt et dtnaioifia, atque 
hoc describit TO iTraW^^oj^a r» ddtntjfiaTog. id quod tantundem est 


*) Pluralis iste gui darissime ostendat, Paulum hic non agere de pec- 
cato originali, quasi unquam existat sine peccatorum aliorum satelK- 
tio, (quod recentiorum nonneminis Postulatum estj equidem fateor me 
non perspicere. Nimirum et originali peccato , et actualibus PBAE- 
TEBEA singulorum lapsibus mederi donum in Christo, distinete Apo- 
stolus docet. Multa nimirum sunt peccata actualia, quae non ut con- 
sequens necessarium j)eccati primi consideranda su/nt (alioquin oonnis 
actiorium nunc moralitas cessaret:J at nullum est jpeccatum, sive origi- 
nale audiat sive actuale, cujus condonatio et sublatio non haberi de- 
beat pro^ mero xaQiafbaros effectu. Ergo major est tS %aQiafiaro?t 
. quam tS XQifiarot potentia. E. B. 


58 KOM. V, 18 — 20. 

atque satisfactio, vocabiilum Socmianis immerito invisum. Exquisi- 
tam verborum proprietatem Schematismus exhibet: 
A. B. C. D. 

v. 16. mlfia, accTcinQtf^tt' ydQtfffttt, Sncaicofitt. 

A. B.' C. 

V. 18. naQunTUfia , KttToiKQifiu' div.ttmfxtt. 
D. 
dtxalcoaiQ ^oiiig. 
In utroque versu A et B avqotxii, itemque C et D. sed A et C 
dvTvi^otXH, itemque B et D. Versu 16. describitur negotium ex 
parte Dei: v. 18. describitur ex parte Adami et Cluristi: idque in 
oeconomia peccati minore verborum varietate, quam in oeconomia 
gratiae. dixalwGig ^oj^Q est declaratio divina illa, qua peccator, 
mortis reus , vitae adjudicatur , idque jure. 

V. 19. naQamrig) naQu m nuQaitoi^ perquam apposite declarat 
rationem initii in lapsu Adami. quaeritur: quomodo hominis recti 
intellectus aut voluntas potuit detrimentum capere aut noxam ad- 
mittere? Resp. Intellectus et voluntas simul labavit per afiilitav 
neque quicquam potest prius concipi, quam ccfiiXsttt incuria, sicut 
initium capiendae urbis est vigiliarum remissio, Adam seductus 
dttt Q(x&vfi[av , propter levitatem animi, ut ait Chrysost. Homil. 
XXVn. in Gen. et copiose Hom. LX. iii Matth. no&ev i^dihjasv 
6 uvd^Qmnog nttQanSaat diS ; dno Qa&vfilug htX. unde voluit homo 
inohediejis esse Deo? a levitate animi etc. Hanc incuriam significat 
nttQuxor], inohedientia. Oppositum est h. 1. vnaxori, obedientia, ex 
quo egregium de obedientia activa argumentum fluit: sine qua satis- 
factio Christi non posset appellari obedientia. quare toties ut afxcafxog 
irreprehensibilis laudatur. — xaTaga&t^aovTat , constituentur) Aliud 
est justum constitui , etia77i uhi de imputatione sermo habetur , aliud 
justificari: cum illud justijicationis fundus et fundamentum existat, et 
justificationem veram, cui suhsternitur , necessario praecedat. justus 
enim quis existat, prius necesse est, quam possit vere justijicari. 
Utrumque autem istud a Christo habemus. nam et satisfactionis Christi 
meritum homini ex se injusto imputatum , justum eundem jam con- 
stituit, qicum justitiam ei conciliet, qua jmtus sit; et justitiae hujus 
viriute, quae merito illo comparatur, jiistificatur necessario, ubi id 
opusfuerit: h. e. jure merito ahsolvitur, qui hac ratione justus ex- 
stat Thom. Gataker. Diss. de novi instr. stylo, cap. 8- Kecte. 
Apostolus tamen, ut in clausula, talem justorum cow5feYMfoowm vide- 
tur praedicare, quae justificationis actum subsequatur, et verbo in- 
veniri includitur. Phil, 3, 9. coll. Gal. 2, 17- — ol noXXoi, multij 
omnes homines. v. 18- 15- 

V. 20. vofiog, lex) Sublimitati servit articulus praetermissus. — 
naQsiarild^s) subintravit, per Mosen. v. 14. Antitheton, intravit, 
V. 12. Peccatum, lege antiquius. — nXtovdai], abundaret) c. 7, 7. ss. 
Peccatum sine lege non reputatur: submgressa lege, peccatum ut 
abundans apparuit. Ante legem vero lapsus Adami pro causa mor- 
tis haberi debuit. — to naQdnTwfid, lapsus) Subaudi, xat ^ dfiuQ- 
Tia, et peccatum. Ad peccatum Adami coUata omnia hominum pec- 
cata sunt quasi stolones; iUud est radix. \-4fittQTia , in singulari, 
spectatur ut pestis latissime didita, complectiturque omnia etiam 
actualia naQamcanttTtt, v. 16. — /) dfiaQTia, peccatum) sive lapsus 


EOM. V, 20. 21. YI, 1 — 4. 39 

et peccatum. differunt enim. vid. not. ad v. 14. peccatum, singulari 
numero. Joh. 1, 29. — vniQeTteQiaaevasv , superdbundayit) Victi 
victorem vincens tertius utroque melior est. Hominem vicit pecca- 
tum: peccatum vincit gratia. ergo Gratiae vis maxima. 

V. 21. iv rw •&avttTM — sig ^odi^v, in morte — in vitam) DifFe- 
rentia particularum iv et sig. mors halbet metam ac terminum: vita 
est perennis et divinitus intenta. Mors non dicittir aeterna: vita 
dicitur aeterna. c. 6, 21. ss. — 7] x<xQi'S ^aatXsvaj] , gratia regna- 
retj Gratia igitur quasi nuUum, id est, brevissimum habuit regnum 
ante lapsum. Credibile est, Adamum non multo post, quam creatus 
erat, peccasse. — itjffS, Jesum) Jam ne memoratur quidem Ada- 
mus: solius Christi mentio viget. 


C A P U T VI. 

V. 1. 'Eni,[iivS(xsv ; permanebimus ?) Hactenus egit de praete- 
rito et praesenti; nunc de futuro, verbis ad proxime praecedentia 
acconnnodatis , de pleonasmo gratiae. Hoc loco proponitur conti- 
nuatio peccati: versu 15-, reditus ad peccatura victum. Homo, gra- 
tiam nactus, potest huc ilkicve se vertere. In hac tractatione Pau- 
lus peccato tergum vertit. 

V. 2. dni&dvofiiv, mortui sumus) in baptismo et justificatioue. 

V. 3. ri) an? Interrogatio disjunctiva. — (xyvoe7ire, ignoratis) 
Doctrina de baptismo fuit ommbus cognita. Formula reeurrit c. 7, 1- 
cui respondet illa, annon nostis? v. 16. c. 11, 2., et 1 Cor. passim. 
Ignorantia, multum officit: scientia non sufficit. — oaovj quicunque) 
Nemo Christianorum jam tum non baptizatus erat. — i^amiad-ri- 
fisv) haptismum admisimus. Aptissima huic loco Baptismi mentio. 
haec enim, quae hactenus descripsit apostolus , emensus sit oportet 
dignus Baptismi candidatus adultus. Paulus fere in solennioribus 
epistolis ad ecclesias (Rom. Cor. Gal. Eph. Col.) missis, quarum 
initiis apostolum se nominat, Baptismum citat: in familiarioribus, 
(Phil. Thess.) eum praesupponit. — ■ ilq) in. Ratio, sub qua bap- 
tizati sumus. — ;f^tgoV irjaSv ,-Chnstum Jesum) Christi nomen hic 
praeponitur, quia id hic magis spectatur. v. 4- Gral. 3, 27- — eig 
xov ■&ocv«TOv avrS, in mortem ejus) Qui baptizaturj induit Christum 
Adamum secundum ; in Christum, inquam, totum, adeoque etiam in 
mortern ejus baptizatur: et perinde est, ac sieo momento Christus 
pro tali homine, et talis homo cum Christo pateretur, moreretur, 
sepeliretur. 

V. 4. avvexoicprifiev, una sepulti sumus) Sepulturae Christi fruc- 
tus. Mersio in baptismate, vel certe aqua superfusa, sepulturam 
refert: sepultura mortem ratam facit. — etg, in) Constr. cum hap- 
tisma. coU. v. 3. — (SaniQ — vto}, sicut — sic) Sermo concisus. 
sicut excitatus est Christus ex mortuis per ghriam Patris, sic nos 
quoque resm-gamus : et sicut Christus in gloria Patris, et in ea vita, 
ad quam resurrexit, regnat perpetuo, sic et ?ios in novifate vitae 
amhulemus. — dta, per) Per de Patre etiam 1 Cor. 1, 9. exstat. — 
rrjg do'^i]g, gloriam) Aota est gloria divinae vitae, incorruptihilita- 
tis, c. 1, 23., potentiae et virtutis, per quam et Christus resuscita- 
tus est, et nos vitae uovae restituimur, Deoque conformamiir. Eph. 


40 ROM. Yl, 4 — 12. 

1, 19. seqq. — sv itaivovi^rt,, in novitate) C. 7, 6. 2 Cor. 5, 15. ss. 
Haec novitas, in vita consistit. 

V. 5. GVfiqiVTQi,') LXX, ^hvos avfKpvrog, d^vficg ffVfiqiVTog, 
mo7is consitus, silva consita, Amos 9, 13. Zach. 11, 2- qna ratione 
ofAoicofiocTi liic casu sexto sumi possit. Sed Hesychius, avfiqiVTOv, 
ovfiTvogfvofxevovj avvov. et sic avfiqvrot ciim Dativo, coU. v. l\. 6., 
est verbum valde significans. Chiverus: connaturati; concreti 
Omnis vis vegetativa spiritualis est in Christo, eaque in baptismum 
collata est. avv ponitur ut in opposito, avngav^M&ti. Et etymon 
qvofittt ad &uv«top pertinet et ad dvdqaacp. — dXXd) at. Oppo- 
sitio est inter mortem et resurrectionem. — r^?) id est, roT ofiotoi- 
ficiTt T/jg dvuqdaswg. — iaofif&u) sc. avficpvrov erimus, in vita, 
nova. Futurum. vid. c. 5, 19. 

V. 6. uv&Qomog, homo) Abstractum pro concreto: uti c. 7, 22. 
et passim. — Yva — to fiijxtTi) Observandae particulae: tum tria 
nomina sjTionyma, et verba iis adjecta. — xaraQyij&^, destruatur) 
dominio suo exuatur. — ro acSfta Trjg dfiaQTiag, corpus peccati) 
cbrpus mortale, scatens peccato, concupiscentiis etc. v. 12. Sic cor- 
pus mortis. c. 7, 24. not. 

V. 7- dno&avojv, mortuus) peccato. v, 2'. — ■ SedixamTUbj justi- 
ficatus est) nil jam in eum juris est peccato: coU. v. 6. 9. ut non 
jam sit debitor. c. 8, 12. justus est, ratione praeteriti, a reatu; ra- 
tione futuri, a dominio. v. 14. 

V. 8. £1, si) Apodosis cadit principaliter in verbum una vi- 
vemus. 

V, 9. icdoTsg , scientes) Hoc pendet a credimus. — ■Q-dvuTog, 
mors) Sine articulo: idla mors. — ejt iTi>, postJiac 7ioti) Nunquam 
dpminata est in Ch^istim mors, sed tamen in eum incurrerat, Act. 

2, 24-, et, si eum tenuisset, ei dominata dici potuisset. quod absit. 
Noluit Paulus hic dicere, ^uaclevst , i^egnat. 

V. 10. o) quod. hic plus valet, quam oti, quod. — - rfj dftaQTiqi, 
peecato) Dativus detrimenti, uti v. H. Peccatum fuerat conjectum 
in Christum: sed Christus id abolevit morte sua, pro nobis. vere 
defunctus. — Iqd-na^ Id phis hoc loco valet, quam dna'$. Sic 
Hebr. 7, 27. et, «Tral, 1 Petr. 3, 18. — Cfi ^w &ffp) vivit Deo, 
vitam ex Deo gloriosam, v. 4., divini vigoris plenam, in perpetuum. 
Nam Deus est Deus viventium. 

V. 11. XoylCfa&s, existhnatis) Indicativus. nam versu sequenti 
incipit imperativus. Sic, XoytCofJis&a , c. 3, 28. Quo quisque in 
statu est, eo se censere debet. — ahai) Pauci, sed antiqui, omit- 
tunt. Legit cel. Baumgarte^iius : ego ambiguum habeo. — ly , hi) 
Constr. cum viventes, neque tamen non etiam cum mortuos: v. 8« 
nisi quod in illa parte potius adhibetur praepositio cum et per. 
c. 7, 4. — rty xvQiof vfiojv) Vid. App. crit. Ed. 11. ad h. 1. 

V. 12. /Mi^, ne) Ad fttj ne refer dlkd, sed; ad firjdi, negue re- 
fer xal ra fiiXv}, et memh^a etc. [Dehortationis et cohortationis 
hujus eximia vis est. V. g.] — jmj; ^v iJaatXevaroi, ne ergo regnet) 
Idem verbum c. 6, 21. Synonymon, v. 9. Correlatum, servire. 
V. 6. — &vtjTcS, mortali) Vos enim, viventes, abalienati estis a cor- 

pore vestro. c. 8j 10 ^avr^ iv) Paraphrasin hoc redolet. Etiam h. 1. 

■Baumgartenius et ego , uterque tuetur morem suum. — iv talg 


ROM. VI, 12-17. 4t 

eTii&v/ilaig ttVTB, in concupiscentiis ejusj sc. tS aMfiUTog, corporis, 
Cupiditates corporis sunt fomes; peccatum, ignis. 

V. 15. [iTi^a nuQtcsdvnt) Majorem vim liabet mox aor. i. nocQa- 

'fjuxa. — T« /ufA^ vfimv: eavreg xal ra ftsXt], membra vestra: 

vos ipsos et memhra) Primo consideratur persona Christiani, deinde 

actiones et munera. Homo in peccato mortuus non commode dice- 

retur sistere SEIPSUM peccato : sed vivens potest se sistere Deo. 

onXtt, arma) AUegoria a bello ; ut opsoniav. 23. — ^ adixlag, in- 

justitiae) quae adversatur justae voluntati Dei. — r^ a^ttQTia, pec- 
cato) Peccatum hic consideratur ut tyrannus. — naQagtjffcfts, sistite) 
ut Regi. — ix vntQMif, ex mortuis) Ckristianus est ex mortuo vi- 
vens: fuerat mortuus, nunc vivit. Conf. Eph. 5, 14- not. Ap.-3, i — 5' 
Hic quoque somnus est mortis imago. — dixatoavvt^g , justitiae) 
Antitheton, udtxiag, injustitiae. 

V..14. » xvQtevatt,, non domindbitur) nec jus habet nec faculta- 
tem. invitos non coget ad serviendum sibi. -r- vno vo^ov, suh lege) 
Qui sub lege est, ei dominatur^peccatum. 

V. 15. vno, suh) c. 7, 2-14. 

V. 16. 6iiliig, servos) Notatur servitus , ex qua sequitur obedien- 
tia. — dulot, servij Notatur status servitutis, qui sequitur ohedien- 
tiam. 2 Petr 2, 19. — alg, in) eig, in, bis pendet a servi. — vna- 
xo}jg, ohedientiae) Ohedientia absohite dicta in bonam partem su- 
mitur. Etiam justitia obedienter agentes sibi promte asserit. — ■ sig 
dtxtttoavvTjv , in justitiam) Subaudi, et justitiae in vitam. ex anti- 
theto, coll. V. 20. ss. c. 3, 20. not. 

V. 17. X"Q^S ^^ ^V '^fV ' P^^ii<^ ^^''0 Deo) Idioma Paulinum 
est, quod propositiones' categpricas solet non categorice et nude, sed 
cum quodam quasi modo , id est , cum significatione affectus , gratia- 
rum actionis, voti etc. efferre. vid. 1 Cor. 14, 18. 2 Tim. 2, 7. uot. Ita 
hujus loci enthymema , est : fuistis servi peccati ; sed nunc ohedien- 
tes facti Justitiae. sed accedit modus moralis: gratia Deo , quod, 
guum fueritis servi peccaii , nunc obedistis Justitiae. qui tamen mo- 
dus hoc loco etiam hoc significat, hunc statum Romanorum esse bea- 
tum, quem omni modo tueri debeant. Haec observatio faciet, ut 
multis in locis et sententia sermonis et ardor pectoris apostolici di- 
stincte appareat. — ott, quod) Sic quod, subaudito quidem , Joh. 3, 
19. — dSlot , servi) praesertim in ethnicismo. — . ix xuQdittg, ex 
corde) Veritas et efficacia religionis christianae. Mali non possunt 
plane ex animo esse mali, quin eos semper, vel inscios, poeniteat sui 
et servitutis suae: sed boni ex animo boni sunt etlibere. [Neque 
utta hominum doctrina, sed sola divina, cor hominis expugnat. 
V. g.] — dg ov) Resolve : vnfjxaauTS (tg rvnov dtduxtig (coll. fig 
nuvTu vni^xoot, 2 Cor. 2, 9.) w vel lig ov nuQedo&jjTS. coU. eig, G-al. 
1, 6. Casus relativi in locutione concisa expressus, pendet a verbo 
praecedente, c. 4, 17., vel subsequente, c. 10, 14. — nttQsdo&rjTS, tra- 
diti estis) Alias doctrina dicitur tradi. 2 Petr. 2, 21. Ea phrasis 
hic eleganter invertitur : estque verbuin valde decorum, de-iis, qui a 
peccato liberati, sese deduat et sistunt, v. 16-, magna dominii muta- 
tione, ad illam lautam servitutem justitiae.- — zvnov, formam) Vul- 
cerrimum verbum. Exod. 25, 40. Christi ea est forma. Gral. 4, 19. — 
'^tdttxrjg, doctrinae) Norma illa et regula, ad quam sese componit 
servus, tantum eiper doc&inam ostenditur; urgeri eum, non opus est. 


43 EOM. VI, 18—21. 

V. 18. iXtv&fQca&evTfSj liberati) Methodi apostolicae huc usque 
progressae Conspectum hunc habere juvabit: 

I. Peccatum. c. 3, 9. 

n. Peccatiexlegeagnitio: sensus eme; Tworsinterna. c. 3, 20. 
III. Eevelatio justitiae Dei in Christo per evangelium, 

contra peccatum, pro peccatore. c. 3, 21- 

*IV. CentrumPaulinum,i^/Dij;S^: revelationem illam 
sine exceptione amplectens, et ad justitiam ip- 
sam nitens et enitens. c. 3, 22- 

V.' Remissio peccatorum et justificatio : qua peccatum 
admissum homini, Deus Judex pro non admis- 
so, et justitiam amissam pro servata ducit. c. 3, 24» 
VI. Donum spiritus sancti: amor divinus in corde , 

effusus: vitd nova interna. c. 5, 5. 6, 4. 

\ VII. Justitiae libera servitus iu bonis operibus. c. 6, 12. 

Ex hoc conspectu patet, quare Paulus justificationem per fidem 
solam adversus dubitantes errantesve probans , saepe mentionem fa- 
ciat doni Spiritus sancti, et aliorum , quae justificationem conseqtiun- 
tur. Ex fide quippe est justitia: justitiam comitatm- filiatio: filiatio- 
nem consequitur donum Spiritus sancti cum clamore , Ahha pater, 
et cum vitae novitate. atqui fides et justitia per se non incurrit in 
sensum: donum autem Spiritus sanctihabet effectus valde conspicuos 
et exstantes. conf. testatus est, Act. 15, 8. Aecedit, quod nobUitas 
horum fructuum potentissime redarguit vilitatem operum humanorum. 
V. 19. dv&QOJUivov, humanum) Humanus sermo frequens et qiio- 
dammodo perpetuus, quo Scriptura se ad nos demittit. Sermo aper- 
tior non semper aptior ad rem ipsam. Accusativus pro adverbio. 
\Nostro loquendi modo vertas: Ich muss es euch nur massiv sagen. 
V. g.] — dia, propter) Tarditas intellectus fluit ex infirmitate car- 
nis, i. e. naturae mere humanae. conf. 1 Cor. 3, 3- — *) r/J dvoftia 
(ig TKiV ccvofilttv, iniquitati in iniquitatem) Ploce, a Syro non obser- 
vata. TO iniquitati (cui impuritas tanquam pars toti praemittitur) 
opponitm* justitiae; ro iniquitatem opponitur sanctijicationi. Ju- 
stitia respondet voluntati divinae : sanct^catio, toti quasi naturae di- 
vinae. Qui justitiae serviunt, proficiunt: uvofioc, iniqui, snntiniqui, 
nil amplius. 

V. 20. r^ff ufiaQTi 0(9, peccati) Hic casus vim habet: peccatum 
vos possederat. — Trj dinuioavvrj, Justitiae) id est, respectujustitiae. 
V. 21. Tiva itv xuQnov hx^ts tots, icp oTg vvv enoiiaxvvia&s •) 
Tota haec periocha vim habet interrogationis negantis. Justos ait 
habere fructum suum in sanctificationem : sed fructus nomine haud 
dignatur ea, quae sunt dxaQnu, Eph. 5, 11- Ait igitur: quae vobis 
nunc pudorem incutiunt , ea antehac non sane fuere fructus. Alii 
post t6t£ interrogationis signum ponunt, ut E(p oTg interrogationi re- 


*) da&tvsiav ^ infinnitatem\ li, qui sermonem plane apertum usqueqiia- 
que desiderant, infirmitatis suae notam in hoc ipso agnoscere de- 
bebant,^ neque profundiorem veritatis expressionem aegre ferre, 
sed pro abundanti beneficio grata mente reputare, si utrovis modo 
percipere rem ipsis contigerit : sublimius primmn , deinde planius, 
ut Nicodemo Joh. 3^ 3. 15. Quae plurimis arrident, ea non sunt 
optima. Y. g. 


1 


EOM. VI, 21—23. Vn, 1—3. 43 

spondeat: sed tum dixisset apostolus, ^V u, scil. xaQiTca. [Pudoris 
hujus contrarium est sanctificatio , v. 22.: plane ut i Cor. 1, 28- 30. 
ignobile et sanctificatio sunt in antithesi. Atqui christianam nunc 
multitudinem sanctificationis pudet, pro re vgnobHi aestimatam. 
Quanta talihus mors imminet! Q tempora, o mores ! V. g.] — 
vvv, nuncj cum resipuistis. — ya» nam, ^ro autem: sed majore 
vi sejungendi. conf. v. 22. fin. de, autem. sic ydQ^ no,m, c. 5, 7. — 
exflvMV, illorum) non, horum. remote spectat praeterita. — d-ava- 
Tog, morsj Huic nomini nunquam additur epitheton cctioviog, aeter- 
na,'y. 23-, non modo in iis, in quibus mors cedit vitae, sed _ne in 
iis quidem, qui in ignem, cruciatum et exitium aeternum abibunt. 
Si quis cogitare potest, Scripturam casu, non consilio, quando ex- 
presse aeterna vzto memoratur , oppositum nunquam aeternam mor- 
tem, sed ubique aliter appellare, idque tam multis in locis ; ei equi- 
dem aequipoUentiam phrasium exitium aeternum etc. relinquo. Ra- 
tio tamen differentiae vel haec est: Scriptura mortem, per proso- 
popoeian , saepe describit ut hostem , eumque destruendum : crucia- 
tum, non item. 

V. 22. vvvl dij nunc vero) Nuvl persaepe Paulus adhibuit , sem-^ 
per cum di vero. — ^V^^) ^i^^^i^^-' ^*'^!, habete. coU. v. 19.^ — ilg 
dytaa^iov, in sanctificationem) Antitheton: Iqp oTg enat(Txvvio&t. 
Estis sanctum Dei sacerdotium. Videtur respici Amos 2, 11., ^'''nTsb 
LXX, elg dytaofxov. 

V. 23. T«\ To) Nota subjecti. — oxpcovia — ^tt^tafia, stipendia 
— donativum) Mala opera mercedem suam merentur, nonbona: nam 
illa stipendium habent, haec donativum. oipojvia, stipendia, phirale: 
^d^ia/ita, donativum, smgulare, majore vi. 

C A P U T VII. 

V. i. "JI, an) Interrogatio disjunctiva. Arcte haec cohaerent 
cum cap. 6, cujus v. '6. 14- 21. verba extant hoc capite recurrentia, 
naraQye7(j-&at, xvQievetv, ^aQnog, &dvaxog ktX- Continuatur coUa- 
tio status veteris et novi. — ytvbjaxaat, cognoscentihus) Judaeis: 
quanquam omnium christianorum est legem scire. — o v6f4og, lex) 
V. gr. matrimonialis. Lex tota pouitur per synecdochen, convenienter 
ineimti periochae, pro lege matrimoniali. — tov dvd-gwna, homini) 
id est, mulieri. v. 2- conf. 1 Petr. 3, 4-, ubi homo interior exteriorem 
praesupponit, et parallelismus in eo est, quod homo etiam seorsum 
de muliere, non modo de Adamo, viro praedicatur. Homo hic in 
genere: sedversu 2. subsumit Paulus demuliere. — eop oaov, quoad) 
nec diutius, nec minus diu. — Cfij vivit) Lex. Prosopopoeia. In 
apodosi vita et mors adscribitur non legi , sed nobis. Hic autem est 
protasis, in qua ex sensu apostoli legi ipsi adscribitur vita vel mors, 
et marito. Sermo nititur natura relatorum , quae sunt lex et homo. 
Ubi alterutra pars moritur, altera censetur mortua. Sic protasis et 
apodosis cohaerent. - 

V. 2. vnavdQog) Sic LXX. — dedevat, ligata est) Construi pot- 
est ciim viro, et cum legi. — tov vofia tov dvdQog) Non incom- 
mode statuas appositionem : a lege, viro. 

V. 3. 'j^QiifiaTLaet) scil. iavTr]v, subibit appellationem adulterae, 


44 EOM. Vn, 5 — 7. 

idque vilegis. Ipsa sihi appellationem adulterae contrahet.-— iuv 
'yivrjTut Kvdgl erigcp) LXX, Deut. 24j 2. 

V. 4. wg*) Hoc majorem vim liabet, - quam si dixisset, STcog. — 
i&avfxToj&fjTs) mortificati estis. id plus notat, quam mortui estis. 
Comparationis summa est: maritus vel uxor, conjugis morte, liber- 
tati restituitur. nam in protasi pars moriens est vir : in apodosi pars 
moriens ea est, quae respondet mulieri. — did t3 GoifiittTog, per 
corpiis) Magnum mysterlmn. Gur in expiatione peccati mentio fit 
plerumque corporis Christi prae anima? Resp. Peccati theatrum et 
officina caro nostra est: huic medetur sancta caro filiiDei. — lyiQ- 
'&tvTb, dxcitato) adeoque viventi. — naQnocpoQriacaniv , fruciificare- 
mus) A secunda persona veuit ad ^vmiwa. fructics respondet proli: 
nam similitudo est a matrimonio. 

V. 5. r,nsv iv Trj GaQitl) eramus in carne, i, e. carnales. vid. 
oppositum, V. 6. fin. — dia, per) v. 8- — rw ^avarw) ei morti, 
:de qua v. 13. c. 8, 6. 

V. 6. dno&avovTig , mortui) Sie v. 4-, mortificati estis, de ea 
parte, quae respondet mulieri. conf. Gral. 2, 19« dno&avovTeg Chryso- 
stomum quoque legisse, hon dno&avovTog , ostendi in der Antwort 
wegen des N. T. p. 55. A. 1745- — lo) Plana constructio hoc sensu: 
per mortem soluti sumus a lege, nos tenente. — itaTSiy^of.ie&a') 
Verbum significans. conf. avvfxXscas , c. 11, 32. i(pQHQ8fif&a. Gral. 
3j 23. — iv •AttvvoTfjTt nvsvfittTog, xal » naXatOTi]Tt yQafifiaTog, 
in novitate Spiritus, ac non vetustati literae) Idem antitheton, c. 2, 29. 
2 Cor. 3, 6- Litera non est lex per se spectata, quippe quae sphi- 
tualis est et viva, v. 14. Act. 7, 38-, sed respectu peccatoris, cui 
Spiritum et vitam dare nequit, sed morti eum relinquit, quin etiam 
profundius addicit. quanquam ille interim praestare affectet, quod 
litera ejusque sonus fieri jubet; ut species et nomen remaneat, sicut 
mortua manus est manus. Per evangelium" autem et fidem datur 
Spiritus, vitam et novitatem tribuens. 2 Cor. 3, 6. coH. Joh. 6, 63- 
Vetustaiis et novitatis vocabulo Paulus spectat duo testamenta quan- 
quam credentesjam olim habuere primitias novi; et hodie non cre- 
dentes retinent reliquias, immo totani vim V. T. Observa etiam in 
semel, non bis, positum. Vetustati servivimus, non Deo, conf. Gal. 
4j 9.J oTg, quihus : nunc, non novitati, sed, in novitate, servimus Deo. 
c. 6, 22. ^ ^ ^ 

V. 7. vofiog dfiaQTla ; lex peccatumf) Sic fortasse objiciet, 
qui audierit, eadem de lege et de peccato praedicari: num lex est 
peccatumsivecausapeccatipeccamiaosa? conf. v. 13.no t. — r?;V dfidQ- 
Tiav, peccatum) Observanda iterum proprietas verborum et diiferentia : 
vofiog' To Xsysiv tu vofin. 
rj dfittQTia' 7] int&vfiia. 
ex syvmv, (a ytvcoaicoi •) ax rjdttv, (ab oida.) syvojv majus est, olda 
minus. Hinc posterius, cum etiam minor gradus negatur, est in in- 
cremento. '.'^fiaQTla, peccatum, est quasi materia peccans, ex qua 
omnis morbus et paroxysmus concupiscentiae. — »x syvoiv, non 
norain) Saepe Paulus indefinitum sermonem proponit per primam 
personam, non solum perspicuitatis gratia, sed ex perpetua appli- 
catione ad se ipsum. vid. 1 Cor. 5, 12. 6, 12. Et sic hoc loco. — 
T^v TS yuQ ini&vfilttv, etenim concupiscentiain) Penitior et recondi- 
tior est >} dfJtaQTia, peccatum: ij int&vfiia, concupiscentia , magis 


ROM. Ta, 7 — 13. 45 

in sensum mGurrit, eademque peccatum prodit, ut fumus ignem. Himc 
dioomiov hanc contradistinctionem , indicant particulae, r^ yap, 
etenivi. et peccatum, unum niud malum inhabitans, operatur concu- 
piscentiam variam: v. seq. et rursum concupiscentia parit peccatum 
consummatum. Jac. 1, 15. [Peccatum latet in homtne,ut aestus zn 
potu, qui, si ex sensatione judices , frigidissimus esse potest. V. g.J 

— ovx ndHv) non noram, concupiscentiam esse malam._ vel potms, 
non noram ipsam concupiscentiam. motus demum incurrit in oculos. 

— iXsyfv, diceret) Dixit autem, per se; tum, in animo meo conf. 
veniente , v. 9. 

V. 8. Scd TTJg ivToXng, per praeceptum) Constr. cum verba se(^. 
uti V. 11. bis. — x»^p?? — vfnQtt, sine — mortuumj Axioma. — vsxQa, 
mortuum) sc. erat: non ita fm-ebat pei- concupi§centiam. vel: est. 

V. 9. aimv, vivebam) Cv^ h. 1. non significat dimtaxat deget^e; 
sed ponitm- in expressa antithesi ad mortem. Tonus pharisaicus. 
conf. V. seq. [Bene valere, mihi quidem videbar. V. g.] — x^Q}^ 
vofiii, sine legej lege amota, procul habita, quasi nulla esset. — f A- 
&ovGi]g) Antitheton, x^'9''S' — ivrolng, praecepto) iVToXn, prae- 
ceptum, pars est legis, addita expressiore connotatione virtutis coac- 
tivae, quae coercet, injungit, urget, prohibet, minatur. — dviCtjaev) 
revixit, sicut vixerat, quum per Adamum intrasset in mundum. 

V. 10. uni&ttvov, mortuus sum) vitam illam meam amisi. — 
svQi&t], repertum estj ^ic, ivQiaxon reperio. v. 21- — ftS C«w'?»'^ ^"^ 
vitamj ratione intentionis divinae primae, et, aliter, ratione ineae opi- 
nionis , quam mihi habebam vivens sine lege. Vita et laetitiam et 
agilitatem indigitat: morte oppositum innuente. — auri]) ipsa, ea- 
dem. Vulgo uvvr], sed cel. Baumgartetiius uvrt], recte. Conf. Act. 
8, 26. not. 

V. 11. ihjnuTijai, decepitj in avia duxit, sicut latro viatorem. 
ad vitam me tendere putans, in mortem incidi. — dnixTHvfv , oc~ 
ciditj Hic terminus oeconomiac peccati, in confinio gratiae. 

V. 12. dyiog, sanctaj Subaudi ex seqq. et justa et bona. quan^ 
quam haec synonyma potissimum ad defendendum praeceptv/m, cum 
sua virtute pungente, opus fuit cumulari, sancta, justa, bona, ratione 
causae efficientis, formae, finis ; (ut habent Dorschei Notae ms.J vel, 
sancta, respectu officiorum erga Deum: justa, respectu proximi: 
bona, respectu naturae meae: cui convenit, quicquid praecipitiu", 
nam vita promittitur. v. 10. Ex his tribus epithetis convenientissi- 
me tertium assumitur versu seq. 

V. 13. To) igitur, quod bonum est — . Vis articuli notanda. — • 
&ttvuTog, morsj malum maximum, et mortis, mali maximi, causa: 
xuTiQyceCoftifij operans. — dXXd ^ dftdiQtla, sedpeccatwnj sc. mihi 
factum est mors. neque enim participium xuTtgyuCoftipt] operans 
sine verbo substantivo praedicatum constituit. — iva (puvtj dfiaQ- 
Tiu, ut appareret peccatumj Ploce, peccatum, minime bonum. Hoc 
cohaeret cum anteced. — did rov dyud-ov — '&dvuTOv, per bonum 

— mortemj Paradoxon. et magna vi epitheton bonum adhibetur pro 
substantivo legem. KureQyaCofiivt] , operans) Participium, ita resol- 
vendum: peccatum mihi mors factum est, quippe quod mihi vel per 
bonum patravit mortem. Non est tautologia ; nam illud per bomm 
vim supperaddit secimdae parti hujus sententiae. — ivu yivi^Tut, 
ut fieretj Hoc pendet ab operans, Sic iva tit duplex gradationein 


46 ROM. VII, 13 — 15. 

facit. Si quis malit anaphoram statuere, sic quoqiie priorem partem 
declarabit altera. — aad-' vniQ^oXi^v uiittQTOiXog) Castellio: quam 
peccantissimum. quia sc. per bonum, per praeceptum, operatur ma- 
lum, mortem. — dt,d , per) Constr. cvimjieret 

V. 14. Ttvevfitttixog igtv, spiritualis est) requirit, ut sensus om- 
nis humanus respondeat sensui Dei: Deus autem est Spiritus. — 
GttQy,i,iiCg, carnalis) v. 18- — iifii, sum) Paulus comparato inter se 
duplici statu fidelium, pristino in carne, v. 5-, et praesenti in spiri- 
tu , V. 6. , deinceps a descriptione prioris ad descriptionem alterius 
contendens, id agit, ut et duabus objectionibus, quae ex illa com- 
paratione his verbis formari possent: ergo lex est peccatum, v. 7., 
et, ergo lex est mors, v. 13., satisfaciat, et earum solutioni totum in- 
texat processum hominis a statu sub lege ad statum sub gratia cogi- 
tantis, suspirantis, contendentis atque enitentis, legisque in ea re 
functionem ostendat. id, inquam, agit v. 7 — 25., donec c. 8, 1- s. ad 
ulteriora pergit. Itaque hoc versu 14. nec particula enim uUum omnino, 
nedum res ipsa tam grandem patitur saltum fieri ab uno statu in alte- 
rum. nam Paulus statum carnalem, hoc versu, et spirifualem, c. 8, 4-, 
tum, servitutem versu hoc et 23-, libertatemque, c. 8,2., e diametro 
inter sese opponit. Utitur autem ante versum 14. verbis praeteriti 
temporis; tum, expeditioris sermonis causa, praesentis, in praeteritum 
resolvendis, perinde ut alibi casus, modos etc. facilitatis ^ratia, per- 
rautare solet: et v. gr. mox c. 8, 2. 4-, a numero' singulari ad plura- 
lem, ibidem v. 9. a prima persona ad secundam transit. Eoque com- 
modius a praeterito tempore ad praesens flectitur oratio, quod sta- 
tus illius legalis indolem tum demum vere intelligat, postquam sub 
gratiam venerit ; et ex pi*aesenti liquidius possit judicare de praete- 
rito. Dcnique unus ille idemque status processusque varios habet 
gradus, vel magis praeterito vel minus praeterito tempore exprimen- 
dos ; et sensim suspirat, connititur, enititur ad libertatem : inde pau- 
latim serenior fit oratio apostoli, ut videbimus. Hinc minus miran- 
dum, cur in diversa dbeant interpretes. alii ex priore, alii ex po- 
steriore periochae hujus parte nervos quaerunt, et tamen totam 
periocham de simplici statu exponere conantur, vel sub peccato, vel 
sub gratia. \Notandum in genere, Paidum, ut saepius ita et h. l, 
inde a \.7., non de sua persona loqui, sed suh schemate hominis 
pugna ista implicati. JEa piigna pluribus hic describitur: ipsum vero 
negotium, quoad punctum quasi decisivum, in multis celeriter confit; 
quanquam fidelibus ad plenam usque liberationem dimicandum est 
cum hoste. v. 24. 8,25. V. g-] — nmQtt[.ifvog , venditus) Servus 
venditus miserior est, quam verna: et venditus dicitur homo, quia 
ab initio non fuerat servus. Idem verbum, Jud. 3, 8. 1 R-eg. 21, 25- 
Venditus: captus, v. 23. 

V. 15. yuQ, quod enim) Describit servitutem, ita ut non ex- 
cuset se, sed ut peccati tyrannidem accuset, et miseriam suam de- 
ploret. V. 17. 20. rdQ, enim, pertinet ad confirmandum ro vendi- 
tus. Mancipium indigno domino primum servit cum gaudio, deinde 
cum moerore, postremo jugum excutit. — ov yivwaxco) non agnosco, 
ut bonum: (idem est, quod honitatem fateri , v. 16. in antitheto:) 
oppositum, odi. — d^iXo), volo) Non dicit amo, quod plus esset, sed 
volo, oppositurus mox ro odi. — nQCiGao} — noc(u) Pervulgata Grrae- 
cis est difFerentia verborum nQdaaoj et nom, IUud, gravius quid- 


EOM. Vn, 15 — 23. 47 

dam, quam hoc. Hlud ponitur bis in praesenti, primum in negante 
sermone, deinde in affirmante. a ngaaaa), non ago, res non dedu- 
citur in actum : noiw, facio, intus et extra. Permutantur haec yerha 
V. 19. c. 13, 5. s. haecque permutatio non tantum nou contraria est 
indoli orationis sensim ascendentis, sed etiam eam adjuvat et confir- 
mat. namque v. 15- nondum ita acerbus esfsensus mali, quod prop- 
terea ne nominat quidem, sed v. 19. valde jam aegre fert malum sibi 
ita imponere. Quo Ibngius anima a malo distat, eo major ei crucia- 
tus est, vel minimum mali saltem digito uno attingere. 

V. 16. avf.iq)rific, consentio) Plus dicit ffvvfjdofiat, delector, v. 22. 
not. Assensus hominis, • legi contra semet ipsum praestitus, illustris 
character est religionis, magnum testimonium de Deo. — HccXog, pul- 
cra) Lex etiam praescindendo a legalitate, pulcritudinem habet. ina- 
log , pulcra, sanctitatem, justitiam et bonitatem dicit. v. 12- 

V. 17. ex tcv, jam non) Hoc repetitur v. 20- — otv.5aa, lidbi- 
tans) V. 18- 20. Id verbum deinde dicitur de Spiritu. c. 8, 9. 

V. 18. dlda , novi) Haec ipsa notitia est pars htijus status , qui 
describitur. — Tnvigtf , hoc est) Limitat. me plus est, quam carne 
mea: et tamen caro non dicitur ipsum peccatum, (notand. contra 
Placium :) sed dicit Paulus : peccatum habitat in carne. Et jam ali- 
quid boni secum vehit hic status, de quo Paulus agit. — • ■&i\(tv, 
velle) Accusativus, bonum, non additur: et hujus orationis tenuitas 
tenuitatem ro velle exprimit. — naQaKfivat) jacet in conspectu, 
sine victoria. Antitheton, de perficiendo bono, non, mox. Mens 
mea quaerens, non reperit in re. 

V. 20. ajc evi) jam non: sc. ut antea perficiebam ego. Sensim^ 
exoritur serenitas et liberatio aliqua. iyco habet emphasin, in anti- 
theto ad peccatum-. Is, qui ait non volo ego cum emphasi, pro non 
vdlo (v. 16.) , jam longius a peccato diremtus est. 

V. 21. « Jp/cfxoj) in hac pugna et aerumna invenio legem , sine 
qua vivebam antea. Tantum. Propositio ea, quae exstat v. 14., 
repetitur. — xov vofiov) legem ipsam, sanctam in se. — t(u ■&ilov~ 
Ti, volenti) Dativus commodi. Legem invenio, mihi non peccami- 
nosam aut letalem. Egregia sermonis subtilitate exprimuntur pri- 
ma stamina harmoniae, . amicitiae et consensionis inter legem et ho- 
minem. Considerate praeponitur participium, volenti mihi, in anti- 
theto ad 7nihi alterum mox absolute positum. Cuni volenti conf, 
Phil. 2, 13. — orfc) quia. — • naQaKetrai, adjacet) Htc bilanx com- 
mutatur. nam v. 18. voluntas bona adjacet, ut pars debilior: nunc 
malum adjacet, ut pars debilior, non mala voluntas. 

V. 22. GvVf}dofiac, delector) Hoc quoque jam plus est, quara 
ovfiq)t]fic consentio, v. 16. — xov eGoj, intermmn) Hic jam interni, 
sed tamen nondum novi tuetur hominis nomen. sic quoque v. 25. 
mente dicit, non spiritu. 

V. 23. ^kinco) video, ex parte animae superiore, tanquam e spe- 
eula,^ quae dicitur vovg, mens, et in se repositam habet conscientiam. 
■^ tciQov) aliam, alienamque. — fiiXiac , memhris) Anima est, ut 
rex : membra sunt, ut cives : peccatum, tit hostis, culpa regis intro- 
missus,^ plectendi per civium oppressionem. — ro) vofico rS voog fta) 
dictamini mentis meae Lege divina delectatae. — aixfiaUtvliovToi 
fie, captivantem me) qualibet victoria actuali. Duriore rursum verbo 
utitiu-, ex sancta impatieritia: allegoria, a bello. coll. repugnantem. 


48 ROM. VII, 24. 25. Vin, 1. 2. 

V. 24. TttXttlncaQog iyca uv&QcoTiog) me miserum, qui komo shn! 
Homo, si peccatiun abesset, tam nobilis ac beatiis; cum peccato, 
magis optat, non esse homo, quam talis esse liomo. homo dicit sta- 
tum hominis per se, ut est natura. Haec quiritatio summum est in 
lucta, et ex illa liomo opis suae nil esse expertus, quasi imprudens 
incipit orare, guis me liberabit? quaeritque liberationem, et exspectat, 
donec ad Ulud guis palam sese dat Deus in Christo. Articulus mor- 
ti.s mysticae. Ex hoc sensu fideles quiddam trahunt usque ad obitum. 
c.8, 23. — QVGixai, liberabit) Vi opus est. Verbum proprie adhi- 
bitum. nam gvfa&at, ix QANATOTbK'AUv. Ammonius ex Aristxsxeno. 
— £x) eic. — ra ffwjwarog r» Q^avdxH, corpore mortis) corpore ob 
peccatum mprtuo. c. 8, 10- Mors corpoi'is est plena exsecutio mortis 
illius, de qua v. 13. et tamen in morte sit liberatio. — raTa) ffdjfta 
■&uvu.tti TbTB dicitur pro avSf.itt ■Oavutn raro. conf. Act. 5, 20. not. 

V. 25> (uyuQigb}, gratias ago) Hoc de improviso tanquam per- 
fugium unicum suavissime commemoratur, ct nunc demum recte ag- 
noscitur. Sententia categorica est: Deus me liberahit perChristum; 
non meae res opis cst. eaque sententia summam rerum innuit : acce- 
dit autem modus moralis (de quo ad cap. 6, 17.) gratias ago. (Uti 
1 Cor; 15, 57. sententia est: Deus dat nobis victoriam: sed accedit 
ri&og sive modus, Deo gratia.) Et r J gratias ago tanquam hymnus 
laetus ex adverso respondet quaestui miserabili, qui exstat v. praec. 
me miserum. — sv , ergoj Concludit ea, in quae ingressus erat 
versu 7. — ■ avTog iyca) ipse ego. — vofiM 0i5 — vofico af.iaQriag, 
legi Dei — legi peccatij i/OjMw Dativus, non sextus casus. v. 23. Jam 
homo est in aequilibrio servitutis et libertatis, idemque tamen ad 
libertatem anhelans legem sanctam ab omni culpa immunem agnos- 
cit. Raro est aequilibrium merum. Hic lanx boni potior jam. 

C A P U T \ lll. 

V. 1. Ovdh uQu vvv xaTctiiguitt, nulla ergo nunc condemnatioj 
Nunc venit ad liberationem et libertatem. Non autem ponit adver- 
sativam de, autem, sed conclusivam uqu, ergo: (conf. ad pap. 2, 1.) 
quia jam in fine capitis 7. confinia hujus status attigit. Nunc etiam 
plane ex diverticulo eximio in viam redit, quae habetur c. 7, 6. In- 
dicio est et posita ibi et hic resumta mmc particula, quae tempus 
praesens (ut Germ. wiirklichj denotat. Ad coyidemnatio ref. co7i- 
deriinavit. v. 3. 

V. 1. 2. nf Qtnazaffcv' 6 yccQ voixog, ambidantibus : lecc enimj 
Suspendit orationem aetiologia per parenthesin flex enim mortis: 
ambulantibus v. 4.) qua per epanalepsin clausa, orationem complet 
illud, sed secundum spiritum. ubi ro sed potius ad non v. 1., quam 
ad non v. 4. , opponitur. 7'o sed secundum spiritum (ccXXct jtttTcc 
nvevfta) gravissimi testes priore loco praetermittuntl retinet cel. 
Baumgartenius. At continuo tractat Pauhis illud, ftrl xutcc auQxa, 
non secundum carnem: deinde in progressu addit «'P.Aa naTcc nviv- 
fitt, sed secundum spiritum, v. 4. not. 

V. 2. vofiog zS nvsvfittTog, lex spiritusj evangelium cordi in- 
scriptum. coU. c. 3, 27. 2Cor. 3, 8. Spiritus vivificat: et haec vita, 
vegetat Christianum. — r,lsvOiQcoGs fif, liberavit mej Yerbum lene, 
in praeterito: antea posuerat verbum gravius, QVGBvoit, in futuro, 


ROM. Vin, 2—5. 49 

Quod homini sub lege diflicile videtur , id gratia facillimum reddit, 
vel potius ipsa facit. Utrumque opponitur tm captivdntem. c. 7, 25. 

r^ff dftagTiag xttl r» d-avata , peccati et mortis) Respicit ea, 

quae pro lege Dei dixit c. 7, 7- et 13, Observa, qiiod hic pomtur 
et,, ineunte versu non ponitur, in antitbeto, spiritus vitae, ^ubi aut 
est asyndeton, spiritus, vitae, aut ita resolvendum , ro nvfvfitt Ttjg 
CoDrjSt spiritus vitae. 

v. 3. ro) Habet iioc vim epitheti, sic simpliciter resolvendi: Deus 
perfecit condemnationem peccati , legi impossibilem. Deus (id quod 
Lex non poterat, nempe condemnare peccatum, salvopeccatore,) con- 
demnavit peccatum in carne. To udvvaTOv impossihile h. 1. valet 
active : et Lutheri paraphrasis est ex sensu apostoli. vid. Wolfii Cur. 
ad h. 1. — - r« v6i.iu) legis, non modo ceremonialis , sed etiam mora- 
lis. nam si lex moralis expers esset huJTis impossibilis, non opus 
fuisset, mitti filium Dei. Porro impossihile, privatio, praesupponit 
habitum: olim potuit justitiam et vitam praestare lex. c. 7, iO. Hinc 
homo primae illius viac vestigia etiam post lapsmn tam libenter se- 
quitur. — iuvTS) 'idiov, v. 32-, suum, in quem nil poterat peccatum 
et mors. — nifiipug, mittensj Hoc quandam quasi elongationem Filii 
a Patre, ut esset mediator, dcnotat. — tv o/xotcofittti, aaQnog dfiag- 
Tittg, in similitucline carnts peccati) Gonstr. cum nttTiy.Qtvs , C07i- 
demnavit. Nos cum caruc nostra pcccato penitus infecta debuera- 
mus morti dedi : scd Deus , in similitudine carnis Ulius (nam simi- 
litudmem requirebat justitia) i. e. in carnc Filii sui vera eademque 
sancta; et (quidem) pi'o peccato, condemnavit peccatum iUud, (quod 
erat) m carne (nostra,) ut nos liberarcmur. iv in constr. cum con- 
demnavit. coU. per, c. 7, ''l- — tiiqI ufittQTiag r/jf ttfittQtittv , pro 
peccato peccatumj Substantivum iteratum , uti Luc. 11, 17. not. di- 
visa domo , cadit domus. Scd hic acccdit Ploce , ut indicat articu- 
lus postcriore tantum loco positus. lii duo tcrmini ad sc invicem re- 
feruntur, ut similitudo carnis et co.ro. TI(qI, pro: nfQi ufiaQTittg 
est instar nommis, uti Ps. 40, (39,) 7- sic Ebr. 10, 6. 8- Sed hic, in 
ep. ad Rom. sic resolvo: condemnavit Deus peccatum eo 7iomine, 
quod peccatum est. Peccatum , id peccatum , est condenmatum. Sic 
bis 'ponitm' peccatum, eodcm significatu, (non duplici, ut fit in an- 
tanaclasi) sed articulus ti]v addit epitasiu. — xuTaxQtve, condemna- 
vit) omnem vim ademit, confecit, percgit, intcremit,. virtute priva- 
vit (conf. impossibile, modo.) peccatum, quod in filium Dei erat 
conjectum. Condemnaiionem cnim peccati sequitur etiam exsecutio. 
Oppositum rs justijicare. v. 1. c. 5, 18- not. ct 2 Cor. 3, 9. 

V. 4. ro diitttiwfiw, JusJ Antitheton, condemnatio. v. 1. — nltj- 
Qu&tj , implereturj Id implementum describitur mox, v. 5 — 11. : inde 
enim, v. 5- ..Justijicatum sequuntiu* opera Justiiiac. Peccatum est 
condemnatum: qui fucrat peccator, nunc recteagit, et lex eum non 
persequitur. — iv r/ftlv) hi nohis. — fit] zaTa auQXtt, non secwi- 
dum carnem) Antitheton: iii carne. v. 3. Nunc demum evasit Pau- 
his^ ad apertmh discrimen carnis ct Spiritus. Spiritus denotat vel 
Spu-itum Dei, vel spmtum fidelium. v. 16. Hic est vis nova ab IUo 
producta in nobis et sustentata: et de hoe sermo est, ubicunqu e caro 
stat in opposito. 

V. 5. oi yuQ, qui ejiimj Ab hoc loco Paukis primario describit 
statum fidelium ; et secundario , pro eo iUustrando , contrarium. — 
T. U. '^ D 


50 EOM. Vni, 5—12. 

ovTig, qui su7ii) Status. — (pQovSai, sentiunt) Sensus , e statu 
fluens. 

V. 6. qjQovrjfJia, sensus) Grall. sentiment. Resp. sentiunt. v. 5. — 

— ■&ccvaTog — Coiij, mors — vita) in hac jam vita cum conttaua- 
tione in altera. Conf. c. 6, 23. — ^oir} xttl (iQtjvi], vita etpax) Ad- 
dito verbo, pax, praeparat sibi transitionem ad v. seq. uM describi- 
tur inimicitia. 

*) V. 8. da) iniTttTiKov. — uQiGttv) uQianoi h. 1. ut saepe, signi- 
ficat, non solum, placeo, sed placere studeo. 1 Cor. 10, 33. Gral. 1, 
10. afiine, suhjici, v. praec. 

V. 9. nvsvfitt ■&IS , nvtv/iiu XQ^^^S , spiritus Dei, spiritum Chri- 
sti) Testimonium illustre de S. Trinitate , ejusque oeconomia in cor- 
de fidelium. conf. cap. 5, 8- 5- 14, 17. 18. 15, 16. 30. Marc. 12,56. Joh. 
15, 26. Gral. 4, 6. Eph. 1, 17. 2, 18- 22. iPetr. 1, 2- Act. 2, 33. Hebr. 2, 
3. 4. 1 Cor. 6, 11. 13. ss. 2 Cor. 3, 3. s. Ad Dei ref. v. 11. et antea ad 
Ckristi ref. v. 10. Nam Grnorismata hoc ordine procedunt : Qui Spi- 
ritumhabet, Christum habet : qui Christum habet, Deumhabet. Conf. 
de tali ordine, 1 Cor. 12, 4. s. Eph. 4, 4. s. — iv vfiTv, in vobis) In, 
particula valde observanda hoc capite, v. 1 — 4. 8—11. 15. de statu 
carnali et spirituali. Nos in Deo; Deus in nobis. — oro?) hic de- 
mum non estChristi: adeoque haec tota oratio ad eum non pertinet. 

— uvt5 , illiics) Christi. Christianus est, qui Christi est. 

V. 10. d di XQc^sog , si vero Christus) Ubi Spiritus Christi est, 
ibi. Christus est. conf. v. praec. — amfitt) corpus, peccaminosum. 
nam hic spiritui , non animae , opponitur. — vexQOv) Concretum. 
mortuum dicit, pro, moriturum, magna vi: morti adjudicatum de- 
ditumque. Sic censent , in quibus succedit separatio animae et spi- 
ritus, vel naturae et gratiae. — di, vero) Oppositio immediata, 
quae Purgatorium excludit, neque corpori, neque spiritui accommo- 
datum, neque cum reliqua epistolae hujus plenissimae oeconomia con- 
veniens. v. 30. 34. 38. c. 6,22. s. — C(o}], vita) Abstractum. — dia, 
propter) Justitia parit vitam , ut j)eccatum mortem ; non vita justi- 
tiam. contra Pontificios. — dtxtttoavvijv, justitiam) Justus — vivet. 

V. 11. IriaSv, Jesum) Mox, in apodosi, Christum. Appellatio 
Jesu spectat ad ipsum; Christi, refertur ad nos. IUa appellatio, 
tanquam nominis proprii , pertinet ad personam ; haec , tanquam ap- 
pellativi , ad officium. — Ccoonoifjaet, vivificdbit) Conf. vita. v. fi. 
Haec vita nescit condemnationem. v. 1. — dtu) propter. 2 Cor. 1, 22. 
Unus idemque est Spiritus, qui Christi est, et qui est in fidelibus. 
ergo ut Christus vivit , sic fideles vivent. Vid. App. crit. Ed. H. 
ad h. 1. 

V. 12. iafuv) sumus, nos ipsos agnoscimus et ducimus. Didasr 
ealia vergens ad hortationem, (sic sumus ponitur etiam Gral. 4, 31.) 
et praesupponens homines spontaneos. Debiti ^Qwmra. lubentia tem- 
perat. \Qualis vero carnalium conditio est? Hi nimirum debito- 
res sunt, et debitores se confitmtur , quoties fieri posse negant, 
ut vivant spiritualiter. V. g.] — ov r^ auQiu, non carni) Subaudi, 


*) V. 7. s^e — dvvavai, neque — potest] Inde impossibilltatis praetex- 
tus, quo illi purgare se student, qui hoc ipso loco redarguuntur ut 
camales. V. g. 


ROM. Vin, 12—18. 51 

sed spiritui. Sed hoc eleganter subaiidiendum relinquitur. — xara 
aclgnu, secundum carnem) quae nos in servituteni revocare conatur. 

V. 13. *) Tov (7(y>«roff) Alii, r^? aaQmg. Prius defendit cel. 
Baumgartenius : ego in niedio relinquo. — ^n^^aa&s, vivetisj ^ _Non 
dicit, ftiUsre Crjv , naeturi estis vitam; sed, tn^sads, manebitis in 
vita. In poenitentia eorum, in quibus caro dominata erat, et in ten- 
tatione eorum, in quibus spiritus regnat. caro et spiritus quasr in 
aequilibrium veniunt; gratia illos, peccato bos praeveniente: utram- 
cunque in partem bomo se vertit, ab ea denominationem accipit. Ab 
hoc loco Paulus plane missum facit carnalem statum , et pertexta ea 
parte, quam cap. 6, 1- inceperat, purum statum vitalem lideKum de- 
scribit. 

V. 14. ayovTttt) Medium : ducuntur, libenter. [Haec anteceden- 
tium Summa est: consequentium, vioi ■&£S daiv. V. g.] — dalv viol 
'&£ov) Alii, viot diov (laiv velvioi slai &iov. Tres lectiones : qua- 
rum primam tuetur Baumgartenius ; ego alteram, tertia fultam , qua- 
tenus viol , ob emphasin, praeponitur. Et emphasis me impulit ad 
hanc varietatem attingendam. — viol,filii) Filiis datur Spiritus. Gral. 
/», 6. Ab hoc loco ingreditur Paulus ad ea tractanda, quae demde 
verbo glorificavit complectitur. v. 30. Non autem meram describit 
gloriam, sed ut gustus ejus adhuc cruce diluitur. Est ergo summa: 
per passiones ad gloriam. intexitur sustentatio in passionibus. Hinc 
totus sermonis iiexus patebit. 

V. 15. yag, enimj Respicit^Zw, v. praeced. — nvivfiu dalfiag, 
spiritum servitutisj Spiritus sauctus ne in veteri quidem testamento 
fuitSpiritus servitutis; sed apud fideles, m quibus habitabat, ita suam 
vim explicavit, ut tamen subesset sensus et affectus, qui quiddam 
ex servitute traheret, aipud parvidos. G-al. 4, 1. — ndliv) iterum, 
ut antea. Habuerant Romani in gentilismo tlmorem vanum ; sed non 
spiritum timoris , ut habuerant ii , in quorum locum venerant gentes. 
Ecclesia omniimi temporum est quasi una quaedam persona moraliSi 
sic, iterum, Gal. 4, 9. 5, 1. — fig cpo^ov, in timoremj Vid. Hebr. 2, 
15- not. — vlo&saiag, adoptionisj Vid. Gal. 4, 1- s. — '■ xgdCofisv, cla- 
mamusj singuli et universi. Clamor , sermo vehemens , cum deside- 
rio, fiducia, jure, constantia. Et ipse Spiritus clamat: Abba pater. 
Gral. 4, 6. not. \Id si, dum vivis, nondum expertus es, luge, et 
experiri stude: sin expertus fueris , cum gaudio fac in eo verseris. 
V- g-] 

V. 16. Tw) Spiritus noster testatur: Spiritus Dei ipse U7ia testa- 
tur cum spiritu nostro. [Spij^tus noster Jmmanus est, 1 Cor. 2, 11- 
adeoque testimonium ejus wj. se non est infallihile. Mal. 2, 16- V. g.] 
Beati, qui testimonium distincte sentiunt. avvo t6 refertur ad v. 14. 

V. 17. avyxXrjgovcfiOi, coheredes) ut sciamus, plane magnam esse 
hereditatem, quam Deus dat nobis : nam Filio suo utique magnam 
dedit. — (infQ, siquidemj Haec clausula est propositio nova, respec- 
tu eorum, quae sequuntur. _ avfindayofifv, unapatimurj Huc ref. 
passiones v. seq. et sic, una glorificemur, et gloriam-. 
, V. 18, yag, enimj Aetiologia, cur modo mentionem fecerit pas- 
sionis et glorificationis. — r» vvv xwiqS, praesentis temporisj Crux 

*) yap' ehim] Caro pessime reti-ibuit: cui quis velit quidquam debere? 

D2 


52 ROM. Vm, 18 — 22. 

major in N. T. quam olim fuit, sed est brevis. KatQog , tempus 
breve. praesens et futurum inter se oppommtur. — ngog , ad) id 
est, si comparemus invicem. — ilg ^fiag^ in nos. conf. 2 Cor. 5,2. 

V. 18. 19. dnoi(aXv<p&i]Vttt — ttnoxuXvyjtv) Revelatiir gloria: 
et tum revelantur etiam filii Dei. 

V. 19. ccnoxttQttdoxltt) Hoc notat spem rei apipropinquantis, et 
nixum animi cupide in eam inhiantis. Exspectatio creaturae, i. e. 
creatura exspectans. Luth. in Post. eccl. li. 1. das endliche Harren. 
— Trig xvlaiwg, creaturaej Creatura h. 1. non denotat angelos, a 
vanitate immmies; nec homines duntaxat quoscunque, quanquam ne 
vanissimi quidem homines exchiduntur, qui etsi in strepitu vitae va- 
nitatem pro libertate habent, ct gemitum partim obruunt, partim 
dissimulant: tamen per terapora sobria, quieta, insomnia, calamitosa, 
suspiriorum vim, aure divina coUigente, emittunt: neque excludun- 
tur gentiles probi: fideles autem diserte opponuntur creaturae. Quod 
superest, denotat creaturarum universrtatem, visibilium, (uti xtIgijik 
Macario passim notat creaiuram visibilem. Homil. VI. §. 5- etc.) 
et pro suo quodque genus captu. [v. 39. c. 1, 25.] Sicut se ha- 
bet creatiu'a cmicta ad filios Dei, sic se habent praedicata illius ad 
praedicata horum h. 1. Mali nec desiderant libertatem, nec assequen- 
tur. Ad creaturam ex peccato redundarunt incommoda : ad creatu- 
ram ex gloria filiorum Dei redundabit recreatio. — vmv) xixvoiv. 
v. 21. — ttnsxdixftttt') 'u!4no in composito hoc denotat exspectatio- 
nem rei speratae ex pi*omissione. Idem vcrbum, v. 23. Et sic 
modo, anoxaQttdoxlu. 

V. 20. fiarttcoT7iti, vanitati) uude primus, quem Scriptura laii- 
dat, fidelium ban dictus. Et vanitati et corruptioni opponitur glo- 
ria, et maxima vanitas est idololatria. c. 1, 21. 23. Vanitas, abu- 
sus et consumtio. ipsi spiritus maligui dominantur in creatiu-am. — 
vnsTocyr], subjecta est) Passivum, media significatione, prosopopoeiae 
tamen quiddam habente. — a'/. ^xSaa, non volens) Nam initio ali- 
ter fuit. inde mavult subjici Christo. Hebr. 2, 7. s. — dta tov vno- 
Tttittvva, propter eum, qui subjecit) id est, propter Deum. Gren. 
3> 17. 5, 29. Adamus eam obnoxiam vanitati fecit, non subjecit. 

V. 21. in flnldt, supcr spe) Constr. cum subjecta est. Sic, 
super spe, absohite positum, Act. 2, 26. Et conf. spe, v. 24. — 
avTfJ t} XTiGig) ipsa, videlicet creatura. — ilev&egco&tjffiTttt, libe- 
rabitur) Liberatio non fit pcr plenam destructionem : alias quadru- 
pedes, quum jugulantur, cum voluptate caderent. — dno vijg dn- 
Af/aff T^g (p&oQug ilg rt^v iXsvd-fQlav T?]g dolrjg, a servitute cor- 
ruptionis in libertatem gloriae) 'Ano, a et dg, in sunt opposita. A 
notat termjimm a quo ; in, terminum ad quem. Servitus et Ubertas 
est creaturae : corruptio et gloria hominum, fidelium. Vanitas v. 20. 
est quiddam subtilius, quam qj&oQa, corruptio. Non solum libera- 
tio, sed etiam libertas illa est meta, ad quam suo modo tendit crea- 
tura. — dg tijv iKev&iQiap, in libertatem) ut libere serviant gloriae 
filiorum. Cluverus. „ 

v. 22. ydg, enim) Supponit hacc aetiologia, gemitum. creaturae 
non esse irritum, sed audiri a Deo. — nocatt) cuncta. Considera- 
tur, ut unum quoddam totum. conf. -v. 28- 32. 39. — avgfvdC^t, si- 
mid suspirat) suspiriis junctis. Singularc exemphim habet Dio Cas- 
.mis lib. 39.? de ejulatu clephantonun, quos Pompejus, contra fidem 


ROM. Vm, 22 — 26. * 53 

datam, ut hominesi interpretabantur, in ludos insumpsit: quo ipse 
populus ita commotus est, ut imperatori diras imprecaretiu'. — ccj(Qt, ^ 
usque) Innuit, finem fore ejus gemitus et dolorum. 

V. 23. « (iovov d^, non solim vero) Concludit a suspirio forti 
ad suspirium multo fortius. — avrol — xal r,^£ig avvol, ipsi — 
etiam nos ipsi) Prius ipsi refertur per antitheton ad creaturam, 
V. 22. posterius, ad v. 26. de spiritu: et tamen uniun idemqiie 
subjectum denotat; alias dixisset apostolus, avxol oi Tr}v dnapx^v 
;{r;i, — TjjV dnugxrjv t3 nvevfiaTog, primitias spiritus) i. e. Spiri- 
tum, qvii est primitiae. vid. 2 Cor. i, 22. not. Sumus primitiae 
quaedam creaturarum Dei, Jac. 1, 18. habemusque primitias spiri- 
tus. atque idem Sjwritus penetrat omnes creaturas, Ps. 139, 7. : quo 
ex loco gemitus creaturae declavatur. Primitias habere dicuntur 
filii Dei, quam diu sunt in via. Primitias et bonum primitias se- 
quens qui habent, iidem simt. — ixovveg, kahentes) Hoc iuvolvit 
causam, quia habemus. — ev iavTo7g, in nobis ipsis) Significat, fide- 
lium gemitmn longe difierre a gemitu creaturae. — aTsvdtofiev) 
^TivaCoi h. 1. et v. 22. significat cum gemitu desiderare. colL 
2 Cor. 5, 4. — T??V) Hic articuhis ostendit , appositione , si eam 
resolvas, hanc contineri sententiam: redemtio coiyoris nostri, est 
adoptio. — r>jV dnolvTQOiGtv, liherationem) Haec erit in die novis- 
simo, quem sibi jam tum imminere proponebant. Afiine ilsv&eQia, 
libertas. Luc. 20, 36. \No7i ea libertas inmdtur, qua nos liheramur 
corpore, sed ea, qua corpus morte liberatur. V. g.] 

V. 24. iXnidC) Dativus, non medii, sed modi. ita salvati sumus, 
nt supersit etiamnum,. quod speremus, et sahitem et gloriam. Limi- 
tat praesentem sahitem, sed, dum limitat, hoc ipso eam praesuppo- 
nit. — Ti x«f) cur etiam sperat ille id? ciun visione, non est spe 
opus. Beati erunt certi de aetemitate suae beatitudinis ; quia non 
egebimt spe: adeoque erunt confirmati. 

V. 25. (i di, si vero) Ex natura spei deducit tidelium exspecta- 
tionem. 

V. 26. xatj etiam) Non sohim creatura omnis suspkat, sed Ipse 
Spiritus fert auxilium. coU. v. 23. not. 2. ' Fideles ex utroque latere 
tales habent, qui cum illis gemunt et commimem cum iUis causam 
faciunt: ex uno latere totam creaturam, ex altero multo magis Spi- 
ritum. Quatenus Spmtus gemit, respectus est ad nos: quatenus 
etiam auxilium fert, respectus est ad creaturam. — avvavTiXafx^d- 
vnaii) avv in hoc composito, ut va. GV(Ji(xaQTVQH, v. 16. — xaig 
aa-dsvsiaig) infirmitatibus, quae sunt in nosti-a cognitione et in nostris 
votis. abstractum pro concreto : infirmitatibus, id est, orationibus, quae 
per se infirmae simt. — ydg, nam) Explicat Paulus, quae smt in- 
firmitates. — r/ — na&o, quid — sicut) Conf. quomodo aut quid. 
Matth. 10, 19. — vneQfVTVYxdveo) vn^g, super: uti v. 37. vniQvi- 
ndifiev et, vneQeneQiaaevaev, c. 5, 20. JJtvximqxxe, vneQevTvyxdvet, 
hoc^ V., et evTvyxdvei, v. 27., praedicatum est de eodem Subjecto, 
scilicet Spiritu^ S. Sic fere fieri solet, ut primo verbum compositum 
in sua emphasi.justa ponatur, deinde vero, loco ejus, shnplex tan- 
tummodo repetatur. Sic Rom. 15, 4. nQoeygdcpr] prius : subsequitur 
genuinum alterum eyQacprj. — gevayfio^g, suspiriis) Omne suspirium pro- 
ficiscitur (thema, (;ev6g) ex angustiis. itaque materia suspiriorum est ex 


54 ' EOM. Vin, 26 — 29. 

nobis: sed formam inducit Sprritus sanetus, unde suspiria, vel ex 
tristitia, vel ex gaudio, fidelibus sunt ineffabilia. 

V. 27- de) Ref. ad aprivativiun in dXuXr,TOtg. — raff itagdlas, 
corda) In cordibus habitat Spiritus, et intercedit. Christus, in coe- 
lo. Qui scrutatur corda, est Pater, cui id in Scriptura potissimum 
tribuitur. — to qpgovr^fiu tS nvivfiaTog, sensum spiritus) Conf. cpqo- 
vrjna V. 6- Sensum, nominativus: a plurali, sensa, sensorum. — 
tS nvsvfxaTog, Spiritus) saneti. v. praee. — naTa) ad. naxd d^iov, 
non «ara dv-dQMnov. (conf. 1 Joli. 3, 20.) ut Deo dignum , eique 
acceptum et manifestum est. Spiritus sanctus intelligit stilum curiae 
coelestis, Patri acceptum. Empliasin habet hoc, commate ineunte. 
— vn^Q dymv , pro sanctis) Non additur articulus. sancti sunt, et 
Deo propinqui, et auxilio digni, pro quibus intercedit. 

V. 28. o'ida(iiv ds, novimus^ autem) Antitheton: non novimus. 
V. 26- — To7g dyancadi, , amantibus) Hic describitur siibjectum a 
fructu eorum, quae hactenus dicta sunt, amore erga Deum; qui 
amor etiam facit, ut fideles omnia, quae Deus immittit, dextre in 
bonam partem accipiant, et omnia constanter pervincant. [Jac. 1, 12. 
Exemplo est Paulus, 2 Cor. 1, 3 — 11. V. g.] Mox in vocatis deno,- 
tatur causa, cur huic subjecto tam lautum praedicatum tribuatm\ — 
ndvTu GvvfQyii^ omnia coopera^itur, per susj)iria et aliis modis. Sic 
i Macc. 12, 1.: 6 itaiQog avru avviQyH. — eig dyadov, in honum) 
ad glorificationem usque. v. 30. fin. — To7g xaTd nQo&saiv KljjroTg 
savv , iis qui secundum propositum vocati sunt) Nova propositio re- 
spectu eorum, quae sequuntur. Anakephalaeosin totius beneficii, 
in justificatione et glorificatione siti, versu 30- dare instituens, regre- 
ditur nunc j)rimum ad summas ejus radices , 'ex his ipsis fructibus 
dulcissimis demum noscendas, simulque praekidit capiti nono. nQO- 
'&f<jig propositum est, quod Deus constituit de salute suorum. xA?;- 
Tolg, vocatis, nomen est, non participium: quia accedit Satv, qui 
sunt vocati. to propositum explicatur v. 29. ro vocati, v. 30. 

V. 29. nQoiyvia) praenovit. Hafenrefferus vertit: antea agno- 
vit. nQQ&eoiig propositum complectitur nQoyvtoacv praecognitionem 
et nQooQcaftov praedestinationem. nam et illi et his aunectitur vo- 
catio. V. 28 — 30. Eph. 1, 9.: ubi tamen d^tXijfia, voluntas latius pa- 
tet, quam praedestinatio. Et praecognitio7iem certo comitatur prae- 
destinatio. nam praecognitio tollit rejectionem: c. 11, 2. rejectio au- 
tem et praedestinatio smit opposita. — nQotoQcas, av/ufioQipag, prae- 
destinavit, conformes) Declarat, qui sint, c^o^ praenovit, nempe ii, 
qui sunt conformes etc. Hic est character praecognitorum et glori- 
ficandorum. 2 Tim. 2, 19. Phil. 3, 10. 21. — r^ff eitcovog, imaginis) 
Constr. cum avfifiOQcpag, quanquam avfiftoQ(pov Phil. 1. c. dativum 
regit. Hic cum genitivo magis habet vim substantivi. Similitudo 
est ipsa adoptio Jiliorum, non crux aut gloria. nam haec sequitur 
demum justijicationem , de qua v. 30.: qui autem ^Zti Dei sunt, 
fratres Christi sunt. Cohformitatem cum Filio Dei (Gal. 4, 19.) 
subsequitur conformitas cum ejus cruce aut gloria. Sic Eph. 1, 5., 
praedestinans nos in adoptionem filiorum. — tig ro) Causa, cur cum 
praecognitione conjuncta sit praedestinatio. nempe Christus debet 
habere multos fratres: haec multitudo autem excideret, aut certe 
minueretur, si praecognitio esset sine praedestinatione. Praede- 
stinatio viucit omuia impedimenta salutis fidelium, et adversa con- 


EOM. Vin, 29 — 32. ,55 

vertlt iii ^ecimda. — Blvttv) ut sit et conspiciatur. — 7T()(yro'ro>toi/^ 
primogenitus) Ipsa "resurrectio gloriosa Christi et fidelium est quae- 
dam generatio. Matth. 19, 28. 

V. oO- TOTfiS xal edticaiuaev j hos etiam justificavit) Non abso- 
lute parem eorum, qui vocantur, justificantur , glorificantur , nume- 
riun Paulus statuit: non negat, posse fidelem inter vocationem spe- 
cialem ,et glorificationem deficere, c. 11, 22-; nec negat, eos etiam 
vocari, qui non justificentur : sed docet, Deum, quantum in ipso est, 
a gradu ad gradum perducere suos. — edoiaas, glorificavii) v. 17 — 24. 
Loquitur in praeterito, tanquam a meta respiciens ad stadium fidei, 
et ex aeterna gloria in ipsam quasi retro aeternitatem, in qua Deus 
glorificationem decrevit. [Cf. Ps. 16, 3-] 

V. 31. TTQog TttVTo) ad haec, quae cap. 3. 5. 8. dicta suut. 
q. d. ultra non possumus ire, cogitare, optare. Et si quis ipsius 
infidelitatis nomiue velit aliquid iiQds TavTu (conf. Luc. 14, 6.) 
contra haec proferre, nil possit. [CocU portam hoc loco patere, jure 
dixeris. v. 31 — 39- V. g.] — fl) si. Conditionalis pro causali, fir- 
miorem facit consequentiam. Plerique statuunt tres periochas hoc 
loco, quarum quaelibet per interrogationem incipiat in Ttg quis, cum 
anaphora, et responsionem habeat sulbsequentem, quae anthypophora 
vocatur. Atqui aliam spectavit analysin apostolus. Sunt ab hoc 
versu quatuor periochae : uua , generalis ; tres , speciales. quaelibet 
habet primum gloriationem , de Gratia; mox, interrogationem con- 
gruam, adversa omnia provocantem, cui ro persuasus sum respon- 
det. Prima, generalis, est haec: si Deus pro noMs, QUIS contra 
nos ?■ specialis prima haec , de praeterito : qui ne stco quidem filio 
pepercit, sed pro tiobis ojmiibics tradidit illum: dUOMODO non 
etiam cum illo omnia iiohis condondbit? i^UIS aecusabit electos Dei? 
(ubi in interrogatione consectarium est ex gloriatione de praeterito: 
natura enim rei non ferebat periocham nonnisi ^per praeterita ex- 
pressam. Utique duplex etiam futu,rum est in condonabit, accusa- 
bit; sed id tamen manifestum habet ad praeterita respectum. Pec- 
cata commissa Deus omnia condonabit. Ob ea commissa nemojam 
electos Dei accusare potest. Atque t6 quomodo, quis compinguntur 
hoc modo in unam eandemque periocham, sed duplex item est re- 
spectus. ^ 1) suo Filio Deus non pepercit. Ergo etiam cum illo om- 
nia nohis condonabit. 2) pro nobis omnibus tradidit illum. Ergo 
nemo accusabit electos Dei.) secunda, de praesenti: Deus justificans: 
QUIS condemnans? conf. omnino Jes. 50, 8. 9. tertia, de futuro: 
Christus etc. QUIS nos separabit. etc. futurum enim est in sepa- 
rahit. coU. v. 38. fin. Praeteritum et Praesens, fundamentum Futm*i. 
Et saepe ex morte Christi amor infertur. c. 5, 5. seqq. Gal. 2, 20. 
Ap. 1, 5. Frequens etiam est talis apodosis interrogans, et maxime 
convenit sermoni animoso. Act. 8, 33. Num. 24, 9. Job. 9, 12. 
34, 29. Ps. 27, 1. Es. 14, 27. 43, 13. Thren. 2, 13. fin. Amos 3, 8. 

V. 32. ogyf, qui) Prima haec periocha specialis quatuor habet 
sententias: primam respicit tertia, secundam quarta. Filio non pe- 
percit: ergo nil uon condonabit. FUium tradidit pro nobis: ergo 
nemo accusabit nos propter peccata. c. 4, 25. traditus est. Neque 
To quis accusabit tam arcte cohaeret cum eo, quod sequitur, quam 
cum eo, quod antecedit. nam Christi traditio pro nobis, omnem accusa- 
tionem prohibet: accusationem non prohibet, sed Vmcit Justificatio, 


56 riOM. VIII, 32-55. 

yt suavitatem habet plenam exultationis, uti nai, etiam, v. 34- ite- 
ratum. oQj qui, habet apodosin, is, implicitam verbis subsequentibus. 
— ux iqjeiaaro, non pepercitj LXX, «x iq^ilffco tS vlS as xtK. 
Gen. 22, 16. de Abrabam et Isaac: eumque locum Paulus videtur 
in mente habiiisse. Deus paterno suo amori quasi vim adhibuit. — 
■i]fibiv ndvvoiv, nobis omnibusj Alias fore dicitur, omnes 7ios, omnium 
nostrum, sed hic tiohis priore loco positum, majore vi et accentu. 
Sensus gratiac in nos prior est sensu gratiae universalis. Multa ex- 
stant applicationis exempla sine mentione universalitatis. v. gr. i Tim. 
1, 15. s. universalitas autem deinceps ad ulteriora officia acuenda 
laudatur. ibid. c. 2, 1. s. — 7ittQidio)tiv) Sie LXX, Es. 53, 6. — 
xat avv aiiTM, etiam cum ipso) Kal etiam addit epitasin argumento 
a majori ad minus. Phis fuit, Filio non parcere: nunc, cum Filio, 
id est, quum FiHum Dei nobis impensum habemus, utique omnia 
condonabit. — ndvToi) omnia, sahitaria. — y^aQiusxcnt,, condonabit) 
Antitheton: no7i pepercit. Quae ex redemtione consequuntur , ipsa 
quoque gratuita sunt. 

V. 33. ixUxTOiv dfS, electos DeiJ v. 29. — dixamv, justifi- 
cansj Opposita: justificare ct condemnare. v. 3. not. Es. 50, 8- s. quem 
locum antea citavimus, similiter praecedit subinde hypothesis, et se- 
quitur Subjectio, interrogative concepta: ex gr. 
A Propinguus est , qui justificat me : 

Bi. guis litigdbit mecuriif stabhnus una. 

Hoc videtur tantisper ex sensu V. T. dictum esse, quod pro- 
pinquus sit, cura e contrario apud Rom. dicatur, Deus justi- 
Jicans, sine restrictione. 

B 2. quis dominus judicii raeit appropinqiiet ad me. 
C En Dominus Deits auxiliaUtur mihi: 

D guis est ille qui condemnabit mef 
Hic videtur apostolus A assumsisse, et e contrario B omisisse, item- 
que C omisisse , et e contrario D allcgasse, 

V. 34. dno&avMv, ftaHov dl — , og y.at — , og nal, mor- 
tuus, magis vero — , qui etiam -^, qui etiamj His quatuor momentis 
respondet series enumerationis contrariorum, v. 35- 38. s. In v. 35. 
sunt leviora et minora, quae omnia possunt referri ad mortem v. 38. 
quia sunt dispositiones praeviae ad mortem. Graviora sunt v. 38. s. 
Id statim ubcrius evolvetm-. — ^idlXov , magisj c. 5, 10- Fides 
nostra niti debet morte Christi, sed magis etiara eo debet proficere, 
ut nitatur Ejus resurrectione, regno, adventu. — igtv iv deii^ t5 
■&eS, est in dextra DeiJ potest servare; ipse et Pater. Non prae- 
mittitur mentio ascensionis, nec scquitur mentio adventus gloriosi. 
nam illa est actus sessionLs ad dextram; haec, plane tollit omnia, 
separationem ab amore Dei intentantia, et glorificationem affert, de 
qua V. 30. — ivTvy^dvft, intervenit) vult servare; ipse et Pater. 

V. 35- vlg rifidg y^oiQiast , quis nos separabit) Perpetua in po- 
sterum conjunctio cum amore Clmsti et Dei deducitur ex Christi 
morte, resuscitatione, sessione ad dextram Dei et interventione. conf. 
c. 5, 6- s. 9- s. Hebr. 7, 25. Quis autem mox per enumerationein 
declaratur, sine subsequente aetiologia ; ex quo iterum patet, aetio- 
logiam ante guis nos esse quaerendam, v. 34- et guis ait, non guid, 
quanquam subjicit, afflictio ete. quia sub liis adversis latent hostes. 
r— Ttjg dydntjg, amorej erga nos. v. 37. 39. Fundamentum, cur ab 


EOM. Vm, 35 — 58. 57 

amore separari non possimus, est amor: fundamentum liujus fiduciae, 
amor perspectus. — r« ;fpt?;a , Christi) Cum amore Christi unus est 
amor Dei. v. 39. — yvf.ivofnq) penuria vestium, summa egestatis. 
i Cor. 4, 11. 2Cor. 11, 27- Sermo fere incedit per paria,/awes ac 
nuditas etc. — xhdvvog, perimlum) Hypocritae saepe periculis me- 
ris succumbunt. • — i] fAu^aiQa, aut gladius) , instrumentum^ macia- 
tionis. Suae mortis genus Paulus nominat. conf. c. 16, 4- Phil. 2, 17- 
iiot. Multi martjrres , quos alia tormenta conficere non potuere , gla- 
dio consummati sunt, ecf^.sito&tjauv. 

V. 36. 'Att&cog, sicut) Declarat, cur versu praec. tam multa ad- 
versa enumeret. — otv — aq>ayrjg) Sic LXX, Ps. 44, 23. Sic^et ec- 
clesia V. T. et multo magis ecclesia N. T. dicere potuit et potest. — 
tvexa a5j tui causa) Sic pati bonimi est: aliis de causis irriti simt 
dolores, quibus scatet mimdus. — ■&avuTUfii&u, morte afficimur) 
Prima classis beatorum fere completur per eos, qui violenta morte 
obierant. Matth. 23, 34. s. Hebr. 11, 57. Ap. 6, 11. 20, 4- — oXyjv Tt]» 
ilfiiQav) Sic LXX passim. &Tr. bs adagium. totumdiem, omnidie. 
Matth. 20, 6- Ps. cit. v. 16. 9- — ■ eioyh&riusv, reputati sumus) ab ho- 
stibus, a nobis. 

V. 37. vniQvfAMfiev , exsuperamus) vim habemus non modo pa- 
rem et sufficientem, sed longe superantem ad vincenda praecedentia. 
ne sequentia quidem oberunt. quia Clu-istus , quia Deus major est om- 
nibus. Hac periocha dcsignatur illa summa quasi linea, quam Chri- 
stianus ante beatam analysin asscqui potest. — dtd tS uyaTcijaavTog) 
Aoristus: per eicm, qui amore suo nos in Christo complexus est, 
et ob id ipsum per adversa nos probat. 

V. 38. nmscafiav, persuasus simi) victa omni dubitatione. — '/oIq) 
Minora non obsunt. nam majora non oberunt. — ovts O^dvaTog xtL 
neque mors efc.] Hoc iufertur ex v. 34- ordine admirando: 
neque mors nocebit nobis, nam Christus inortuus est: 

neque vita: (conf. c. 14, 9.) resurrexit: 

neque angeli negtce principatus, neque est in dextra Dei. 
praesentia neque futura: conf. Eph. 
1, 20. s. 
neque virtus, neque altitudo neque pro- intervenit. 
fundum, neque alia idla creatura. 

Atque hinc illustratur series verborum. Licedit enim sermo per 
paria: neque mors, neque vita: neque praesentia, neqice futura: 
reliqua duo paria per yiaafiov subjiciuntm" neque virtus, neque 
altitudo, tieque profundum, neque.alia creatura ulla; sic tamen, 
ut etiam quaelibet virtus et altitudo, ut profundum et quaevis crea- 
tura conjungantur. Similis paafiog, Matth. 12, 22-: ita ut caecus 
et mutus et loqueretur et. videret. Quodsi cuipiam receptior enu- 
merationis ordo magis placet, sic legat: 

neque mors, neque vita: 
neque angeli, neqice pri^icipatus , neque virtutes: 
neque praesentia , neque futura : 

neque dltitudo, neque profundum, neque alia creatura idla: 
ut siut quatuor specierum paria; et secundiim quartumque par, ge- 
nus primo ultunove loco adjectum habeat. Sed superiorem illam enu- 
merationis seriem defendit major testium antiquitas. [Vid. App. crit. 
Ed. n. p. 329. sc[.] RcQeptum verbdrum ordmem egomet faciliorem 


58 EOM. Vm, 38. 39. 

agiiosco : ac liberum manet lectori judicium. Certe respectus hujus 
enumerationis ad versum 34 , paulo ante demonstratus , ita evidens est 
et salutari doctrina refertus, ut pro arbitrario interpretamento ha- 
beri recuset. Nunc eadem incisa singulatim videbimus. — '&avttTog, 
mors) Mors, maxime terribilis habetur: et primo hic loco ponitur, 
coUato versu 34- ejusque serie, et versu 36- Iimuitur ergo mors etiam 
quae ab hominibus infligitur: vivi comburium, strangulatio , bestiae 
etc. *) — Ccoi], vita) et in ea d^Uipcg, afflictio etc. v. 35. item vi- 
tae diuturnitas , tranquillitas , omnesque homines viventes. Horum 
nil oberit. conf. 1 Cor. 3, 22. — ayysXot, angeli) Angelorum men- 
tio fit, per gradationem, post unplicitam hominum mentionem. conf. 
1 Cor. 15, 24. not. Hoc loco et de bonis angelis (conditionate , uti 
Gal. 1, 8-) et de malis (categorice) accipi potest. (nam hos quoque 
angelos absolute dici, non modo angelos diaholi, Matth. 25, 41. re- 
perias.) 1 Cor. 4, 9. 6, 3. 11, 10. i Tim. 3, 16. 1 Petr. 3, 22- 2 Petr. 2, 4- 
Jud. V. 6. Ap. 9, 11. etc. Ps. 78, 49- — uQXttl, principatus) Hi conti- 
nentur etiam angelorum appellatione, ut ceteri ordines, Ebr. 1, 4. 14. 
sed speciatim angeli videntur appellari, qui saepius reliquis mittun- 
tur. Principatus sic dicuntur, atque etiam throni, Col. 1, 16. non 
tamen regna. namque regnum estFiliiDei. 1 Cor. 15, 25- 24- — ov- 
re ivK^Mttt Qvra fieXlovca , neque praesentia neque futura) Praete- 
rita non memorantur, ne peccata quidem : nam praeterierunt. Prae- 
sentia sunt, quae nobis, quam diu peregriuamur , vel mundo toti, 
dum is finitur, accidunt. Sancti enim spectantur vel singulatim vel 
conjunctim. Futura, quae nobis vel post nostra inmundo, vel post 
totius mundi tempora occurrent, ut judicium novissimum, conflagra- 
tio mundi, supplicium aeternum; vel ea, quae cum jam sint, tam^n 
nobis nominetenus in futuro seculo demum innotescent. Eph. 1, 21- 
• — ovTS duvttfiig, neque virtus) ^i/i/a^Mt? saepe respondet Hebraico 
itllil: et copias dicit. 

V. 39. ovrs tJipoifitt ovxe ^d&og, neque altum neque prqfundi- 
tas) Praeterita et futura spectant ad differentias temporum : altum 
et profunditas , ad diiferentias locorum. Quam multa, magna, va- 
ria , his vocabulis comprehendantur , non novimus , nec tamen time- 
mus. Altum, grandi hic stilo, dicitur pro coelo: profunditas , pro 
abysso. coll. cap. 10, 6- 7- Eph. 4, 8- 9. 10. i. e. neque ardua et alta, 
rieque praecipitia ac profunda, non dicam, sensuum, affectuum, fa- 
mae, facultatum, Phil. 4, 12. nec dicam, murorum, montium, aqua- 
rum, sed coeli et abyssi ipsius, quorum vel secura cogitatio exter- 
nare mentem humanam potest, nos terret. Porro Paulus Graece non 
dicit, vipog, ^cc&og, ut alibi alio sensu: neque ijipcofitt, ^d&vafiu 
(uti Plutarchus, vipctifiaTa twv dgiQODv, et Theophrastus, ^tt&vafiuTa 
T^g Xlfivrjg) sed vxpbifia, (id&og' derivativum et primitivum, va^ 
riumque sonum quasi studio adhibens. vipog , nomen primitivum , ab- 
solute sonat altitudinem, vxponfitt verbale quiddam, non tam altum, 
quam altatum sive elatum: vipog, Dei est, et coeli tertii; unde nil 
infestum nobis. vipojfiu fortasse parechesin habet ad verbum gsQeoD- 
fitt LXX interpretibus frequens : et certe dicitur h. 1. de regionibus 


*) Statum potius moxtuorum Ma innui , quam caedem actualem , in Vers. 
germ. ex eo suspicatur h. Auctor, quod jam v. 35. quodvis mortis ge- 
nus contineatur sub gladii mentione. E. B. 


ROM. Vm, 39. IX, 1 — 3. 59 

illls , quas scandere arduum est , et ub,i potestates tenebrarum versan- 
tur,'adver'sum nos se horribiliter efferentes. ^d&og, quaqua descen- 
dit,' nil nocet nobis. — xriaig, creatura) quaecunque sunt, extra 
Deum, et qualiacunque sunt. Hostes visibiles ne nominare quidem 
dignatur. — duvtjairut, poterit) etiamsi multa conentur. — loiQhaVy 
separare) neque vl, v. 35. neque per viam juris, v. 33. s. 

C A P U T IX. 

V. 1. \4Xt]&iiav, veritatem) De nexu vid. not. ad c. 1, 16. Non 
additur liie articulus : (conf. 2 Cor. 7, 14. 11, 10.) quia non est sermo 
de veritate omni, sed de re quadam vera in specle, quo sensu etiam 
dXnd^tiav in plurali dicuntur in Ps. 12, 2-, LXX, 2 Macc. 7, 6. Haec 
asseveratio praecipue spectat versum 3-, ubi enim^ ponitur, uti Mattb. 
1, 18. Itaque v, 2. ort notat quia , et innuit votl causam. Versus 2. 
per se, sine tanta asseveratione , fidem inveniebat. — liyoi , dico) 
Deliberate loquitur apostolus. — Iv ;fptgftJ) S iv interdum facit ad 
jm-amentum. — ov yjivdofittt, non mentior) Hoc aequipollet com- 
mati illi, veritatem dico. utrique additur sua confirmatlo. Hoc ca- 
put passim in plarasibus et figuris ad Hebraismum accedit. — avvit,- 
d^aecog, conscientia) Criterium veri, in conscientla et corde: quam 
illumlnat et confirmat testimonium internimi Spiritus sancti. 

V. 2. Xvnri, tristitia) In spiritualibus tristitia et (cap; 8- fin.) lae- 
titia in summo gradu possunt esse simul. Sentiebat Paulus, quantis 
bonis hactenus enumeratis se excluderent Judael : slmulque declarat, 
se ea, quae dicerehabet, non dicere inimieo erga suos persecutofes 
animo. — fiot — r^ nttQdla fin, mihi — co7^di meo) Haec aequi- 
pollent in utroque hemlstichio. 

V. 3. ijvxofirjv, optaham) Verbum imperfecti temporis , vim po- 
tentialem vel conditlonalem , si Christus annueret, involvens. dolor 
erat indesinem: at hoc votum non videtur h. 1. asseri indesinens, 
neque absolutum. Verba humana non sunt plane apta, quibus in- 
cludantm* motus animarum sanctarum: neque semper lidem sunt mo- 
tus illi, neque in earum potestate est, tale semper votum ex sese 
eUcere. Non caplt hoc anlma non valde provecta. De mensura amo- 
ris in Mose et Paulo non facile est existimare. Eum enlm modulus 
ratiocinatlonum nostrarum non capit: sicut heroum bellicorum ani- 
mos non capit parvuhis. Apud ipsos illos duumviros intervalla iHa, 
quae bono sensu ecstatica dici posslnt, subltum quiddam et extra- 
ordlnarlum fuere. Ne in ipsorum quidem potestate erat, tales actus 
ex sese quovis tempore ehcere. Dolor et tristitia de periculo et 
aerumna populi: pudor pro eorum culpa: zelus pro eorum sahite, 
pro tantae multitudlnis incokimitate , pro Dei gloria per tantl populi 
conservationem magis promovenda: ita eos abstullt, ut sul oblivis- 
cerentm- tantisper. Exod. 32, 32- paraphrasis mea haec fuerlt: Con- 
dona eis: si non condonas, poenam in eos destinatam in me con- 
verte, i. e. -Tit Moses alibi loquitur, me interjice. Num. 11, 15- Ita- 
que est liber vitae temporalls, praescindendo ab aeterna, pro ratlone 
et oeconomia et stilo V. T. Conf. Ex. 33, 3. 5. De libro temporalis 
vitae agitur Ps. 139, 16. — avTog iyoi}, ipse ego) Constr. cum esse. 
ttvad-ffia (tvabj anathema esse) Satis erit contullsse locum Gal. 
3, 15., ubi Christus dicitur /ac^ws pro nohis maledictio. Sensus est: 


60 ROM. IX, 3. 4. 

optabam Judaeorum miserlam in meum caput conferre, et illorum 
loco esse. Judaei, fidem repudiantes, erant anathema a Christo. 
conf. Gal. 1, 8. 9. 5, 4- Utrum privationem duntaxat omnis boni, et 
destructionem vel annihilationem sui, an etiam perpessionem omnis 
mali, eamque et in corpore et in anima, et sempitemam, optaret, 
aut in ipso voti illius jiaroxysmo intellectui suo obversantem habu- 
erit, quis scit, an Paulus ipse interrogatus definiret? Certe iUud 
EGO penitus apud ilhim m pausa erat: tantum alios,- honoris divini 
causa, spectabat. conf. 2 Cor. 12, 15. Ex sunima fide (cap. 8-) nunc 
summum ostendit amorem, ex amore divino accensum. Res non pot- 
erat fieri, quam optarat: sed votum erat pium et solidum, quamlibet 
cum tacita conditione, si Jieri posset. Conf. Rom. 8, 58- persuasus 
sum. Ex. 32, 33. — uuo zS ygtgSj a Christo) Sic aTro, «, 1 Cor. 
1,30. Vel, ut Christus, mdledictio factus, a Patre derelictus fuit: 
sic Paulus, Christi plenus, a Christo destitutus esse Judaeorum vi- 
cem optabat, tanquam anathema. Non est sermo de excommunica- 
tione ab aeterna societate ecclesiae. Differunt haec duo. nam «ttTccQu, 
Tibbp maledictiOf majore vi, dicitur quiddam magis absolutum: blTi 
anathema, aliquid respectivum, Gral. 1, 8. 9- 1 Cor. 16, 22. illud gra- 
vius, hoc mitius: illud vim reconcUiationis per Christi crucem expri- 
mit, hoc in Paulum magis convenit. neque alterum pro altero aut 
h. 1. aut 11. cc. substitui potest. — tcop) De tota multitudine sermo est, 
non de individuis. — ddilfpmv f.in, fratribus meis) Causa amoris tanti. 
— GvyyevMv fiis xaTcc aocQitu, cognatis meis secundum carnem) Causa 
voti, cur votum, ceteris paribus, justum esset. et cognatis additum 
ostendit, /rainJws h. 1. non accipi, ut solet, de Christianis, sed de 
Judaeis. Christus factus est pro nobis maledictum, quia eramus ejus 
cognati. 

V. 4. otTivfg^ quippe quij Nimc explicat causam tristitiae et do- 
loris: tantis bonis non frui Israelem. Magnam adhibet euphemiam. — 
cSv jj vlod-salu — inuyyfllui, quorum est adoptio filiorum — pro- 
missiones) Sex praerogativae ,per paria tria correlatorum enumeran- 
tur: ac primo pari spectatur Deus Pater; secundo, Christus; ter- 
tio, Spirifus sanctus. coll. Eph. 3, 6- not. — ij vlo&eaia kuI -^ d6'iu, 
adoptio filiorum et gloria) i. e. quod Israel est filius Dei primogeni- 
tus, et Deus gloriae est Deus eorum. Deut. 4,7. 33. s. Ps. 106, 20. 
(47, 5.) sed vi correlatorum simul Deus est Pater Israelis ; et Israel 
est Dei populus. Loeutio item concisa, Ap. 21, 7. conf. c. 8, 18« s- 
Sunt qui do^uv gloriam accipiant de arca foederis: sed Paulus nil 
corporeum hic commemorat. Ipse Deus dicitur Qloria populi Israel, 
ea metonymia, qua Timor pro Deo dicitur. Gren. 31, 42.54. — aul 
ttl Stu&rjitttt' xul ?J vo/io&ealu, et testamenta et legislatio) conf. Hebr. 
8, 6' Causa, cur testamenta ante legislationem ponantur, patet ex 
Gal. 3, 17. Pliu-ale est, diu&rjxaf quia testamentum sive foedus et 
saepe repetitum, Lev. 26, 42. 45. Eph. 2, 12., et varie; Hebr. 1, 1. et 
quia erant duae dispositiones Gal. 4, 24., altera promittens, altera 
promissa. — kuI ri XurQda nut ul inuyyfXluc, et cultus et promis- 
siones) Act. 26, 6. 7. Eph. 1, 13. Hebr. 8, 5. 6- Correspondent hic per 
chiasmiun legislatio et cidtus, testamenta et promissiones. Ex testa- 
mentis fluunt promissiones : et per legislationem institutus est cultus. 
\Cultui dignitatem suam conciliarunt promissiones. Promissiis autem 
fuit Spiritus sanctus. Gal. 3, 14. V. g.] 


ROM. IX,"5. 61 

V. 5. wv ol nviTeQsg xrl.) Commentationem ad h. 1. et scripsit 
veii. Baumgartenius y et Explicationi hujus Epistolae adjecit. Quae 
in ea ad me pertinent, explanavi im Zeugniss. p. 157. seqq. (ed. 1748.) 
[c. 11, 28.] — xai «§ (av, et ex quibus) i. e. ex Israelitis, Act. 3, 22. 
Ad sex praerogativas Israelitarum modo memoratas accedit nunc sep- 
tima et octava, de patribus deque ipso Messia. Nobilis est ac sanctus 
populus Israel. — lov i. e. og c-go. sed participium sonat augustius. 
Doxologiam hoc loco non esse, non inepte probat Artemonius a luctu 
Pauli: Part. I. cap. 42. sed idem cum sociis contendit, Paulum scrip- 
sisse, ojv 6 enl nccvrtov, &S69 nvL ut notetur haec praerogativa Israe- 
litarum, quod Dominus sit Deus eorum : et illud, enl nclvTcov, in- 
terpretatur ita, hanc praerogativam esse omnium Israelis dignitatum 
maximam. Sed talis interprctatio cS 6 ini nuvTCov, coU. Eph. 4, 6-, 
(ut hanc primo amoveamus,) sententiam habet non nisi ex patrocinio 
hypotheseos oriundam, et tali potius formula, ro dt] ndvTcov fitl^ov, 
exprimi postulantem. Conjectura ipsa, oiv 6, apertam textui vim in- 
fert. Nam I. ea to xar« (TuQxa discKidit a membro opposito, ubique 
commemorari solito, xara nveuficc. II. Eadem membrum enumera- 
tionis ultunum, cui xal, et, convenienter datur, xal i'i mv ^r^. in 
duo dividit, et horum alterum duro asyndeto afficit. 

Objicit Artemonius : I. Christus nullibi in Scripturis sacris Deus 
expresse vocatur. Resp. NuUibi ? scilicet quia ormiia illa loca Arte- 
raonius vel alia lectionc vel alia interpretatione avertere conatur. 
Ipse plura unius rei testunonia postulari debere negat pag. 225. De' 
cetero vid. not. ad Joh. 1, 1. Obj. II. SiPaulus scripsit 0' wV, prae- 
cipuam praetermisit Israelitarum praerogativam, quod Deus ille Opt. 
Max. illorum fuerit Deus. Rcsp. In eo ipso constiterat Jiliatio et 
gloria: ergo non j)raetermisit. neque unquam illud, Dominus est 
Deus Israelis, expriraitur his vei-bis:' Tuus, o Israel, est Deus be- 
nedictus in secula. Instat : Etiam in foederibus continetur Christus, 
et tamen mox Christi expressam Paulus mentionem facit: quanto 
raagis ipsius Dei Patris ? Eesp. Ratio dispar est. Omnes praeroga- 
tivas Israelis Pauhis (patribus obiter cum Christo conjunctis,) or- 
dine temporis commemorat. Itaque Christum eommemorat ut exhi- 
bitum: at de Deo id non opus erat ita commemorari. Poito Chri- 
stus singulariter propinquus erat Israelitis: Deus autcra erat etiam 
gentium Deus. c. 3, 29. Neque tamen Deum, sed Christum apertius 
repudiabant Judaei. Quid? in ipso nominis Jsrae?, adeoque /sme?/- 
tarum etymo, quod apostolus spectat, v. 4. 6., nomen El, Deus, in- 
venitur. Obj. III. Patrum stilus dissentit: imo Pseudoignatius eos, 
qui dicerent Jesum ipsum efese super omnia Deum, Satanae mioistris 
annumerat. Resp. Hae phrasi SabeUianos descripsit incautius : sub 
quos mox xirtemonitas in eadem classe ponit. Ceteroqui patres Pau- 
liriam de Christo plu-asui saepe de Patre adhibentes eo ipso vim phra- 
seos comprobant: et tamenpatribus praestat apostolus. Pluribus Ar- 
temonium refellit Wolfius in Vol. II. Curar. ad N. T. p. 802. seqq. — 
ini ncivTOJv, super omnes) Pater utique excipitur. i Cor. 15, 27. 
Christus est ex patribus, secundum carnem: idemque erat, est, et 
erit super omnes, quippe Deus henedictus in secida, Amen! Enco- 
mm_m idem Patris et Filii, coU. 2 Cor. 11, 31. Super omnes, in 
antitheto ad ex quibus, ostendit et nQounctQ^tv Christi ante patres, 
oppositam descensui ejus ex patribus secundum carnem: et maje- 


62 ROM. IX, 5 — 7. 

statem infinitam, dominiumque gratiae plenum in Judaeos et gen- 
tes. conf. de ptrasi, EpL 4, 6. de re, Joh. 8, 58. Matth. 22, 45. 
Perversi sunt, qui aut hic punctum (nam comma pie ppni potest,) 
figunt; sic enim dicendum fuerat, sui,6yt]v6g 6 &iogj si modo tali 
doxologiae hic peculiaris fuisset locus: aut post actQita. quo pacto 
illud To x«r« (Tcigy.a suo careret antitheto. — &i6gj Deus) Impense 
laetari debemus, quod, in hac solenni descriptione, Christus tam 
aperte Deus appellatur. Apostoli, qui ante Johannem scripsere, prae- 
supponunt deitatem Cliristi, iit confessam : quare non directe de illa 
agunt; sed tamen ubi incidit, gloriosissime eam denotant. Paulus 
c. 5, 15. Jesum Christum appellarat Jiominem; nuncDeum. sic quo- 
que 1 Tim. 2, 5- 3, 16. altera appellatio alteram sustentat. — ivloyrj- 

Tog, henedictus) nnpir;. Hoc epitheto subscribitur omni divinae laudi. 
2Cor. 11, 31- — ilg reg uicavag, in seculaj Qui super omnes — 
in secula , est primus et novissimus. Ap. 1, 17. 

V. 6. ovx oTov) non est hoc ejusmodi. Judaei putabant, si non 
omnes Judaei salvarentur, verbum Dei excidere. id refutat Paulus, 
simul innuens, verbd Dei potius praedjctam fuisse Judaeorum de- 
fectionem. — di) autem, tametsi scil. magnum dolorem de Israele, 
Christi experte, profiteor. — ixnimwnip, excide^itj Aptum verbum. 
1 Cor. 13, 8- uot. Si totus Israel excidisset, Dei verbum excidisset. 
absit hoc : ergo etiam illud. nam et nunc sunt aliqui, et olim erunt 
omnes. Complectitur enim haec sententia omnia, quae dicuntur ca- 
pite 9. 10. 11., et aptissime est expressa. Ai'cte cohaeret cum ante- 
cedentibus versu 2-, et tamen respectu subsequentium, ubi to Koyog 
verbum recurrit, inest ingens euphemia et nQO&iQaniia , ut sermo- 
nem tristem prius leniat, quam proferat, uti 1 Cor. 10, 13. — o Ao'- 
yog , verhumj promissionis , Israeli datum. — a yaQ ndvTfg, non 
enim omnesj yaQ, enim, incipit tractationem. non omnes, clementer 
,dicitur, pro eo, multi non sunt. Judaei sic statuebant: omnes et 
soli nos sumus populus Dei. Quare t6, omnes refutatur hic-; to soli 
refutatur v. 24. ss. Judaei erant Particularistae : hos ergo refutat 
Paulus e diametro. Tota ejus tractatio non solum tolerabilis, sed 
etiam amabilis erit iis demum, qui capila superiora emensi sunt per 
fidem et poenitentiam : potior em*m hic fidei ratio. Summa hujus 
tractationis, ex mente eorum, qui universalem gratiam negant, haec 
est: DEUS dat FIDEM, cuividt: non dat, cui non vult. ex mente 
Pauli haec: Deus dat JUSTITIAM credentihus, non dat operanti- 
bus: idque verbo ejus,mdlo modo est contrarium. Immo Ipse et ty- 
pis et testimoniis declaravit, illos, promissionis filios, recipi; hos, filios 
carnis , repudiari. Hoc Dei decretum est certum , irrefragahile , ju- 
stum: huic decreto uti homo populusve quilihet vel auscultat vel re- 
nititur, ita vel per misericordiam assumitur, vel per iram rejicitur. 
Huc recurrit analysis Arminii, excerpta Calovio Theol. apost. Eom. 
Oraculo LXVIH, et adoptata Oraculo LXIX. Conf. plane c. 1, 16. 
hot. Interim Paulus ad eos, quos refutat, ab hoc capite, de justi- 
tia, prius illud, de fide, non valde secernit. neque enim opus erat. 
— iGQaiik, laQttnX. Israel, Israel) Ploce. 

y. 7. or^) quia. facit haec particula inUaaiv, respectu senten- 
tiae praecedentis. — d^Qaafi, Ahrahami) Quod Patrum antiquissi- 
morum filiis accidit, multo magis accidere potest ulterioribus. — 


ROM. IX, 7 — 13. 65 

«A>l' iv iffacix xtX. sed in Isaaco etc.) Hoc ponitur suppositione 
materiali. nam subauditiir: scriptumest. idgue impletur. LXX, Gen. 
21 j 12.: oTt Iv — (nviQna. Congruit liic etymon quoque nominis Isaac. 
Semen ii sunt, qui foedus gratiae cum gaudio liberali et puro am- 
plectuntur. Gen. 17, 19. 

V. ^. TdTegiv) Ex parrhesia ponit hoc est pro ergo. — raCro) 
fin id est, sunt, Pronomen substantivum pro verbo substantivo. 
sic ki, V. 6., et fere, Mc , v. 9- Sermo hoc capite decenter hebrai- 
zat. sic V. 28. s. 

V. 9. iuayyiXlag , promissionis ) Resp. promissionis , v. 8. — 
5tog, hic) sc. est. — aavd t6v ttaiQov tStov ilivaofiat, nal egat 
Tfj ad()pa vlog) LXX, Gen. 18, 10.: Ida tnavagQiqxav ^'fw nQog 
as Ktttd Tov xatQov tStov etg wQug, xal aiet viov aaQQa t} yvj^tj 
an. conf. Gren. 17, 21. 

V, 10. e /iovov de, non solum vero) Id est: mirum est, quod 
dixi; quod sequitur, magis etiam mirandum est. Sub Abrahamo, 
Ismael: sub Isaaco, Esau: sub Israel, Ismaelis et Esavi similes de- 
fecerunt. — Qe^txxu, Mehecca) scil. i^siv , i. e. hoc loco occurrit. 
Mater et mox Isaacus pater nominantur. — it ivog, ex uno) Isaa- 
cus jam erat ab Ismaele divisus: et tamen sub Isaaco ipso, in quo 
vocatm- semen Abrahamo, Esavus dividitur etiam a Jacobo. Ismael 
I et Isaac non eadem matre, non eodem tempore nati, atque Ismael 
I etiam ancillae, Isaac liberae filius: Jacob et Esau et eadem matre, 
I eaque libera, et eodem tempore. — xoIttjv) Sic LXX pro naSUJ 
I saepe, v. gr. Lev. 18, 20- s 6coan.g xoItijv anigfiaTog, de viro : cui 
I phrasi opponitur i'x^iv xotTfjv, de muliere, h. 1. 
I V. 11. fiiinco y6vv7]&avT(i)v, quum nondum nati essent) Nil juvat 

I ortus carnalis. Joh. 1, 13. — f*T)di nQuidvTOiv, et quumhaud fecis- 
sent) Hoc additur, quia in Ismaele posset aliquis existimare, eum 
non tam ob id esse expulsum, quod esset ancUlae filius, quam quod 
esset illusor. quanquam ancillae filium deinde vernilitas haec tenet, 
ut sit priir^a et xaxoCtjlog tS 'pn^'' cui invidet et insultat. — x«r 
ixloyi^v) In sola electione liberrima nQO&eaig suam rationem sitara 
habet. conf. xaTd, c. 16, 25. Tit. 1,9- Latine diceves, propositum 
Dei electivum. — fiivri, maneret) tolli nescium. Verbo maneret prae- 
supponitur, nQo&eaiv, propositum, esse prius. — ex i'S. eQyoiv, non 
ex operibus) ne ex praevisis quidem. Vide: eZecieom" non opponi- 
tur fides, sed opera. — ix tS xaXSvtog, ex vocante) eo, qui Jaco- 
bum vocavit superiorem; Esavum, servum. conf. v. 25. 

V. 12. avTTJ, illi) Saepe matribus praedictum est ante concep- 
tum vel partuni, quid filiis futurum esset. — ort o — iXdaaovt) 
Cren. 25, 25. LXX, xal 6 — sXdaaovt. — 6 fieiCaiv) major, quem 
ratio putaret debere imperare ; sicuti minorem servire. -r- dnXevaet, 
serviet) neque id tamen perpetuo. Gen. 27, 40. 

V. 13. xtt-&u)g, sicuty Cum dicto in Genesi tanto post tempore 
congruit dictum apud Malacliiam.. — tov iaxoi^ jydntjaa xtX.) Ma- 
lach. i, 2. LXX, r/ydnijau tov iaxto^ xtK. — ^ydnr^aa — iftiatjaa, 
amavi — odi) Sermo non est de utriusque fratris statu spirituali: 
sed externus status Jacobi et Esavi, perinde utlsaaci nativitas cor- 
poralis v. 9., est typus rerum spiritualium. Non omnes Israelitae sal- 
vati: nec omnes Edomitae damnati. Innuit autem Paulus, ut inteij 


61 ROM. IX, d5 — 15. / 

filios Abrahami et Isaaci diversitas fiierit, sie inter posteros Israelis 
esse diversitatem. Hactenus demonstravit propositum : deinceps ob- 
jectionem inducit et refutat. fitaelv proprie notat odisse, imo valde 
odisse. vid. Malach. 1, 4. fin. 

v. 14. r/ uv; guid ergof) nuni ergo hinc insimulari possumus, 
nos hac assertione Deum arcessere injustitiae sive iniquitatis ? NuUo 
modo. nam quod. asserunus , Dei assertum est irrefragabile. v. seq. 
— /H?; ytvoito, absitj Judaei putabant, se nullo modo abdicari posse 
a Deo ; gentes nuUo modo posse recipi. Ut igitur etiam homo pro- 
bus adversus flagitatores morosos invidosque majore cum dnovofittt 
agit (ut jus suum vel patroni tueatur, neque alieno tempore libe- 
ralitatis suae hxudem prodat ac projiciat) quam rcvera sentit: sic 
Pauhis contra Israelitas solo suo nomine meritisque fretos potesta- 
tem et jus Dei defendit; qua in re iis opportune phrasibus interdum 
utitur, quibus antehac in disciplina pharisaica videtur assuetus fuisse, 
Hoc dicit: Domino Deo nidlus homo quicquam praeseribere , neque 
quicquam ut debitum ab eo postulare et. contumaciiis extorquere, ne- 
que ei ulla re interdicere aut rationevi db eo requirere potest, cur 
etiam aliis henignum se praebeat. Itaque Paulus morosos et invi- 
dos interpellatores severiori ,responso abruptius compescit. Talis 
locus Luc. 19, 22. s. Nam nemini licet cuni Dco quasi ex syngra- 
pha agere. sin ; etiam Deus cum homine severius agit. conferatur 
parabola planc parallela Mattli. 20, 13 — 15-: non injuriam facio tibi 
etc. Alia est igitur scntentia vcrborum Pauli, qua satisfacit re- 
sponsatoribus operariis: alia, mitior, latct in aenigmatc vcrborum, 
pro fidelibus. Etiam in sacris Scripturis, pracsertim ubi a thcsi ven- 
tum est ad hypothesin, r« v^*]} fmoresj non modo ol Xoyoi', (ra- 
tionesj expendi debent. Et tamen commentarius nuUus ira planus 
esse potest, quem facilius, quam Pauli textum, intcUigat operarius. 

V. 15. tqj yccg fiioorj, Mosi enimj Multi ab hoc v. ad v. 18. sta- 
tuunt objectionem. quopacto enim ponitur, ut cap. 3,7- , et dices 
igitur v. 19. objectionem concludit, versu 14. inccptam. Et sane hac 
sermocinatione commode exprimeretur uvTunoxQiaig fresponsatioj 
illa, quae v. 20- redarguitur, et deinceps assumtis vel verbis ipsis 
vel eorum synonymis refutatur. Interim Paulus verba ita exprimit, 
ut dvTanoxgivof-tevog eodem tempore sibi ipse respondeat. atque 
adeo etiam sano sensu per apostoli personam accipi possunt ; ut jam 
conamur ostenderCi Moses Exod. 33- pro se ct pojjulo oraverat per 
)n gratiam Domini, v. 12. 13. 16. 17., dixcratque postremo: ostende 
mihi gloriam tuam. Respondit Dominus : Ego transirc faciam omne 
Bonum nieum coram facie tua, et vocabo in nomine Domini ante 
faciem tuam. tDrTn» TttJN riN TitotTni jriN ^'»155« n^ -Tism Qratiam- 
que praestabo , cuicunque gratiam praestabo ; et misericordiam , cui- 
cunque misericordiam. v. 19. Nc Blosi quidem sinc dilatione Do- 
minus aperuit, cui esset gratiam et misericordiam praestaturus, 
quamvis de Mose et populo solo Israelitico , nou de gentibus age- 
batur. Huic igitur Mosi, non modo aliis pcr Moscn (Mojarj, inquit 
Paukis, ut mox, rw qxnQuoj') dixit hoc Dominus: Et praedicatione 
mea, abundantissimoque deinceps opere eum designabo gratia et mi- 
sericordia prosequendim , quemcunque 'gratia et misericordia prose- 
quor. Quibus verbis significavit se praedicaturum de gra- 
tift et misericordia : et mox praedicavit Ex. 34, 5. pStTl BirTI 


ROM. IX, 15 — 17. 65 

OIKTIPMSIN Kul EAEHMSiN xrL eig xt^tciSag- addiditque, 
nal TOv ivoyov ov ica&a^ti7, knuyojv afiaQTiag nuTeQcov nvl. Ita- 
que ex praedicatione ipsa subsecuta Mc sensus praeviae pollicita- 
tionis elucet: Tibi gratiam abundantissimam, eo usque, ut de me vi- 
deas , quicquid et cupis et capis , quo .porro sentias , gratiam esse, 
praestabo; quia te gratia semel complexus sum, quam tu gratiam 
agnoscis. et ceteris de populo misericordiam dbundantissimam , quo 
minus interitum praesentissimum ob idololatriam eis infligam, utpor- 
ro sentiant misericordiam esse, praestabo, quia eos misericordia se- 
mel complexus sum, quam tu misericordiam pro illis agnoscis. Hu- 
jus sententiae vim expresserunt LXX Int. et Paulus , per differen- 
tiam temporis futuri et praesentis : iXiiqao) ov av iXim, nal oIxtsi- 
(^jffw ov ttv oixtilQM. Estque Ploce, fere sonans, uti infra, c. 13, 7-, 
et hoc loco libertatem agentis, de quo sermo est, exprimit, uti Exod. 
16, 23. Utrumvis autem verbum , per duo commata positum ; in 
priore commate emphasin habet, ut alias fere in commate posteriore. 
Gen. 27, 33. 43,13. 2lieg. 7, 4« Gratiae misericordiaeque agnitio- 
nem ex parte Mosis et verorum Israelitarum simul involvi, patet 
ex eo, quia Paulus v. 16- volentem et currenfem in opposito dicit 
hominem, cui gratia non est gratia, et cui misericordia non est mi- 
sericordia. 'iiaN riN ov ui> bis ponitiu*, innuitque priore loco Mo- 
sen, (eui ex ipsis ejus precibus t6 "Im gratiae vocabulum reponitur, 
ex V. 13., ubi eademPloce est:) posteriore loco, " ceteros, lig ;ftylta'- 
dag, quibus opponuntur peccantes, eorumque filii, nepotes etc. c. 34, 7. 
Atque ita hoc testimonium apprime convenit ad probandum, non 
esse injustitiam apud Deuni. Haec est sententia fidelibus aperta. 
Ad operarios autem est abru^itior: causa, cur Deus misereatur, non 
est alia, nisi Ipsius misericordia. nam nuUa alia apud Mosen com- 
memoratur, de Mose et Israele, Miserebor: h. e. nemo per vim 
extorquere quidquam potest; in mea manu, potestate, arbitrio sicnt 
omnia. si aliter ago, nemo me injustitiae accusare potest. Hoc re- 
sponsi satis est operario : cui si quid amplius respondetur, id fit ex 
abundanti. 

V. 16. aga ouv , igitur) Sic quoque v. 18. Infert autem h. 1. 
Paulus non ex particula ov av , quemcunque, sed ex ipso verbo 
ikioi et oittTiiQco. — ov t5) non volentis, neque currentis (kominis) 
subaudi est, negotium, vel, voluntas, cursus. non quo irritum sit, 
recte velle, et, quod majus est, recte currere, sive contendere, 1 Cor. 
9, 26. Phil. 3, 14. .* sed quod velle et currere affectatum operariorum 
nil efficiat. Vohmtas humana opponitur gratiae divinae; et cursus 
humanus operationi divmae. conf. v. 30. 31- 

V. 17. Ifyiif) dicit, i. e. Deum sic dicentem ostendit. Conf. c. 
10,20., dicit. — yc^Q, enimj Troha.t, esse misereniis, Dei. — roi 
(papa(u, PkaraoniJ qui Mosis tempore vixit. — oTt iig avTO tovto 
iitjyitpa Gi, oncog ivSelicofiac iv aol t^v duvaf.iiv [.iii titX.) Ex. 9, 
16., LXX, xat ifiitiv rero dciT)]Qi]di]g twg ra vvv, Xva ivdil^cofiat 
£v goItt]v icjxov na xtX. — iStjyicQcx as) Exod. 1. c. "^^-TTaS^r; LXX 
Int diirt]Q^{)^t]g (ut Exod. 21, 21. n^23> 6ia§i5v) sed Paulus, pro in- 
stituto suo, significantius, hlriyiiQd ai. Observandum autem probe 
est, per iiiyiiQco' non exprimi hic verbum ^■'pn, uti ponitur Zach. 
il, 16. , sed '^'^liyn , quod omnibus locis omnino praesupponit sub- 


66 ROM. IX, 17 — 22. 

jectum jam ante productum. vide difFerentiam b^^pn et 'T''al3>rt i Reg. 
15,4. Sensus igitur est: Excitavi te regem, valde potentem (in 
quo ostenderem potentiam meam) et illustrem (propter quem nomen 
meum praedicaretur per omnem terram.) Itaque haec iS.sveQGtg in- 
cludit To dtaTtjQiiv, ut LXX vertunt, leniore verbo ; et to lveyy,Hv, 
quod V. 22. ex hoc ipso Mosis loco infertur. Antecessor magis coe- 
perat pridem premere Israelem, Ex. 2, 23., nec tamen successor re- 
sipuit. Perbreve Imjus regnum fuisse, statuit Ordo temporum, pag. 
161. [Ed. II. 142.] tota igitur ejus statio erat experientia potentiae 
divinae. Addendum illud, non initio, sed post multos contumaciae 
excessus Pharaoni hoc esse dictum: neque id vel jam eo pertinuisse, 
ut ab agnoscendo Jehovah dimittendoque populo deterreretur , sed 
ut ad frugem perduceretur. — dvvttfii,v, potentiavi) qua mersus cum 
copiis est Pharao. — dtayyiXf}, annuntietur) Id fit hodienum. 

V. 18. ov ■&ilstr, cujus vult) Quem autem velit Deus misereri, 
quem iudurare; id aliis locis docet Paulus. — iUii, miseretur) ut 
Mosis. — aith]Qvvat,, indurat) ut Pharaonem. indurat, dicit, pro, 
non miseretur, per metonymiam consequentis , etsi to no7i misereri 
quodammodo durius sonat. Sic, sa^ictijicatus est, pro, non est im- 
purus, 1 Cor. 7, 14- — iQQvaao&s, pro, non tradidistis. Jos. 22, 31. 

v. 19. ivL, adhuc) etianmum. Particula valde exprimit moro- 
sum fremitum. Ad objectionem h. v. positam Pauhis dupliciter re- 
spondet: I. Jus Dei in homuies majus est, quam figuli in lutum. 
V. 20. 21. deinde II. respondet mitius: Deus non est usus jure suo, 
ne in irae quidem vasa. v. 22. — aVTa, illius) Hoc, pro Dei posi- 
tum, exprimit afFectum, quo Deum aversantur responsatores ejusmodi. 

V. 20. *) av&Q(oni) homo, pusille, justitiae ignare. — [xr] iQU 
xrA.) Es. 29, 16-: ^% (og nt]Xog tS nfQafiiojg loyoad^tjaKT&i; /«»? iQil 
TO nXdafitt rw nldaaVTi, avro, Ou av fii inXaaag. Idem c. 45, 9.; 
/M»? iQil 6 nri\6g rqj xiQafiii' tI notilg, oto ox iQydCr}, ^di tVitg 
j^ilQug. fiT} unoitQt&rjaicttO to nXaafia uQog tov nXdaavTa uvto ; 

V. 21. tj) an? — iiaalav, potestatem) Constr. cum luti. Figu- 
lus non facit lutum, sed fodit: Deus facit hominem. ergo majorem 
habet potestatem, quam figukis. Sed potestas et libertas absoluta 
non infert voluntatem decretumque absolutum. Si Deus totum ge- 
nus humanum reliquisset m peccato et morte, non fecisset injuste: 
sed illo jure non est usus. [Potestatis divinae repraesentatione per- 
cellitur homo, ut omnem posthac suspicacem cogitationum intemperiem 
contra justitiam divinam dediscat. Matth. 20, 15. Ex. 20, 20. Job. 
42, 2. 6. V. g.] — q)VQttfiaTog, massa) quae ex luto parata est et 
macerata, partes jam magis homogeneas habens. — iig aTtfilav, 
in dedecus) Circumspecte loquitur Paukis: nondum dicit, in iram. 
cum his verbis construendum est vas. 

V. 22. il di, si vero) Haec particula apodosin habet v. 23. in 


*) fisvsvys, enimvero] Severam haec responsio atque vehementiorem in- 
dolem redolet. Feroces nimirum compescendi sunt. Deinceps vero 
suavissimum totius caussae fundamen'tum retegitur vocatis, v. 24. I» 
hac tractatione qui unum duntaxat membrum resecat a ceteris, eura 
necesse est, perplexum haerere in tricis: at expeditum iter tenet, qui 
totara Capitum 9.10.11. compagem perpendit. F. </. 


EOM. ,IX, 22 — 24; ,67 

fine ex V. 20. subaudiendam hanc: multo jam major est, Deo, de 
homine querendi; et minor hominij cum Deo expostulandi , causa. 
Confer Idv , apodosi item subaudita, Joh. 6, 62. Interrogatio est, 
sed implicita, cum eliipsi, Quidresponsas? — ■d-iXcov, vo^ens) Resp. 
voluntati, v. 19. vuU, v. 18. Paulus loquitur xcct dv&Qwnov , ad- 
versarii verbis : et sic d valet quum. Simnl observandus est ser- 
mo ejus de vasis irae, parcior; de vasis misericordiae, uberior. vo- 
lens demonstrare, inquit, non, ut demonstraret, coll. v. seq. et Eph. 
2, 7. — ivd(iia<T&at, — to dvvaTov avrS , demonstrare potentiam 
suam) Haec repetuntur ex v. 17. — riqv 6Qyi]v , iramj Non dicit, 
divitias irae. conf. v. 23. — ro duvazov) Hoc potentiam significat, 
non potesiatem. — tjvtyitsv , tulit) uti Pharaonem tulit. — iv noX~ 
Xri fiaxQo&vfiifi, in midta longanimitate) quae videlicet reprobos ex 
statu displicentiae ad poenitentiam alliceret. cap. 2, 4- 2 Petr. 3, 9. 
Multos malos, in magna felicitate hujus vitae et diutina, tolerat 
Deus, cum eos posset primo quoque tempore morti tradere. Etiam 
his patuit janua gratiae. Haec longanimitas voluntatem demonstran- 
dae irae humanitus loquendo, praecedit, nec eam demum sequitur. 
quare ^vfyxav interpretandum tiderat. Quo ipso validissime refo- 
tatur illud, quis restititf v. 19. — o^Qyrig) irae, quae sane non sine 
causa est, sed peccata praesupponit. non dicit, dedecoris, neque, in 
iram, sed, irae. — xuTt]Qriaf.t£va , adaptata) Id internam et ple- 
nam, sed non jam liberam dispositionem notat, non destijiationem : 
non dicit, quae nQoy.aii]QTi(Js ante adaptavit, cum tamen v. seq. 
dicat, quae praeparavit. conf. v. 19. c. 11, 22. uot. Matth. 25, v. 34: 
cum V. 41- et Act. 13, 46. cum v. 48- Praescinditur a causa effi- 
ciente: tantum dicitui% quales inveniat Deus, quum iram infert. — ; 
dg unioXtLav, in perditionem) Antitlicton, v. 23., in gloriam. 

V. 23. 'iva, ut) Notat exsertiorem finem et scopum, mediis non 
exclusis. — yvvDQiap, notas faceret) Hoc verbum dicitur de re ante 
non agnita; ideo hic et v. praec. ponitur: at ivdeUvvaO^at demon- 
strare tantum v. 22- ponitur de ira ; de qua etia,m gentiles aliquid 
sciunt. — inl, super) Oratio sic cohaeret: si vero Deus, ut notas 
faceret divitias gloriae suae, subaudi, fecit hoc, sive , notas fecit di- 
vitiasjsuper vasa misericordiae : de apodosi vid. init. not. ad.v. 22. 
•— T^? tfo§j?ff) gloriae: bonitatis, gratiae, misericordiae, sapientiae, 
omnipotentiae. Eph. 1, 6. — iXisg) misericordiae : v. 15. 16. 18. 25. 
quae praesupponit pristinam vasorum miseriam. — nQOTjTolfiaasv, 
praeparavit) antecedenter ad opera, v. 11., per conformationem om- 
nium circumstantiarum, quas, qui vocatur, in pi-imo suae vocationis 
momento sibi salutares invenit, externe et interne. Id infert prae- 
positio in nQOt]voiuaasv. Sic vas in ho7iorem, varatum, 2 Tim. 
2, 21. / ^ • ^ 

V. 24. Sg xai, quos etiam) xai, etiam, uti cap. 8, 30. Cluve- 
rus : quos (ad gloriam praeparatos) etiam vocavit. — ixdXsaev, vo- 
cavit) Antitheton aliqua ratione: tulit. Iterum, vocaho. v. seq. — 
Wag, nos) Hoc noemate Paulus ad Propositionem venit de gratia 
Judaeis et gentibus obvia: qt Particularismum Judaicum refutare, 
gratiaeque universalitatem defendere instituit. — s ftovov i'^, non 
solum ex) Judaeus credens non est eo ipso vocatus, quod Judaeus 
est: sed vocatus est ex Judaeis. Etymon verbi ixxX7]Gia. [Uni- 
versae huic periochae, nec non adhortationi c. 14. 15. exhde deduc- 

E 3 


68 ROM. IX, 24 — 50. 

tae, apprinie respondet Epistola ad Ephesios. V. g.] — l| iedalaVj 
ex JudaeisJ Id tractat v. 27< — i'^ i&vuv, ex gentibus)' 16. tractat 
V. 25. s. 

V. 25. "kiyiv, dicit) Deus. Pauliis prlus jus Dei in vocandis 
gentibus et vocationem ipsam asseruit: et nunc demum, eventu 
ostenso , linum testimonium V. T. ac deinceps c. 15, 9- s. plura al- 
legat, memorabUi methodo. Praedictiones , quamvis copiosae et ex 
implemento clarissimae, tamen prius non facile iidem inveniunt. 
Nervus allegationis subsequentis non est in verbo xakiiTco, appella- 
io, sed in reliquo dicto. indXtaiv, vocavit, ponitur, uti cap. 8, 30. 
Veruntamen vocationem statim comitatur appellatio, et quodammodo 
eam praecedit. -^ — aaXiso}' tov h Xadv fin, Xaov [is' xal rtjv a» 
^yant]fiivr]v j f^yanrjfiiv^jv) Hos. 2, 25. LXX, xal iXs^ffoJ Tr]V att 
i]let3fiivi]P' xal iQco tm ov Xau fia , laog fie sl av. — ■^yanijfii^ 
VT]v , amatam) tanquam sponsam. 

V. 26. yial — i^st xlt]&r/(T0VTat — ^oivTog) Hos. 2, 1. LXX, 
aal — xXr]&t]aovTtti' xal avTOi — ^oJvTog. — ixst) ibi: ut non opus 
sit, illos mutato solo patrio conferre se in Judaeam. conf. omnirio 
Zephan. 2, 11. 

V. 27. XQuCst') clamat. Vid. Es. 10, 22- : ubi accentus quoque 
conferri possunt. Reclamat Israel : Jesajas majori etiam clamore de- 
clarat, residuura fore salvum. — vni^) pro Israele. GraU. en faveur. 
— idv t] 6 aQi&fiog twv vhav laQarjK — naTdXstfifiu — nott^ait Kv- 
Qtog inl Ttjgytjg) Es. 10, 22. 23. LXX, kuI idv yivt]Tat 6 Xaog iagat]X 
■ — ^uTdXetftfiu avTwv — KvQtog nott]ast iv Trj oixBftivr] oXt]. In ex- 
tremo Symmachus et Theodotion habent, iv fiiacp ndarjgTtjgytjg. To 
aQt&fios intexuit Paulus ex Hos. 2, 1. Si Israel tanto numero fuerit, 
quantus est arenarum, residuum salvabitur, ex miseria Babylonica et 
spirituali. In multitudine residui, residuum manere, minus est mirum. 
Multi sunt indurati: semen vero paucitatem' dicit. v. 29. not. — to) 
Ubi defectio Israelis ad summa venit, ibi eo ipso salus incipit. 

V. 28- Xoyov) rem auditam, adeoque dictam. Es. 28, 22. — avv- 
TeXwv Kul avvTifivoiv) Subaudi, ut saepe apud Hebraeos, iqi. Conf. 
Act. 24, 5. 2Petr. 1, 17. Hebr. niS^nnST nb^ etyi^n -jvbD Dominus. 
Xoyov de Israele avvTsXel (ut sit Tibli) ad poenam fixam; idemque 
Xoyov avvTifivst (ut ribs quidem .ri^'nrT3 sit) ad terminum poenae. 
Dominus subaudiendum ex seq. ro avvTeXcav potest accipi vel pro 
subjecto, vel potius, quia articulus abest, pro parte praedicati. — 
Iv dtxatoavvT]) np^it tjUUJ Jes. 10, 22. 

' V. 29. ei fii) — (afioto)-&r]uev) Jes. 1, 9. LXX, ttal ei /i»J — 
fofiotoi&t]fiev. —^ nQoelQrjnev , ante dixit) Ante eventum, vel ante 
prophetiam" versu 28- citatam. — aa^acad-) Pro Hebraico riNaSt in 
libro 1 Sam. et in Jesaja aa^uo}& ponitur;' in reliquis libris omni- 
bus navTOXQdTOjQ. Ex quo non infirmam ducas conjecturam, alium 
interpretem, sive mavis,alios interpretes, duorum illorum, alios ce- 
terorum fuisse librorum. Atque in eodem primo Samuelis Ubro 
Scripturai"incipit hanc Dei appeUationem ponere; quum ejus quasi. 
loco aUae jam antea fuissent adhibitae. Exod. 34, 23. — aniQfta, 
semen) Denotatur 1) paucitas praesens. 2) copia inde postUininio 
propaganda. — ■ wg aodofJta, ut Sodoma) ubi nemo, civis, evasit; 
nullura semen reUctum. 

V. 30. Ti,quid) Ex digressione, quam v. 24. in-medio coeperat, 


ROM. IX, 30 — 33. X, 1 — 4. 69 

revertens, totam rem y. 30 — 32. complectitur summatim; et tracta- 
tionis a v. 6. ad 23. perductae severitatem mitigat, quam mitigatio- 
nem nemo capiet, nisi qui viam fidei cognovit. Ex hoc denique 
tono praeeedentia dijudicantur. — xarfAa^f) sunt assecuta. [Luc. 
13, 29. 24.] — nlgecog, jide) v. 33. fin.. 

V. 31- v6fiOv dmaioaivvijg, slg v6/nov dixutotrvvijg, legem justi- 
tiae, in legem justitiaej Legem non dixit v. praec. de gentibus: 
nunc dicit, de Judaeis. estque Ploce: de Justitia legali et evange- 
lica. Dum unam legem persequitur, alteram non assequitm*. Con- 
venienter legem justitiae dicit, pro justitia legis. Judaei magis legem, 
quam justitiam spectabant. vofiog, doctrina, J-i'mn. -';'*.*« scp&avB} 
non est assecutus. 

V. 32. oti, quiaj scil. persecuti sunt. — sx — «AA* wff) Lexi- 
con Basileense: wg in comparatione dissimilium geminatur, et ele- 
ganter in priore membro subauditur alterum, posteriorique parti tag 
tantum adjungitur. Exempla ibi subjiciuntur ex Aristotele: nos 
conferamus Job. 7, 10. 2 Cor. 11, 17. it. Act. 28, 10-. Phil. v. 14. 
Phil. 2, 4.2. ^ ^ ^ 

V. 33. Ida Ti&i]fit> iv amv ll&ov nQO(Tx6[i(iaTog xal nhQav 
aitttvdalov' xKi nag 6 ncarsvaiv in uvtm o xttTCiia^vv&r^asTav') 
LXX , Es. 28, 16. , ida iyco ifi^aXo) fig tcc ■defiiXta amv Xl&ov 
noXvTeXfj, ixXsxTov, axQoycDviaJov, avTVfiov sig tq &efiiXc(x, uvtmv' 
nal 6 ntgevcjv in avrco s ftij xaTataj^vv&p. Es. 8, 14-, xal ovx 
(og Xl&ov nQoaxoiifiaTt avvavTt]asa&s , ovds (og nitQag nTcafxuTt, 
Talis « xttTttta^vv&T^asTat , non pudefiet, atque adeo gloriam con- 
sequetur. conf. c. 5, 2. 5. Id aetemam salutem connotat. Es. 45, 17. 

C A P U T X. 

V. 1. '^deX<pot, fratresj Nunc quasi superata praecedentis tracta- 
tionis severitate comiter appellat/mires. — fiiv, quidemj Hane parti- 
culam solet di sequi : sed di v. 2. absorbetur in aXXcc, sed. — ev- 
doxitt, beneplacitumj Lubentissime auditurus essem de salute Israelis. 
— diriatg, oratioj Non orasset Paulus, si absolute reprobati essent. 

V. 2.. *) fijAoi' &e5, zelum DeiJ Act. 22 , 3. not. Zelus Dei, 
si non est contra Christum, bonus est. — a x«t intyvwatv, non 
secundum scientiamj Litotes. i. e. cum magna caecitate, congruit 
mox, ignorantes. Flacius : Judaei habuere et habent zelum sine scien- 
tia: nos contra, proh dolor, scientiam sine zelo. Zelus et ignorantia 
respicitur versu 19. 

V. 3. ^rirSvTeg, quaerentes) omni modo. — ov% vneTclyjjattv, 
non subjecti sunt) neque vnijxaaav obediverunt, v. 16- 'TnOTayr} 
submittit se rcw &eXetv divino, voluntati DEI. 

V. 4. TeXog, Jinis) justitiam et vitam, quam lex ostendit, sed 
dare nequit, tribuens. TeXpg, finis, et nXfJQcofia, complementum, sunt 
synonyma. coll. 1 Tim. 1, 5. cum Rom. 13, 10- itaque conf. cum 
hoc loco, Matth. 5, 17. Lex hominem m-get, donec is ad Christum 
confugit. tum ipsa dicit: asylum es nactus, desino te persequi, sapis, 


*) yaV> e«^*H Itaque.in iis etiain, qiii non sunt in statu gratiae, aliquid 
certe residere potest, quod eos, qui gratia gaudent, compellere ad in- 
tercessionem queat. V. g. 


70 EOM. X, 4 — 7. 


■ — Xpi^oV, Christus) Subjectum, /ms legis: Praedicatum, 
(scil. dov, qui est) in etc. [v. 6. 7- 9-] — tiuvtI tw ni- 


salvus es. 

Christus 

GrtvovTt^, omni credenti) Tractatur t6 credenti, v. 5- s. to omni, 

V. 11. ss. nctvTi, omni, ex Judaeis et gentibus. Caput 9- non est 

includendum in angustiores terminos, quam Paulus hoe laetiori et 

latiori capite 10. patitur, in quo regnat to omnis. v. '11. seqq. 

V. 5. ygdcpit, scrihit) litera occidente. Antitheton v. 6.8.: di- 
cit, voce vivida. Par antitheton: Moses, in concreto; quae ex fide 
est justitia, in ahstracto. — oxi, 6 nobriGttg xr^.) Lev. 18, 5. LXX, 
■noti](JST6 uVTU, a novr^aag ktX. 

V. 6. ^ ta nigiaig dtitttirOGVvt], quae ex fide est Jusiitia) Meto- 
nymia suavissima. i. e. homo justitiam ex fide quaerens. — Uyfc, 
loquitur) secum. — f.ir} tinrig) ne dixeris: nam qui ita dicit, is in 
lege, quod quaerit, non invenit; et quod in evangelio invenire pot- 
erat , non quaerit : justitiam videlicet ac salutem, quae et in Christo 
est, et credentibus praesto est in evangelio. E.t tamen ita dieere 
necessum habet, quisquis tantum illud ex Mose audit : faciens vivet. 

nagdia, corde) Fidei tribuitur etiam os ; nam illa loquitur: at 

incredulitas fere mussat. — Tig ktX.) Deut. 30, 11 — 14. LXX, ot(> 
IpTolri ttVTi], i]V iyco ivTiXKoixal aot ant^fQov , iy^ vniQOYnog igtv, 
^ds fittHQuv uno aS It^tv. ajc ev tm bQavop igt , leyo)V Ttg ava- 
Bi^asTttt r}fiMv ilg tov yQuvov, KttlXt^ipSTatrjfuv uvt^v; ^at axe- 
aavTsg uvt^^v notrjaof.isv. sSs nsQav Trjg OaXttaai^g igt, Xiytav' rlg 
dtanfQaasTttv ■^fiiv flg to neQav Ttjg ■&ttlaaarig Xttl Xr^ipfrttc rifiXv 
avTi]v; Kttl ttiCiiattVTfg avTi-jv noirjaofifv. iyyvg aa Jgt t6 Qtjfia 
Gq)68Qa' Iv Tw gofittTi aa x«i iv t9j xaQdia aa, ttal iv Tuig %fQai 
aa , novf7v uvto. Ad liunc locum haec quasi parodia suavissime 
alludit, sine expressa allegatione. Loquitur Moses item de coelo, 
iit Paulus: sed ille deinde ait, irans mare, pro quo Paulus oratio- 
nem de abysso dexterrime inflectit, ut e contrario mentionem facere 
possit resurrectionis Christi ex mortuis. Abyssus est ingens cavitas 
in globo terraquco, sub mari simul et sub terra. confer, multis de 
rebus, Hiob 28, 14- 22- PhiL 2, 10- not. — Ttg dvtt^rjafTut, quis 
ascendetj Qui ita dicit, ostendit, se velle, sed negat, se posse ascen- 
dere, et, descendere, ut e longinquo petat justitiam et salutem. — 
to^t' 'igt, hoc estj Redarguitur perversitas eorum, qui dicunt: quis 
ascendet in coelum? nam perinde loquuntui', ac sinon praesto esset 
verbum de Domino coelesti, quem os credentis confitetur Dominum, 
V. 9. et qui vohrat salutem inde a coelo deducere, vohint Christum 
(quippe extra quem salus nulla est) e coelo, unde pridem descen- 
dit, dedueere : atqui hoc fieri non potest. ergo ne illud quidem. In 
praesenti hoc est ter adhibetur magna vi. 

V. 7. TOVT egt, hoc est) Hoc cum dicere construitur, ut sub- 
stantivum et adjectivum. Redarguitur autem iterum perversitas eo- 
rum, quidicunt: quis descendetin prqfundum? nam perinde loquun- 
tur ac si non praesto esset verbum de Christo ex mortuis resusci- 
tato, quem cor credentis resuscitatum agnoscit. eodem versu 9. et 
qui volunt salutem e profimdo terrae petere, volunt Christum(quippe 
extra quem salus nuUa est) e profundo, quod ille semel in resur- 
rectione reliquit, adducere : atqui hoc fieri non potest. ergo ne illud 
quidem. Itaque credens neque coeKim eatenus moratur, neque pro- 
fundum, rem tam prope habens, quam ipse est sibi. InfideUtas 


■ym 
■■Wii 


ROM, X, 7 — 14. 71 

autem fluctuat. vult semper, nec scit, quid velit; quaerit semper, 
neque invenit quicquam. Itaque profundum cum vertigine intuetur^ 
neque coelum cum laetitia adspicere potest. — XQixsov, Christum) 
Infidelis Christum non suo, id est, Christi nomine aut e coelo aut 
ex abysso repetit : sed infideli ignoranti nomenclaturam Ckristi sug- 
gerit justitia ex fide hic loquens. q. d. illud, quod tu, o infideKtas, 
coelum et abyssum movens, ad coelum aut abyssum perfagiens, (ut 
apud VirgUium est, Acheronta moverej quaeris, id scito extra Gluri- 
stum nec a me cogitari, nec abs te inveniri posse. v. 4. Est locu- 
tio hypothetica. Id, quod fieri non potest, ut a coelo aut ex abysso 
petatur justitia , procul; removet Paulus : atque ita unum relinquit 
perfugium, verlsum de Christo, quod est in proximo. 

V. 8. ttlXu, sed) Particula h. 1. aut habet vim intvaTHHijv, uti 
Matth. 11, 8. 9., aut cadit super lyyvg prope. — iyyvg, propej 
Christum non debemus quaerere procul, sed intra nos. Dum enim 
^des credere ineipit, Christus habitat in corde. Quaeritur non ab 
iis tantum, qtii modo incipiunt, sed etiam a proficientibus. Cant. 3, 1. 
Ps. 105, 3. 4. Hic enim sermo est, ut si justitia fidei secum ipsa 
coUoquereturl — ev rw gof^iuTi ats xal iv vr} xugdla ffs) Sic Hebr. 
sed LXX addunt, kuI iv Talg XiQdl oa. — t3t fg<.) Verium, 
hoc est verhum fidei, prope est tihi. 

V. 9- idv^ si modo. — ofioXoy^arig, confessus fueris) Confessio 
salvat non per se ; alias infantes non possent salvari : sed quatenus 
fidem includit. — 'avqiov, Dominum) In hac appellatione est summa 
fidei et salutis. Qui Dominum fatetur Jesum , non demum conatur 
eum ex coelo deducere. — ijysLQsv ix vexQwv, excitavit ex mor- 
tuis) Speeiale objectum fidei. Qui credit resurrectionem Jesu, non 
demum conatur eum ex mortuis adducere. v. 7- 

V. 10. i/ittQ§ia., corde) Probatur consequentia a mentione cordis 
et oris apud Mosen ad fidem et confessionem : quia nempe cor est 
fidei proprium subjectum, et os confessionis. ideo corde et ore sen- 
tentias inchoat. 

V. 11. liysir, dicit) c. 9, 33. not. *) 

V. 12. « ydg igt dtugoXij, non enim est differentia) c. 5, 22. 
Hic non additur primum Judaeis, ut initio, c. 1, 16. — 6 yuQ av- 
Tog, idem enim) c. 3, 29. 30. — KvQtog, Dominus) v. 9. — nXe- 
T(av) dives, et largus. quem nulla quamvis magna credentium multi- 
tudo exhaurire potest; qui nunquam necesse habet restrictius agere. 

V. 13. ndg og dv^ omnis guicungue) Act. 2, 21. not. Hoc mo- 
nosyllabon, ndg, (omnis,) toto mundo pretiosius, propositum v. 12., 
ita repetitur v. 12. et 13., et ita confirmatur ulterius v. 14. 15., 
ut non modo significet, quicmique invocarit, salvum fore ; sed, Deum 
velle, se mvocari ab omnibus salutariter. 

_v. 14. 15- ncog, guomodo) Climax retrograda: qua Paulus ab 
ulteriore quovis gradu ad citeriorem argumentatur, et hujus necessi- 
tatem, tum ex necessitate ipsam existentiam ejus infert. Qui vult 
finem, vult etiam media. Deus vult, ut homines invocent Ipsum 
salutariter. ergo vult, nt credant. ergo vidt, ut audiant. ergo vult, 
ut habeant praedicatores. Itaque praedicatores misit. Omnia fecit, quae 


*) ov xaTacaxvvd^Tjasrai,, non pidefiei\ Injustitia et pemicies pudorem iu- 
ferunt: gloriam, justitia et jsalus. V. g. 


72 ROM. X, 14 — 19. 

ad rem pertinerent. Voluntas ejus antecedens est universalis , et 
efficax. 

V. 14. 8 sx ijnuauv) quevi, scii. loquentem, in evangelio, v. 15-, 
vel, se offerentem, no?! audiverunt. 

V. 15. nug di KriQv^isatv, quomodo vero praedicdbunt') sc. ol 
X7]QvaaovTeg, praedicantes. hoc verbum, uti antecedentia, in futuro 
positum est, imitatione Joelis, apud quem exstat tc invocaverit, 
V. 13., per prospectum illum ex V. T. in Novum. — na&cog , sic- 
tit) i. e. non defuere nuncii. Esajas in spiritu alacres eorum gres- 
sus vidit. — (og — iiQ^vrjv. rmv svayyehCofiiviov t« ttya&a) Es. 
62, 7- LXX, (og — cfxo>;V eiQjjvTjg, og svayyiU^o^iivog dyaOd. — 
o}Qtt7ot>) wQtt proprie dicitur de pulcritudine et amoenitate physica. 
• — ol Tiodsg , pedes) eminus: quanto magis ora, cominus. — tmv 
fvuyysUCofiivoiv , evangelizantium) qui dum loquuntur, Ipse Domi- 
nus loquitur. Es. 52, 7. coll. v. 6. 

V. 16- «AA', at) Hic demum culpa notatur. — e nccvTsg, non 
omnes) Antitheton: omnis. v. 11. ss. Culpa est hominum, speciatim 
Judaeorum. non omnes, i. e. fere nemo. confer statim, g^ms.^ — 
vnriKnattv) Conf. vno in vjieTaytjaav, v. 3. Etiam ii debuerant et 
potuerant obedire, qui non sunt obedientes facti. — Xiyei) dicit, 
mox sub verba v. 15. citata. Vid. Joh. 12, 38- not. 

*) V. 17. ttQtt) igitur. Ex prophetae querela de auditorum in- 
fidelitate infert, non deesse verbum Dei, et praedicationem, tanquam 
propriam fidei causam et ansam. — i'^ uxo~ig) dxoi^, auditio, et 
hinc oratio, sermo, praedicatio. 

V. 18. fiv ex i]xiiattv ; num non audiveruntf) num facultas 
audiendi defuit, quando non nisi ex auditu fides est? — elg naaav 

— QijfittTtt ttVTOiv) Sic LXX, Ps. 19, 5- In eo Psalmo est Com- 
paratio, et protasis quidem v. -2 — 7-, apodosis autem v. 8- seqq. 
Inde liquido eadem ratio Praecomi coelorum et evangelii, omnia 
penetrans, perspicitur. Comparatio nititur maxime allegatione apo- 
stolica, nec textui vim infert. — o (p&oyyog, sonus) Ps. 19, 5- 1P- 
Id Aquila olim verterat itavcov. conf. omnino 2 Cor. 10, 13- Sua 
cuique apostolo definita erat regio et quasi provincia, quo vox ejus 
esset perventura. Sed canon est tantum singulorum: sonus sive 
sermo, ad cunctam terram pertinet. 

V. 19- jW»? «H eyvto laQu^l; num non novit Israel?) Sensus est: 
Israelem potuisse et debuisse agnoscere justitiam Dei : sed non vo- 
luisse. V. 3. Idque ostenditur nunc ex Mose et Esaja. Paulus cap. 
9 — 11- frequenter appellat Israelem, non Judaeos-. — nQuTog fiojv- 
ai]g, primus Moses) Moses, sub quo Israel formam populi accepit, 
jam tum dixit. — iyco — vfiag — vftag) Deut. 32, 21. LXX, xayw 

— avTBg — ttVTilg. — ex e&vei) Latine possis dicere: Ne-gente. 
Quemadmodum populus deos non-deos secutus est: ita Deus, per- 
fidiam populi ulciscens, populum non populum, populum, qui non 
habebat Deum, populum IsraeK plane dissimilem, suscepit. Sic po- 
puli nomen redit non v. 20., sed v. 21. — davveTco, insipienie) Sa- 
pientia populum facit. Job. 12, 2. Itaque popuhis insipiens est non 
gens; populus, quiDenm non novit, est insipiens. iii est fiiaov vo- 
cabulum, quo etiam Israel notatur. Epitheton bni gentes alias notat. 

*) ijfKuvj nostrae] tuorum, inquit, legatormn. F. g. ^ 


EOM. X, 20. 21. XI, 1—4. 73 

V. 20- ciuovolfiu) Quod Moses innuerat, Esajas audacter etplane 
eloquitur, — tvQsd-rjv , inventus sum) praesto fui. Es. 65, i. LXX, 
ifiqxxviig iyevt,d-t]P zoJg ifte [iij Cv^Scrtv, sv^i&tjv zolg ii^i fif} hns- 

QOiXWiSCV. 

V. 21. '6Xt}v, totam) Es. ib. v. 2. LXX, e^STtiraaa rag x^^Q^^S /«« 
oXf]v Tr)v ^fiipav nQog xrl. Conf. totam diem, c. 8, 36. vid. J. O. 
Pfaffii, de gratia Dei continua, dissertatio insignis. — i'^eniraaa, 
extendi) Metonymia antecedentis : sinunt me extendere manus, nec 
veniunt. Vel hoc uno verbo refellitur dogma de duplici voluntate 
divina, beneplaciti et signi. — ccnH{}5vTa, non credentem) corde. 

— avvUiyovTa, contradicentem) ore. conf. v. 8. seq. 

C A P U T XI. 

V. 1. M^ anojauTo) num totum abdicavit. Sic Gideon, in fide 
expostulans, ait: vvv dnoiaccTO rifA,ag. Jud. 6, 15. At, ovx dnci)(TSTai> 
KvQiog Tov Xaov uvtS. Ps. 94, (93,) 14- Num abdicavit, inquit Pau- 
lus, ita, ut jam non sint populus Dei? Quum c. 10. gratiam erga 
gentes et defectionem Judaeorum tam graviter exposuit, objici hoc 
posset. respondet igituv: absit, ut a Deo rejeetum dicamus populum 
ejus: ubi ipsa populi ejus appellatio rationem negandi continet. Illud 
aisii^ declaratur (1) de praesenti tempore populi offendentis : et nunc 
esse aliquos, (conf. Act. 21, 20. not.) et crescente deinceps gentium 
introitu permultos fore, qui credant ex Israel. hi dicuntur reliquiae 
et electio, v. 5-7. (2) de futuro: ipsum populum aliquando *conver- 
sum iri. v. 24. not. — iyoj, ego) Paulus ab individuo ad genus ma- 
vult concludere in bonam partem , quam a genere ad speciem in con- 
trariam partem: ego, persecutor quondam, repelli dignus. Grenus, 
Judaei universi: Species, credentes ex Judaeis (quorum unus erat 
Paulus iu individuo) vel, credituri. 

V. 2. nQoiyvoi) prius agnovit, ut populum sibi proprium. v. 29. 

— iv TjXla , in Elia) m historia Eliae , qui in summis erat angustiis, 
qui solus sibi videbatur; quum ad majorem paucitatem, quam im- 
quam, venisset Israel. — ivvvyxdvec) Hesychius, ivTvyxdvu, nQoaiQ- 
Xirab. conf. Act. 25, 24- 1 Macc. 8, 32. 

V. 3, KvQts, Tug irQocpijTag as — Tt]p xpvxriv fis) 1 Reg. 19, 14. 
LXX, iyxaTihnov vrjv dta&t]X7]v aa ol vlol iaQurjX, vd d-vaiagt]- 
Qta as xa&i7Kov, tcal Tag nQoipijTag aa dnixTSivav av QOfig^altx, 
Xttl vnoXilufifiai, iyta fiovojTUTog , xai Ci]i^5ai Trjv ipvxtjv fm Xu- 
Ps7v avTijv. Observanda stili apostolici subtilitas : LXX fiovoiTaTog 
h. 1. tit saepe : PaUlus , ftdvog. 

vv 4. xaTiXonov,reliqui) ne eos occidatHasael, Jehu,Elisa. LXX, 
1- c. V. 18. : xal xaTaXtlipo} iv lOQaijX inTd xvXvddag dvdQmv, ndvTa 
yovava a «x (axXaaav yovv tw ^daX. Ex verbo reliqui derivatur 
Xe7fifitt reliquiae, v. seq. — ifiavrtS, mihi ipsi) Hoc Paulus addit 
emphaseos eausa, in antitheto ad querelam Eliae de sua solitudine. 
Dominus novit suos. — invaxcaxtXlsg , septem millia) in populo ad 
miram paucitatem redacto, numerus non parvus, imo ipse totus. 1 Reg. 
20, 15. Ex his tota X duntaxat tribuum posteritas propagatur. Hebr. 
p5 i.e. mere tales, nuUo Baalita admixto. Nondico, eadem fuisse. 
mdividua 1 Reg. 20, 15. et 19, 18., sed par est numerus 7000, in cap. 
20, 15., et, circiter 70 post auuis, in cap. 19, 18., post Hasaelem, 


74 ROM. XI, 4 — 10. 

Jehu et Elisam. conf. 2Reg. 13, 7. 14. — avdQoig, viros) Viri ma- 
xime veniebant in censum , et intererant cultui publico. horum igitur 
conjuges et liberi accedunt etiam ad septem millia. — r^ ^aaK) 
Foemininum, subaudito iIkovi, imagini Baal, ad-contemtum, in anti- 
tbeto, viros. Sic LXX quoque Jud. 2, 11. etc. Sub immunitate a 
cultu Baal continetur immunitas a cultu vitulorum. 

V. 5. ovv , ergo) Consequentia a V. T. ad N. T. 

V. 6. xaQVTO, gratia) Aliavis dativi; alia particulae iit cum ge- 
nitivo. IUe vehiculum potius seu instrumentum innuit, quasi canalem, 
in sensu puro : haec , magis proprie , causam materialem, principium, 
fontem. — &'x art , jam non) Hoc , quater positum , ostendit vim con- 
sequentiae. Absolutum decretum est hoc, quod Deus decrevit: Ju- 
stos faciam non nisi ex Jide, neminem ex operiSus. Hoc nemo 
perrumpet. — ylvstai> — i<;Tv,^t — estj Subtilis et apta verborum 
differentia. Natura quaerit opera: fides agnoscit gratiam superve- 
nientem, y£vof.iei>7]v. sic, iyeveTo, Joh. 1, 17. q>fQ0^iv7]v x^^Q^^) i Petr. 
1, 13. — ii Si i^ £QYOiv, 8K frt iql xoiQt^S ' £^ft ro sQyov ovv, itb 
iqlv iQyov , si vero ex operiius , jam non est gratia : si quidem opus 
Jam non est opus) Ex ihciso illo, Jam non ex operibus, infertur 
illud, Israel non est assecutus: et ex hoc ineiso, Jam non esi 
gratia, infertur hoc, electio est assecuta. Prior pars hujus versus 
excludit opera ; altera gratiam statuit , coll. v. 5. Prior facit protasia ; 
altera apodosin, quae semper est pars magis necessaria, et hoc loco 
male a nonnuUis omissa. Conf. omnino c. 4, 4- 5. Eph. 2, 8. 9- Op- 
posita Sunt gratia et opus. nbs^s LXX ut plurimum interpretantur 
iQyov. V. gr. Ps. 109, 20. 

V. 7. ri ixloy^, eleetio) praeeipue ex Israelitis. eleciio, i. e. electi, 
quia electi, assequuntur. 

V. 8. edoiniv jxvTolg o d^eog Tcvevf.ia itaTavv'§£(og , 6q)&aKiiivg tS 
jMJj piiniiv, «at wr« re fi^ ay.aeiv) Deut.29, 4.: Jtai ax edwns Kv- 
Qtog 6 ■d-eog Vfuv xuQ^lav eidevat, aal 6(f>&alfiiig t5 §lenuv, ytul ta 
(ur« ditieiv, ecog TTJg rjfieQag TaVTtjg. Es. 29, 10-: LXX, nsTtotiitfv 
vfiag KvQiog nvevfJtaTv v.aTavv^eoig , xai Kttfifxvaei r^ oq/d-aXfieg 
avtwv KtL Adde Matth. 13, 14- not. edaixev, dedit, justissimo judi- 
cio, et dixit eis, hdbete. — naTavvhoyg) KaTavv^tg h. 1. notat nd- 
'd-og ex frequentissima punctione in stuporem desinens. In bonam 
partem sumitur Act. 2, 37-, et saepissime apud scriptores asceticos. 
Latinis, compunctio. — ecog, usque) Tacita limitatio. 2 Cor. 3, 14.. 

V.9' yevri&^TOi — avf^v elg nayida nat eig &r]Qav, v.ai eig axdv- 
dulov xai eig dvTttn6dof.ia avTolg. — avyxafxxpov) Ps. 69, 23. 24. 
LXX, ytvij&ritoi — avTMv evoontov avTmv stg naylda xal eig dvTa- 
nodoaiv ual eig andvSakov. — avyxafi^jjov. — TQdns^a, mensa) 'jnbffij 
Ps. 69, 23., ubi eoll. v. praec. est allegoria. Id est, dum cibum ca- 
piunt securi, capiantur. — axdvdalov, scandalum) H. 1. magis pro- 
prie accipitur, ut synonyma laqueus et captio. nam andvSaXov, scan- 
dalum , est illud mobile tigiUum in deeipula. Respondet TDpTa Psalm. 
cit. Grradatio: Zag^weMS tenet partem, pedem; captio , ioinvQ.: scanda- 
lum non solum capit, sed etiam laedit. — dvtunodofJta, retributior 
nem) Culpa igitur eorum intercesserat, non absolutum Dei decretum. 

v. 10. aitoTta&tJTOjaav — avyxaftxfjov) Qui habent oculos obterie- 
bratos, et dorsum incurvatum, sane nTaiHac, tituiant, v. 11., et ruunt 
in decipulam. , • 


ROM. XI, 11 — 17. 75 

' V. 11. snTuiGttp) nxalo} proprle de pedum titubatioue dicitur. 
Conf. Jae. 3, 2. not. Proprietas physica verbi m«lo) et de pede et 
de lingua opponitur significatui morali. — iV« niamat) ut caderent 
plane, cuncti, idque sine instauratione ? Locutio adagialis. aliquo modo 
cecidere, v. 22«, sed non prorsus. — roTg e&vsaiv , gentibus) Ipsum 
articulum rei gestae habemus Act. 13, 46- , ecce. — ilg ro nuQaCfi- 
A/wff«t avTog, ut ad zelum provocarentur) Israelitae, ad fidem. v. 14* 
[Fac, Lector, tu quoque quavis re ad zelum provoceris, haud m,e- 
diocriter valiturus gratia. V. g.] Aliter hoc verbum oceurrit c. 10, 19- 

V. 12. ii H, si vero) Duas partes habet Mc versus. prior trac- 
tatur V. 13. s. posterior, quanto etc. tractatur v. 23. s. — xoafift — 
t&vwv, mundi — gentium) Mundus eonnotat qualitatem, nttQctmcofAa 
lapsum pristinum; gentes, quantitatem sive multitudinem , cui oppo- 
nitur riTTrjfittj paucitas. unde to nltjgcofiu dieit mox copias Israel 
abundantes gratia. — ^TTijfta) paucitas. oppositum nlr^QOifitt , ahwi' 
dantia. Es. 31,8., sgovtuu tig ■i]TTf]fia. — noaai fiukloif, quanto ma- 
gis) Nam ubi multa sunt semina, eorum major est proventus. — to 
nXiqQojfia uvtmv ^ dbundantia eorum) Subaudi, erit divitiae gentium. 
ergo etiamsi Judaei credidissent initio , non exclusae ftiissent gentes. 
Idem verbum, v. 25. 

V. 13. vfiiv) vobis, non ut vos eflferamini, sed ut Judaei inviten- 
tur. — diaxovlav, ministerium) apostolatum in gentibus. — doidCM, 
glorifico) Nempe Paulus amplificat gratiam ethnicis datam, ejusque 
in ipsos Israelitas reciprocandam abundantiam. Et hic causam red- 
dit, cur eam gratiam sic amplificet. 

V. 14. trjv aaQKa , carnem) i. e. fratres. Es. 58, 7- 

V. 15- yccQ , enim) Particula eum pr-opositione connectens trac- 
tationem. — oinopoh] , jactura) Antithetori, assumtio: sed eo sensu, 
utDeus dicatur assumere per gratiam; homines, ccno^dXlia&aij jac- 
turam pati, sua culpa. Super jactura Judaeorum gentes assumtae 
sunt et gratiam corisecutae. v. 30- — nQoalrjxpLg) aVTwv, Hesychius: 
nQoalr}\pig j yvajatg. GoTa.t nQoasld^no , c. 14, 3. Tig eoncludit a 
minori ad majus. dno^oXri , jactura, et nQoaXijxptg, assumtio, sunt 
contraria: itaque xwt ttllay Kj , reconciliatio , praemittitur t/j C<«»j ix 
vfxQwv, vitae ^ex mortuis, quae multo plus dicit. — ^tari , vita) 
mundi. v. 12. — ^w»? tit, vfXQaiv, vita ex mortuis) id quod multo 
majus et optabilius. Sensus: vita eorum, qui fuerant mortui. Ez. 
37, 3. fs. ita ix, ex, e. 6, 13. 2 Cor. 4, 6- Sermo est de vivificatione 
totius : ut non sit residua massa, mortua. Totius generis humani sive 
mundi conversio comitabitur conversionem Israelis. 

V. 16. t} dnaQp^, primitiae) patriarchae, — dyia, sanctae) Deo 
dicatae et acceptabiles. conf. v. 15. cum 1 Tim. 4, 4. 5. — {pvQufta, 
massa) Num. 15, 20. 21., dnaQXf] (pvQdftaTog. — -^ Qi^Uj radix) 
stirps patriarchalis , naturaliter, nec non ut compos circumcisionis et 
promissionis spectata. Wellero, post Origenem, radix estChristus: 
rami, etiam patriarchae, ex quibus natae primitiae. 

V. 17. av , tu) tu Romane, gentilis. — dyQtiXtttog , oleaster) 
calamus oleastri. Synecdoche datvi^. [Id nostra etiamnum aeiate 
tnstis experientia clamat. Promiscua multitudo, veri christidnismi 
^mpatiens, ruditate perquam agresH laborat; ne iis quidean exceptis, 
qui virtutem^ atque scientiam haud vulgarem ostentant. V. g.] — 
«»" ctvTotg) inter eos: .eos non refertur ad. to quidam, sed ad ra- 


76 BOM. XI, 17 — 25. 

mos in universitm. — Gvyxoivo)vog)_ Saepe gvv dicit Panlus de gen- 
tibus. Eph. 2, 19. 22- 3, 6. conf. fiSTct^ Rom. 15, 10. 

V. iS. fit] xaTccxuvxM j noli gloriari eontrd) Videant, ne ^?o- 
rientur contra, qui negant conversionem Judaeormn. — » av , non 
tu) Subaudi, scito, memento, non te etc. 

V. 19. cvu , ut) Haec particula exprimit vim gloriationis. confer 
autem, propter vos, v. 28., et t(o , v. 31. • 

V. 20. Ttj dmglqi — r?) Tcl<;st, hijidelitate — fide) Neutrum (inquit 
Paulus) absdlute. nam si absolute, gloriationi locus esset, quae hic 
i*efutatur. ^^65 , Dei donum, demissos faciens. — e^srjxas) hunc sta- 
tum es adeptus et adhuc tenes. oppositum: eos, qui ceciderunt. v. 22. 
— fi}] vxpriloqjQovso , ccUcc q)0§5) Prov. 5,7., nn i^^f' q^govifiog 
TittQtt (reavTcS, (po^S 3s tov ■d-iov. — (po^S , time) Timor opponi- 
tur non fiduciae, sed supercilio et securitati. 

V. 21. iU»jn:oj?) repete, gjo/Je. — qpihsTat) Indicativus, particula 
fxrjTKag quasi praetermissa , magis categorice sonat. Cum fc^uwg cel. 
Baumgartenius legi mavult (pflGrjTtti,. At Mart. Crusius 'iva, .cog, 
oncog, fiiq , aliquando cum indicativo futuro poni docet , Gramm. Gr. 
Part. II. pag. 867., et praeter cetera notat illud Demosthenis , oncog 
Tcc nttQovTtt i7cavoQ&a}&7](jfTai,. Alia exempla collegit BlacTcwaUus 
in class. sacris, p. 432. ed. WoU. ubi hunc ipsum Pauli locum elegan- 
tiae nomine laudat. Certe oratio magis categorica timorem movet. 

V. 22. XQrigoTTiTtt Htti (xnoTOfilav, bonitatem et severitatem) Se- 
jugatio gravis. — anifidvrig, permanseris) Est permanere in bono, 
hic: inmalo, v. seq. Illud describitur ex parteDei; hoc, ex parte 
hominis. Conf. v. 28. 30. s. Non permansit Romanus in bonitate, in- 
vecta operum justitia. — Inhl , alioquin) Pideles possunt deficere et 
labi. — ii{xon7](xr} , excideris) ferro. non modo iXKXaa&^ai^ , defrin- 
geris, ut illi, manu. n^n^ LXX ixxonTCD. Jer. 44, 8. non tamen eo 
plerumque sensu, quo i^oXod-QSVw. 

V. 23. 1«»' fii] , si non) Ergo conversio eorum non erit irresisti- 
bilis. — dvvttTcg, potens) Praecipua objectio esse poterat: quomodo 
convertentur Judaei, qui tot seculis id agunt, ut se subducant fidei 
et oracula V. T. a vero Messia deducant et credentibus eripiant? 
Respondet Paulus : potentiam Deus habet. conf. potens , c. 14, 4. Et 
hujus potentiae gloriam , cui nemo gentium obniti potest , ostendet. 
Magnum igitm' opus erit! — ndXiv) iterum, non modo minore nu- 
mero, ut nunc; sed majore, nt antea, quum essent populus Dei. 

V. 24. dyQisluiii, oleastro) Magnum discrimen eorum, qui ver- 
bum revelatum vel non habent, velhabent; quantum interest inter 
oleastrum et oleam. — naga q>v(Jtv) plane praeter naturam. nam in 
re hortensi insitio, quae duas arbores naturae item diversae quidem 
copulat, calamum, quem fructus sequitur , mitem stirpi silvestri com- 
mittit: Paulus autem calamum oleastri in oleam dicit insitum esse, ut 
oleae pinguedinem sequatm-. — nocna fidXlov, quanto magis) Sensim 
a posse venit ad esse. Sane incrementum sumit oratio. ante Paulus 
ex prophetis demonstravit , phu*es esse malos inlsrael, quambonos: 
nunc item ex prophetis demonstrat, phires fore bonos, quam malos. 
Atque hoc ille dum expromit, mysterium appellat, aptum ad retun- 
dendum fastum gentium, ne putent, partes Judaeorum semper in- 
feriores fore. 

v. 25. fivg^Qiov, mysteriurri) Paulus mysteria vocat nqn sem- 


EOM. XI, 25. 26. 11 

per ea dogmata, quae fidelibus initio sunt necessaria cognitu: sed 
arcana, multis etiam fidelibus ignota, donecillis ea, fidei charitatisve 
causa, re cogente, ex Scripturis antehac obsignatis aperirentur. Conf. 
1 Cor. 15, 51., et, in re pari, Epli. 3, 3. Mysterium fuerat vocatio 
gentium : e. 16, 25- nunc item mysterium est conversio Israelis. \Ita- 
que diversum quiddam innuitur a tali conversione, qualis Paidi 
temporihus quotidie prostaiat. V. g.] Utrumque, magna pars illius 
mysterii, quod confirmatur Ap. 10, 7. Porro si mysterium est, pa- 
tienter ferridebent, qui non agnoscunt tam cito; et sperari tempus, 
quum omnes agnoscent. — *) qiQovefiOir , prudentesj somniantes, 
ecclesiam JRomanam non posse deficere. CluvQrus; Ipsa mysterii 
appellatio fastum lectorum retundit. Hinc repetitur monitum c. 12, 
16., quod jam exstat v. 20. not. — ano f^tiQsg, ex partej Molliter 
loquitur. nam ol noiQca&ivTsg , qui indurati funf, erant ut arena ma- 
ris, V. 7. c. 9, 27. Itaque conversio, quae non erit ex parte, sed omnis 
Israelis; v. seq. erit longe abundantissima. Atque interea etiam sem- 
per aliqui convertuntur: cuirei fideles semper invigilare convenit. — 
nlijgoifiaj plenitudo) supplementum xopiosissimum. antitbeton: ex 
parte. Nulla remanebit gens, cui non praedicatum fuerit evangelium 
in toto orbe ; etiamsi magna pars hominum mala sit mansura. — elg- 
tl&ri, ingressa fueritj Joh. 10, 9. 16- Ingressum hunc multis jam 
secuUs multa sufflaminant , suo tempore perrumpenda , ut plenitiido 
gentium, pridem voeata, penitus intretf ac tum Israelis dbduratio 
desinet. Ps. 126, 2. "3. Ad 2;e?Mm christianiun Paulus ^royomi Israe- 
litas: idque praesupponit gentes ante Israelem conversas, et tamen 
potest per plenam Israelis conversionem deinde reliqua copia m&xi- 
tium lucrifieri. v. 11. 12. 15. 31. Ez. 39, 7. 21- ss. 27. 

V. 26. ««t ovxoi, et sic) Non dicit, et tunc, sed majore vi, et 
sic , quo ipso ro tunc includitur. nempe ipso introitu gentium ter- 
minabitur caecitas Israelis. — nug i(jgat]l, omnis Israel) Israel gen- 
tibus contradistinctus, de quo v. 25. Dicuntur TT^IiSM) et rib^^bs re- 
spectu eorum, qui periere: sed ipsum Residuum, in se copiosum, 
totum convertetur. Mich. 2, 12- — ffw^jjVfrat) Hoc ipsum Latinus 
expressit, salvus fieret. non inepte. Sententia haec inest: plenitudo 
gentium intrabit, et sio omnis Israel salvus fiet. sed a^otg ov 
^i^g^we ^wm mutavit verbum prius, dtjilavaevcct, hxelaiX&rj, manente 
altero, am&ijaiTcct. Talia vide notata ad Marc. 3, 27.. Sensum ex- 
pressit Latinus. — i]^ft ix atiov — ■ dtad-^mj , otuv dcpilfaftoct rocg 
dfittQTiag avrdiv) Es. 59, 20- 21- LXX, «ul ijist ivsxa attov — dtu- 
•d-ryxT}, iins KvQtog KcX. Es. 27, 9. LXX, nal tSto igtv i] svloyiu 
uvtS, oTttv tt(piXoifittt TTjv ttfittQTittv ttVvS KiX. Hcbr. et veniet 
iriSb b!Si3« Sioni (ejusque bono) Eedemtor, et revertentihus a trans- 
gressione in Jacob. Paulus c. 3. . in descriptione peccati allegarat 
Psalmum 14. et Esajae caput 59. potissimum : nunc in descriptione 
sahitis eosdem textus conjungit. fx aiwv , ait, ut LXX, Ps. 14, 7* 
Venit Redemtor (ex) e Sione, et (b iVfxa) bono Sioni. Adventus 
faetus est pridem: fructus ad summa perveniet suo tempore. Sion, 

^ est totam, in bonam partem ; Jacoh h. 1. est totum , in partem se-. 

I quiorems revertentes, sunt pars. 


') "va (i^, ne] NuUum unquam mystermm curiositatis caussa conside» 
randum est: hxxmiliatio semper quaerenda, V, t/. 


78 ROM. XI , 27 — 33. 

V. 27. ttVTi]) hoc, de quo v. praec. — naQ iftS , a mej Ipse 
faciet. — diu&tlxt], testamentum) scil. tum erit,- tum expedietur. — 
zdg ttfittQTiug) peccata, et ortas inde miserias. 

V. 28- fX^O^^) ^ostes. . Igitur obstinatio Judaeorum non debet 
allegari iti praejudicium conversionis eorundem. Porro dicuntur ho- 
stes, active ; mox, dilecti, passive : (utrumque respectu Dei, non modo 
respectu Pauli:) malum imputandum homini", bonum proficiscitur a 
Deo. Sic quoque opponuntur inter se misericordia et infidelitas. 
V. 30. ss. — dt v[.iag, propter vos) v. 31. 12- 15. 

V. 29- dixfTunikrjvtt , qmrum non poenitet) Axioma vere apo- 
stolicum. Absolutum quiddam significatur: nam Deus non in perpe- 
tuum cedet infidelitati pojpuli sui. Poenitudo abscondita est ab oculis 
Domini. Hos. 13, 14- — xuQia^aTvt, dona) erga Judaeos. — vXi](iig, 
vocatio) erga gentes. 

V. 30. xtti) Particulam, obelo quondam a me notatam, recepi 
dudum *) : et nunc cel. Baumgartenii consensu delector. — rinst,- 
Qi^GttTf , incredidi.fuistis) Incredulitas cadit etiam in eos, qui ipsi 
non audivere verbum Dei; quia tamen primitus id in Patriarchis, 
AdamOj Noacho, susceperant. 

v. 31. rinHd-r]<ittv, increduli fuerunt) relicti sunt infidelitati suae. 

— rcjj vfisTfQco, vestra) G-enitivus objecti, uti r« iAe^ davld. 2 Chron. 
6,42. "ytyS ^■i!i£'l Ps. 106, 4. — lliiv, misericordia) Constr. cum 
iXetj&caat, misericordiam consequerentur ; nam 'ivu, ut, saepe trans- 
ponitur: et versu 30. incrediditas Judaeorum praecedit misericor- 
diam gentium: quare versu 31. misericordia gentium non praecedit 
incredulitatem Judaeorum eandem. Vid. App. crit. Ed. II. ad h. 1. — 
ikfT]&m(Jb , misericordiam consequerentur) misericordiam eam, quae 
fidem antecedit, nec nisi per fidem, qua retractatur ttnel&eiu, incre- 
dulitas , agnoscitur et accipitur. 

V. 32. (Tvpsnlitas) simul conclusit, Judaeos et gentes. conf. G-al. 
3, 22. not. Phrasis LXX Int. tig &dvttTov avviy.lHas. Ps. 78, 50. — 
dg dnel&itttv , in incredulitatem) Eph. 2, 2- Qui vim incredulitatis 
experti sunt, tandem purius se ad fidem recipiunt. — 'iva) ut. Res 
ipsa- efficietur. — r«V ndvvttg) universos, cunctos. conf. v. 30. 31. 

— «Afjjffj/, misereretur) Misericordia Ejus ab illis agnita, v. 6.: fide 
eis ab Ipso donata. 

V. 33. w ^d&og, o profunditas) Paidus cap. 9. quasi in freto 
navigarat ; nunc, in oceano. profunditas divitiarum describitur v. 35., 
et respieit ad c. 9, 23. 10, 12. (quare non debet in epitheton resolvi:) 
profunditas sapientiae, v. 34.: profunditas cognitionis, v. 34. Conf. 
de divitiis et sapientia, Eph. 3, 8. not. et Ap. 5, 12. Dignae sunt 
observatu et collectu differentiae voeum biblicarum. Sapientia diri- 
git omnia ad finem optimum: cognitio novit finem iUum et exitum. 

— dig, quam) Nemo scrutatur, nemo pervestigat , nisi Ipse. Hic et 
V. 54. s. est chiasmus, coll. anteced. et conseq. Profunditas descri- 
bitur altera parte versus 33. Cognitio ipsa, ut diximus, v. 34., quis 
enim — ; sapientia ipsa aut quis — ; divitiae ipsae, v. 35. — tu 
xQtfittTtt, judicia) circa infideles. — «t odol , viae) circa fideles. 
Gradatio. Viae sunt quasi in plano ; judicia, profundiora. ne vias qui- 
dem pervestigamus. 


*) Consjiirat Vers. germ. E, B, 


EOM. Xr, 34—36. XH, l. 79 

' V. 54. TigyuQ — iyeveto) Es. 40, 13. LXX, r/ff «yi/w — ncu vls 
ttvxa GvnPelog tyivno; Q,uis? i. e. nemo; nisi ipse. — ya^, enimj 
Sequitur expressior scripturae allegatio. In dogmatibus probandis 
adhibetur formula, scriptum est: aliis ia locis saepe ea praetermitti- 
tur. c. 12, 20. — vSv KvqIh, mentem Domini) Esajas : fnm'' riTn DN 
Spiritum Jehovah. Paulus ponit versionem tco* LXX. Ceteroqui 
non sunt synonyma m^ et vovg. Optuna autem est consequentia : 
nemo capit Spiritum : ergo nemo capit mentem sive sensum Domini. 
Implicitus est ad SS. Trinitatem respectus. confer, ad ro sig uvtov 
V. 36., Es. 34, 16- fin. — avfi^nlog) Non modo neminem fuisse avn~ 
palov, dicit Paulus, sed ne nunc quidem esse posse. avft^alog autem 
est Yel pariiceps consilii, vel certe conscius. nam modo dixit: quis enim 
novit mentem Dominif Et tamen multi in disceptationibus , v. gr. de 
ortu mali, quae multo profundiores oeconomiae divinae recessus tan- 
gunt, quam haec, quae inter v. 32. et 33. ab apostolo religiose ab- 
rumpitur, (multum enim iuterest inter lapsum multorum angelorum 
totiusque generis humani, et inter casum Israelitarum,) perinde se 
jactant, ac si non modo. consiliarii Domini, sed etiam quaesitores, 
patroni, vel judices essent. Scriptura ubique subsistit in eo, quod 
Dominus voluit, et dixit, et fecit: rationes rerum universalium sin- 
gulariumve nonpandit: de iis, quae nostram superant infantiam, ad 
aeternitatem remittit fideles, 1 Cor. 13, 9- ss. Ceteros, importunos 
scrutatores, torquebit et uret sciendi sitis, in aeternum. 

V. 35. t} Tig htX.) Haec verba, apudLXX, Es. cap. cit. v. 14-, alii 
habent ; alii non habent. at Job. 41, 2. Hebr. et Vulg. ita habent : duis 
ante dedit mihi, ut reddam ei? Omnia quae sub coelo sunt, mea sunt. 

V. 36. f| uvtS Ka,l dl uvt5 ^al eig uvtov , ex Eo et per Eum 
et in EumJ Denotatur Origo et Cursus et Terminus rerum omnium. 
conf. 1 Cor. 8, 6- [Porro, f| aura divitiarum est: di uvtS, sapien- 
tiae: eig uvtov, cognitionis. V. g.] — ^ do^u , gloriaj Divitiarum, 
Sapientiae, Cognitionis. [Hac doxologia Omnipotentiae simid , Sa- 
pientiae et Amoris divini laus continetur, unde vires, intellectum 
ac beatitudinem hauriunt creaturae. V. g.] — ocf^tjf, amenj Ver- 
bum finale, in quod affectus apostoli, quum ad suprema venit, de- 
sinit. 

C AP U T XII. 

V. 1. iTa^ftxaAcwy /iortorj Moses jubet : apostolus hortatur. Solet 
Paulus hortationes ponere dogmatibus antea tractatis congruentes. 
Eph. 4. coll. cap. 3. Sic h. 1. usus generalis ex tota tractatione con- 
tinetur v. 1. 2., ut allegationes statim subsequentes demonstrant. Usus 
speciales, a v. 3. usque ad conclusionem epistolae, ostendimus ad cap. 
1, 16- — dia Tfuv oixTiQfivSv, per miserationesj Totum noema de- 
rivatur ex cap. 1 — 5. vocabulum fluit ex antitheto irae, c. 1, 18. nam 
umuitur hoc loco tota oeconomia gratiae sive misericordiae , ab ira 
nos eximens, et gentes inprimis ad officium excitans. c. 15, 9. Qui 
misericordia Dei recte mbvetur, in omnem Dei voluntatem mgredi- 
tur. [At anima irae obnoxia vix quiddam juvatur adhortationi- 
lus. ^ Saxum perfundis oleo. V. g.] — nagagtjffac, sisterej In tanto 
omeiprum catalogo Paulus nil earum rerum habet, quae hodie apud 
Komanenses fere utramque paginam faciunt, Tra^ag^^rat, repetitur 


80 EOM. Xn, . 1—3. 

ex c. 6, 13. 16. 19. sistere. Oblatio viva sistitur; non mactatur. — 
acofiaztt , corporaj Antitheton ad nefarium corporum abusum apud 
gentes. c. 1,-24. Sequuntur enim mox plura antitbeta, ejusdem capi- 
tis respectu. Corpus plerumque impedit animam : corpus Deo siste ; 
anima non deerit. c. 6, 12. Vid. etiam cap. 7, 4- Hebr. 10, 5. Vice 
versa, anima magistratui subjecta, etiam corpore parebit. c. 13, 1- — 
Gwfiata, XttTQslav, corpora, cultumj Appositio metonymica, corpus 
et animam innuens. — '&valav, victimamj peccato mortificato. conf. 
de hoc sacrificio, c. 15, 16. — ^(aaav , viventem) ea vita, de qua 
cap. 1, 17. 6, 4- ss,. Abominabile est, cadaver offerre. — ayiav, sanc- 
tamj qualem postulat s«ncto lex. c. 7, 12. — (vdQigov , bene pla- 
centemj cap. 8-, maxime v. 8- — rto &f(o, DeoJ Constr. cum naQa- 
gtjaat, sistere. — loytxi^v, rationalemj sincerum, (i Petr. 2, 2-) re- 
spectu intellectus et voluntatis. congruit verbum doxifidCf''*' , v. 2. 
(pQOvslv xvL V. 3. Gentium XarQsla, aXoyog. c. 1, 18. seqq. 25. Ju- 
daeorum confidentia, aXoyog, c. 2, 3. at Christianus omnia recte re- 
putat, et ex beneficio Dei miserentis coUigit officium suum. Verbo 
illi, quod saepe ponit, Xoyi^aa&at, c. 3, 28. 6, 11. 8, 18-, nunc respon- 
det epitheton. Xoyacov yciXa, 1 Petr. 1. c. est periphrasis verbi ipsius, 
Lac verbi: hic yero XarQiiag cultus epitheton est KoytKt] , rationa- 
lis. "^Solov dicit Petrus : Verbiim cst sincerum, et cultus ex verbo 
est sincerus. 

V. 2. fifj avGXrjfiaTi^ia&B — dXl(x fxnufioQq)Sa&i) fioQq)ri,forma, 
penitius et perfectius quiddam notat, quam axfjfia, habitus. conf. Phil. 
2, 6. 8. 3, 21. A forma interna non debet abludere habitus sancto- 
rum externus. — amvv, seculo) quod totum, neglecta Dei volun- 
tate, suitatem sequitur. — doxtfid^icv, probare) Hoc quoque perti- 
net ad illam fioQCf^v formam novam. Antitheton , c. 1, 28- {Dum 
quis haeret in antiquitate mentis, voluntatem DEI, utut sagacis- 
simus, probare nescit. Modo haec modo ista defendere conabitur, 
DEUM sui similem opinatus. V. g.] — *) xal tiXhov, et perfe- 
ctam) Qui oblationem vivam, sanctam, bene placentem sistit, noscit 
voluntatem Dei bonam, viva et sancta requirentem, beneplacentem, 
et, cum profectu fidelium, perfectam. \Pei'hc,tmi hanc voluntatem 
indignis modis devitant, qui ea semper exquirunt, quae citra pec- 
catum fut existimantj perpetrare etiamnum liberum est. Viatorem hi 
tales agunt, qui non tuto tramite, sed extrema ripa, praeter neces- 
sitatem, incedere gestiat. V. g.] 

V. 3. Xiy(a) Flacius: edico. Hoc verbum hortationi subsequenti 
moratae vim addit imperativi. — y^Q^ cnimj Docet , quid Voluntas 
Dei velit. — di>d Trjg xdQiTog, per gratiamj Ipse Paulus exemplum 
praebet a(o(pQoavvtjg, quam commendat : ne videatur temere hac for- 
mula, Xiyco, edico, qua solus Christus absohite uti potuit, aliis tam 
ardua praescribere. conf. v. 6. — gvto) cuilibet , qui est inter vos, 
vestri ordinis, fidelis. — Iv vfiiv, in vobisj Multa erant, cur Komani 
se viderentur efferre posse, et postea se extulerunt. — dsl) oportet, 
pro veritate et officio. — (pQovsiv) sentire, et inde agere. — dg) 


*) t6 &iXi]fia , voluntas] Ob rationes speciales plurimae subinde quae- 
stiones oriuntur, hoc illudve jure fiat nec ne? Facilis est decisio 
iis , quibus DEI voluntas curae est cordique. Sed probatione opus 
est atque intelligentia. Eph. 5, 17, V* g. 


EOM. Xn, 4 — 6. 81 

Particula Kmitat *). '■ — ixdgco, unicuique) Nemo debet se unum pro 
norma habere, ad quam ceteros exigat, et putare, ceteros plane -de- 
bere tales esse, et idem et eodem modo agere, atque ipsum. — tog) 
sicut. noa plus, v. 5-, sed nec rainus. v. 6. s. ideo de, autem^ adhi- 
betur V. 6. — jtizQov', mensuram) Et fides et fidei mensura estdo- 
num Dei. — nigicog, fidei) ex qua reliqua manant dona: (Cluve- 
rus :) et quidem dona sanctificantia et administrantia. Onmium fons 
est fides, et, in ipso usu, norma. 7?c?ef, de qua tractatum capite 4. 
et seqq. [Sequitur amor , v. 9. V. g.] 

V. 5. 8^ na&iig) Vid. Marc. 14, 19- not. -r— [iskr] , memhra) 
Eph. 4, 25. 

V. 6. sxovTeg, habentes) Hoc quoque pendet ab eaftev' est enim 
apodosis ad v. 4'. fin. eGfiev autem notat sumus, simulque vergit ad 
lenem hortationem, uti G-al. 4, 28- not. Inde in singulis partibus hu- 
jus enumerationis debet subaudiri imperativus. coU. v. 14. sed ri&og 
est, quod Paulus imperativum non saepe exprimit,' v. 3. semel prae- 
missum. — y_ughf.iixTci, dona) Haec sunt didcfOQtt, diversa: ;fa(>tff, 
gratia, una. — ixQoqirjTeiav , propJietiam) Haec princeps charisma- 
tum. vid. Act. 2, 17. 18- 11, 27. 13, 1. 15, 32. 19, 6. 21, 9. 10, 1 Cor. 
11, 4. s. 12. seqq. Eph. 2, 20. 3, 5. 4, 11. 1 Thess. 5, 20. 1 Tim. 1, ±8. 
4, l4- Ap. 1, 3. etc. quibus locis collatis, patet, prophetiam esse cha- 
risma, quo mystei'ia coelestia, interdum etiam res futurae, proferun- 
tur in notitiam hominum, fidelium praesertim, cum explicatione pro- 
phetiarum scripturae, quae per communes interpretandi regulas non 
posset elici. Non autem adduntur, in hac tam copiosa epistola, ce- 
tera, de quibus ad- Corinthios : vid. c. 1, 11. et 1 Cor. 9, 2. nott. — 
xara, secundum) RejDete, habentes, scil. donum, prophetiam. et sic 
deinceps. Sic modo, secundum gratiam. Ut homini datur, sic ho- 
mo debet administrai^e. — Tt]v dvaXoyiav zijg niqemg , analogiam 
fidei) Id est, ut Deus distribuit (prophetae cuique) mensuram fidei. 
V. 3., nam ibi jam hoc attigit Paulus, et eo, interjectis aliis, redit. 
Etiam 1 Cor. 12, 9- 10. 13, 2. prophetia et fides arcte connectuntur. 
Petrus lep. 4, 11. eadem de re, SiH Xoyi^a d-eS , tanquam eloquia 
Dei. Tantundem est, ut si Paulus diceret: sive prophetiam, in 
prophetia. coll, seqq. ne extra fidem et ultra eam feratur, neve quis 
ex suQ cord-e prophetet, ultra id quod vidit; ac rursiim, ne celet 
sepeliatve veritatem: quantum vidit et.novit et credit, tahtum elo- 
quatur. vid. Col. 2, 18. Ap. 1, 2. Exemplum talis analogiae ipse 
praebet 1 Cor. 7, 25- Erasmus: JUXTA PROPORTIONEM ut in- 
telligas, hoc esse majora dona, quo fides tua fuerit integrior. sic quo- 
que Corn. a Lapide, Piscator, Petrus Martyr. Basilius M. de Spiritu 
sancto : Omnia implet virtute , solum autem digni eum accipere pos- 
sunt: neque uno (xetQca modo accipitur, sed xcera dvaXoyiav T>;g 
Ttigecog, ad analogiam fidei .distribuit operationem. cap. 9. Chryso- 
stomus: quanquam enim gratia est, tamen nq7i' simpliciter effundi- 
tur: sed ra fxeTQa modos ab iis , qui accipiunt, sumens, in tantum 
influit, in quantum invenerit vas fidei sihi oblatum. Copiose de. hoa 
loco 9.^\i Lichtscheid in Tr. Grerm. vom ewigen evangeUo,,Tpa,g.QO.ss. 
Ut Paulo hic, ita Marco Eremitae unum idemque est nivQov , mo- 


) o(u(fQovs7v, moderationeuti] Egregia vivtus, Q(xi(f.ooQvri} in spirituali- 
^us. V, g, 

T. n. F 


82 EOM. Xn, 6 — 10. 

dus, et dvttXoyla , analogia, lib. niQi twv olofiivmv i'£. iQycov §t- 
xatM&tjvocc , paulo post medium: rerum (negotiorum, rerum agen- 
darum) notitia secundum analogiam exercitii praeceptorum oltingit: 
veritatis dutem (doctrinae salvificae) cognitio, secundum mensuram. 
fidei in Christum. idemque saepe ita vocabulo anaZo^/a^utitur. Apud 
Paulum tamen vox ftitQOP magis limitat, ad modestiam, ad vitan- 
■dum excessum: dvaXoyia dicit quiddam abundantius, (collatis iis 
■quae sequuntur,) ad vitandum defectum. Omnino in fide, quae 
creditur, (sic enim vocant Theologi) mirabili analogia congruunt 
inter se omnia capita; et quivis articulus, de quo quaestio incidit, 
ad articulos jam firmiter cognitos dijudicari, ad Dictum scripturae 
liquido explicatum interpretatio ceteroram exigi debet. Estque haec 
analogia ipsius scriptm'ae et fidei, quae creditur. Sed neque om- 
nia cognoscit unusquisque; neque pari omnia, quae cognoscit, fir- 
mitate cognoscit : quae autem firmiter cognoscit , haec ille tenet ea 
ipsa fide, qua creditur ; quare et ipse in prophetando, omnia ad ana- 
logiam fidei , qua credit , et ceteri in audiendo, ad analogiam fidei, 
qua credunt, dijudicare debent. i Cor. 14, 29. 37. Hebr. i3, 8. 9. 
1 Joh. 2, 20. seqq. 

V. 7. s. eire, sive) Ploce triplex : Age, quod agis, ut res nomen 
suum tueatur. Coh, 9, iO. Eadem ratio sententiarum subsequen- 
tium *). . 

V. 8. (ievttdcdag) didovao, dare: fnradtdovttt , participare, ut 
se non plane exuat, qui dat. — iv dnkoTtjTi) uti Deus dat: Jac. 
1, 5. simpliciter, abundanter. 2 Cor. 8, 2. [neque privati commodi stu- 
dio impeditus, neque anxia deliberatione , sitne dignus alter heneficio, 
et justus in dando modus an servetur? V. g.] — 6 nQoigdiisvog) 
qui alios curat et in clientela habet. — iv anedi'], in studio) Hu- 
jus verbi vis late patet. v. ii. 2 Cor. 7, ii- not. 

V. 9- 1] dydnt] , amor) De fide egit a v. 3. nunc de amore. 
Versus 9. iO. ii. respiciunt cap. 7- versus 12. respicit caput 8- ver- 
sus i3. respicit caput 9. seqq. de communione fidelium Judaeorum 
et G-raecorum. Versus decimi sexti comma tertium iteratur ex 
c. ii, 25- — dnogvySvTig — xolkojfiivot , aversantes — adhaeren- 
tesj et animo et ejus declaratione , etiam cum periculo et invidia. 
Explanatur t6 dvvnoxQirog, non simulatus. Labia mea ODERINT 
malitiam. Prov. 8, 7. Hoc recte annectitur amori. i Cor. 13, 6- Ver- 
ba valde emphatica. Odio mali qui vacat, non amat vere bonum. 
Ab hoc loco per paria sententiarum incedit oratio. [Sunt homines 
i) qui malo patrocinantur et bonum impugnant: 2) qui bonum amant 
sed malum non ea, qua par est, indignatione aversaniur : 3) qui ma- 
lum fastidiunt, sed frigidius justo bonum fovent: l\) qui malum aver- 
santur et tono adhaerent ita , ut obscurum in eis esse nemini queat. 
V. g.] 

v. iO. (fitXogoQyov, benigni) goQyt], amor sipivitusil[& fratrum. — 
TiQOtjyiifievot', praevenientes) si non semper gestu et factis, at certe 
semper animi judicio. id fiet, si alterius bona, et tua vitia potius con- 
templere. Virtutes homileticae sanctorum. Tahnudici : Quisquis no- 


*) ei' rfj Siay.oviff, , in achmnistratio7ie] ne quid iiltra sibi^sumat, neque 
tamen nou satisfaciat officio suo. V. g. 


EOM. Xn, 10 — 19. 83 

verit, quod proximus suus consueverit ipsum sdlutare, praeveniat il- 
lum salutarCdo. 

V. 11. XYi anadf} — rw nv£V(ia.Tt, studio — spiritu) Sic instrui- 
tur jita externa sive activa , et intema sive contemplativa. — ■ tm 
kvqIm daXsvovTsg, Domino servientes) Christo, et Deo, servire de- 
bemus. v. 1. c. 7, 6. 14, 18. 16, 18. Act. 20, 19. Phil. 3, 5. Ps. 2, 11., 
ubi servire Qtgaudere parallela sunt, ut li. 1. [Vid. App. crit. Ed. II. 
ad h. l. qui lectionem KutQw plane dehilem, neque apostolo dignam 
esse ostendit. Not. crit.] 

V. 12. ilntdt, spej Hactenus de fide et amore: riunc etiam de 
spe. coU. c; 5. et 8- Deinde de ofSciis erga alios, sanctos, v. 13-, 
persecutores, v. 14., amicos, alienos, inimicos, v. 15. ss. ■ — ■ "ji^aiQov- 
Ttg, gaudentes J Gsindinm vernm. non modo est aiFectus etbeneficium, 
sed etiam officium christianum. v. 15- Summa Dei comitas : vult, 
nos gaudere, et gaudio vitam nostram spiritualem exerceri. 

V. 13. Tulg j^Qfittig) Trj ■&Vijjet>. Phil. 4, 14- Romae inprimis 
magna erat occasio. Memorabile est, Paulum, ubi expresse de of- 
ficiis e commimione sanctorum fluentibus agit, nil tamen de defiin- 
ctis usquam ponere. — dicoxovTeg, sectantesj ut hospites non modo 
admittatis, sed quaeratis. 

V. 14. dtcoxovtag, persequentes) Christi causa. — xal f.it} xar«- 
Qaa&e , neque maledicitej ne animo quidem. 

V. 15- yaiQHv, gauderej Infinitivus pro imperativo, Graeeis non 
infrequens, et hic moratus. Subauditur hortor ex v. 1. Fletui pro- 
prie opponitur risus: sed hoc loco (uti 1 Cor. 7, 30.) gaudium dici- 
tur, non risus, qui Christianis in mundo minus convenit. 

V. 16. To7g ranttvoTg, humilibusj Neutrum. praecedit enim, alta. 

— Gvvanayofievot, una abducti) Verbum medium, quo voluntaria 
avyxatd^uatg condescendentia notatur. qui humilis est, eum superbi 
putant auferri : sed sic auferri bonum est. sic David ablatus est. — 
fit] yivi(j&£ qiQovtfJiot naQ iavvo7g) Prov. 3, 7. LXX, ftij 'ifs&t (pQO- 
vtfAog nuQa aiavTnt. [Conf. Rom. 11, 25-] 

V. 17. nQovoufUvot xaXa ivcontov navrmv dv&Qwncov) Prov. 
cap. cit. V. 4. LXX, nQOvoS xald ivcontov KvqIs muI av&Qianuiv. 

— naXd, pulcraj Gremma non solum debet esse gemma, sed etiam 
bene sedere in amiulo, ut splendor occurrat in oculos. — • ndvxoiVi 
omnibusj Nam multi sunt suspicaces et iniqui. vid. v. seq. 

V. 18- Bt, si) Si pote , conditionem facit , et potest construi hoc 
cum versu 17., quatenus saepe bonae actiones, praesertim si circum- 
spectio desit, minus bonae videri possunt nonnullis. to' ii vfiMv, ex 
voUs, limitat. nam, per alios, non semper est possibile. — fitTu 
navtcov av&Qconcov, cum omnibus hominibusj quorum maximus Ro- 
mae confluxus. Nemo homo ita ferus est, ut non erga quosdam hu- 
manus sit: atqui erga omnes pacafi, lenes, mites esse debemus. Phil. 
4, 5. 2 Tini. 2, 24. Tit. 3, 2. \Semel quandoque iterumque res tibi 
per omnem vitam cum homine aliqud intercedit: quocum prouti agis, 
sic te ipsum deinceps tuamque universam agendi rationem aestimat. 
^- g-] — ftQtjvevovtfg, pacem habentesj c. 14, 17- 19. 

V. 19- dyumjTol, dilectij Hac appellatione mitigat iratos: eam- 
que saepe adhibet in adhortationibus ex sensu gratiae divinae erga 
hortantem et erga hortandos fluentibus. conf. v. 1. — ^or* Tonov, 
date locumj Qui se ipse ulciscitur, iu ea, quae sunt irae Dei, invo- 

F2 


34 EOM, Xn, 19 — 21. XIII, l. 

lat. — rf, oQytj) irae illi, de qua in scripturis tam multa dicun- 
tm- ; id est, irae Dei, quae sola justa est , et sola meretur ira dici, 
Ellipsis religiosa. 2 Chron. 24, 18. — inol, mihi) scil. esto. Deut. 
32,35.: rifitQa ixdiXTjascog avTccTiodcoaco. — lndliirjaig , ultio) In- 
tulit hinc Paulus : non vos ipsos ulciscentes. axdtxelv , jure exigere^ 
exsequi totam litem. — iyta dvTunodcoaa}, ego reddam) i. e. hoc 
mihi reliuquite. iFacile omnem haec consideratio vindictae cupidi- 
tatem supprimit. Fac, adversarium tuum non meliorem, te ipsum, 
non pejorem esse opinione tua: iste tamen aut consequetur tandem 
gratiam divinam, aut non conseiquetur. Si consequetur ; injuriam 
tibi quoque illatam, vel te non superstite, agnoscet profecto ; quo casu 
accessu ad DEUM prohibere illum simultate tua haicd, spero, ge- 
sties, sed quavis potius ratione precibus eum tuis juvare. ■ Si no?i 
consequetur; DEUS certe propter culpam, qua eum tu liberas, pro 
sua , supremi judicis , parte grave supplicium ab eo sumere nequa- 
quam negliget. V. g.] — XiYit, y.vQcog, dieit Dominus) Formula pro- 
phetica: qua non usi sunt apostoli, nisi in citandis prophetis. quia 
alia ratio theopneustiae est in prophetis, alia in apostolis. 

Y. 20. idv av nsiva — iptoni^e — uvtS) LXX. Prov. 25, 21. s. 
idv netv^ — TQe<ps — avrS, 6 de nvQiog ANTAT10A^2EI aoi, 
uya&d. Formulam scriptmn est magis adhibuere apostoli ad dog- 
mata, quam ad mores. — ix^Qog, hostis) Id inprimis valet de ho- 
ste acerbo et vehementi. — ipcofiiCe, ciba) manu tua. SicLXX, 2 Sam. 
13, 5. Sic vel ferreus hostis mitigabitur. — uv&QuKug nvQog, car- 
bones ignis) Omnis vindictae finis est, ut hostem poeniteat sui: ut 
hostis se tradat in potestatem ultoris. Utrumque fkcLllime conse- 
quetur, qui hostem benigne tractaverit. Utrumque describitur hae 
phrasi insigni. urit enim quam maxime poenitudo illa. 4 Esr. 16, 54- 
et hostis fit ultoris proprius libenter. habebis illum ad nutum. — 
inl rr^v xecpuXi^v uvtS, super caput ejus) id est, super ipsum, to- 
tum, ea quidem parte, qua maxime sentiet. 

V. 21. /M>2 vtxa, ne vincaris) vixcS, medium. Quos mundus vic- 
tores putat, revera vincuntur. — huxS) a malo, hostis tvd, et na- 
turae tuae. — vlxa, vince) Fortis est, qui ferre potest. — ■ 6»» rqJ 
dyu&co To Kunov, bono malum) Sic quoque c. 13,3.s. unde amoe- 
na connexio. 

C A P U T XIII. 

V. 1. Huau, omnis) ad Romanos , quorum urbs erat sedes im- 
perii, copiosissime scribitur de magistratu: idque vim habet apolor 
giae publicae pro religione christiana. Quae etiam causa esse potuit, 
cur Paulus in hac tam longa epistola,' nonnisi semel, et quidem post 
hanc demum ipsam apologiam, appellationem regni Dei, alias tam 
soleimem, adhibeat. c. 14, 17- nam pro regno, gloriam appellat. conf. 
tamen Act. 28, 31. not. Nemo mortalium non debet esse sub magi- 
stratu; poenas daturus, si makim fecerit. v. 4- — yj^^X^' anima) Cor-. 
pora Deo sistenda dixit c. 12, 1., animas praesupponens : nunc ammas 
magistratui subditas' esse vult. Anima est, quae vel bene vel male 
operatur, c. 2, 9., et mali operis formido sunt imperantes. Nobilitas 
hominis, non toUit obsequium. — e^aalatg vneQexSautg) e^&aiu ab 
iifil, vneQexca ab exca' esse prius est, quam habere. vneQt^Snans 


EOM.Xin, 1 — 7. u 

continet aetiologiam. 1 Petr. 2, 13- Grall. Souverain. — : vTC0TttGaia&(a) 
Antitheton, dvTbvaaaofJisvog, v. 2- Conjiigata, TSTuyfiavav, dvttvayi]. 
subjicitor: monitum, Judaeis inprimis necessarium. — - i^naia, pote- 
stasj iifiala dicit munus magistratus in abstracto: al de i^oalai^i 
V. 2v imperantes, in eoncreto. ideo di hniTaTiKov interjicitur. Illa 
facilius agnoscitur esse a Deo , quam hae. De ntrisque affirmat 
apostolus. Omnes a Deo sunt, qui generatim omnes instituit, et 
singulas sua providentia constituit. — el fitj dno) Vid. App. erit. 
Ed. 11. ad h. 1. 

V. 2. dtuTayrj, ordinationij Abstractum, quo concretum conno^ 
tatur, Sic 1 Petr. 2, 13. ^Tiaig, creatura, abstractum, simul com- 
plectitur v. gr. regem in concreto. — dv&igtjxfv) Praeteritum : id 
est, eo ipso resistit. — ttQtfia) Judicium divinum, per magistratum. 

— XrjipoPTui,, sumentj Dum potestatem alienani sumunt, sua sponte 
judicium sument. Mimesis. 

V. 3. ax — dya&biv, *) non — lonorumj Id tractatur mox, vis — ' 
in ionum. — xaatav , malorumj Id tractatur v. 4- si — patranti. 
Mala patrant inprimis etiam rebelles. Sic enim, initio versus, pro- 
priam vim retinet. — diletg, visj Omnes quddammodo volunt, sed 
non perinde se gerunt. — fxri cpo^iia&at,, non timerej Alius timor ' 
praecedit malas actiones, et ab iis deterret: hic manet. v. 7. alius 
sequitur malas actiones : et ab hoc timore liberi sunt, qui bene agunt. 

— hiaivov, laudemj 1 Petr. 2, 14- cum praemio. conf. 1 Cor. 4, 5- 

V. 4- •^ftf y^Q> ^^^ enimj Anaphora. Divinae providentiae ve- 
stigium, quod etiam mali in magistratu constituti bona fovent, mala 
ulciscuntur. — **) aoo tiUJ Elegantissime hocponitur, tibi, de bene 
agente: at de male agente, indefinite rw dicitur. — dg) quod atti- 
net ad bohum, utile. — t6 xanov, malumj Bonum- huic malo oppo- 
situm notatur v. 3- , non v. 4- — (po^H) gestat, non mo"do (pfQH, 
gerit: ex divino instituto. 

V. 5. dvdy^ri) Hoc in aliquot mss. deesse notat cel. jBawm^ar- 
tenius. Non nisi in graeco-latihis deesf: qui ubi nullos codices Grrae- 
cos consentientes habent (uti etiam accidit c. i, 19.) indigni sunt 
nomine manuscriptorum. Hoc non contentionis causa moneo; sed. 
quia eum de N. T. Graeco bene mereri perspectum habeo, qui bi- 
llnguium codicum auctoritatem quovis loco imminuit. — did zr]v 
oQyi]v, propter iramj quae male agenti imminet. v. 4.. Patet hinc 
altera connexio hujus capitis cum praecedenti, ubi vide v. 19., irae. 

— (^id Ttiv avvfldTjatv , propter eonscientiamj quae bonae actionis 
laudem exspectat a ministro Dei v. 3. 

V. 6. XennQyol, ministrij lisdem appellationibus ministerium et 
magistratus ornantur. sic v. 4-5 dtdxovog Conf. Es. 44, 28- Jer. 25, 9- 

— nQoanaQveQsvTeg , perseverantes J TJtinam id omhes recte fa- 
cerent. 

V. 7. oq^ecldg) debita. — T(a) Concisa locutio, uti 2 Cor. 8, IS- 
not. — (poQOv, Tilog) inre. (poQog, genus: TeXog, species. — (po^ov. 


*) Leetionem — rw dya&oj sgyca, d?2a tm xaHta, ]praefert margo Ed. 2. 
et Vers. germ. E. B. " * * 

**) Sbaxovoi ii^iv, ministra est] Eadem verba de magistratu Patilus ad- 
Mbet, q^uibus evangelii ministerium alias exprimit. Ita et v. 6« F. g. 


86 EOM. Xin, 7—11. 

Ti(ir}Vj timorenii horioremj anlmo et verbis gestibusque. (po^og, re- 
spect, major honoris gradus. 

V. 8. fiijdsvl, neminij Ab officiis erga magistratus transit ad 
officia generalia, mutua. — oq^dXstB, debetej Incipit nova pars ad- 
hortationis. — dyancev, amarej Debitum immortale. Cant. 8, 7. fin. 
Si amabitis, nil debebitis. nam amor implet legem. Amare, liber- 
tas est. 

V. 9. 8 liOifiVQuq, non committes adulteriumj Paulus liberiore 
ordine praecepta recenset. — « xpfvdo^aQvvQriastg) Hoc a Paulo 
repositum esse, ego non arbitrabar : arbitratur autem, Whitbium con- 
ferri oportere scribens, cel. Baumgartenius. Vid. App. crit. Ed. II. ad 
h. 1. *). — ei Tcg ivfga , si quod aliud) v. gr. honora patrem. — 
ivvoXri) ivvoh], praeceptum, pars: voftog, lex, totum. — ^oyca, ser- 
monej brevi, facili. — avaxfq)uXatyvut) summatim continetur; ita, 
ut etiamsi de praeceptis specialibus non cogites, tamen nil cuiquam 
eorum contrarium committas, amore praeditus. conf. impletur, Gal. 
5, 14. item, pendet, Matth. 22, 40. — tog GsavTov.) Sic Seidelianus 
cum aliis. Alii, wg iavtov. approbante cel. Baumgartenio. Ego 
sigma umim pro duobus scriptum censueram. Qui morem librario- 
rum norunt, facile assentientur. Exempla dedi in Appar. crit. p. 383- 

V. 10. Kumv ax, malum nonj Pleraque autem officia in nega- 
tivo consistunt, aut certe, ubi nemo laeditur, officia positiva sua 
sponte et' cum voluptate peraguntur. Ubi verus est amor, ibi non 
committitur adulterium, furtum, mendacium, cupiditas. v. 9. **) 

V. 11. Kttl Ttixo, et hocj sc. agite, ea, quae a c. 12, 1. s. maxi- 
meque a. c. 13, 8. exstant. — y.aiQov) tempus, gratiae plenum. 
c. 5, 6. 3, 26. 2 Cor. 6, 2- — wQa, horaj sc. est. Arctum temporis 
spatium definit. horae ratio habetur ad surgendum. — v^V} jcfm-J 
sine mora. mox, vvv, in praesenti. — e'§ vnvn, ex spmnoj Dilucescit, 
quum homo fidem aceipit : et tum somnus cedit. Surgendum igitur, 
ambulandum, opus faciendura, ne somnus iterum obrepat, Paraclesis 
evangehca semper PLUS ULTRA tendit : et praesentis status vetu- 
statem praesupponit in comparatione ad ea, quae sequi debent, no- 
viora, Salutis propinquitati respondentia. — ri(.mv) Constr. cum ly- 
yug, quod continetur in iyyvviQov, potius quam cum aoiTrjQia. nam- 
que semper alias aut salus Dei dicitur, Wii salus absohite, non sa- 
lus nostra. conf. de hac propinquitate salutis, Gral. 3, 3. 5, 7. Utro- 
que loco supponit apostolus, cursum Christiani semel coeptum sub- 
inde amplius progredi et propius ad metam pervenire. Pridem 
scripserat Paulus ad Thessalonicenses utramque epistolam. ergo quum 
de propinquitate sahitis scripsit, considerate scripsit. conf. 1 Thess. 4, 
15. not. Observa : alibi dicit, nos saluti esse propmquos, Hebr. 6, 9-, 
at hic, salutem, tanquam diem, nobis esse propinquam. Qui bene 
coepit, non debet deficere prope metam, sed proficere. — >; ataTrjQia) 
Salus, in adventu.Domini consummanda, qnae est meta spei, c. 8, 24., 
et fimis fidei, 1 Petr. 1, 9. Mentio salutis repetitur ex cap. 5. et 8. 


*) Habet incisum Vers. germ., memoriae potius lapsib, opiner, quam crisi 

mutata. E. B. 
**) sv, igitv/r] Amov per se non extinguitur: enimvero bene agere , nisi 
malo aliquo remoram patiatur, nunquam cessat. Hinc ex mali fuga 
impletio legis, quae et 'bonura conthiet, derivatur. V. g. 


EOM. Xm, 11 — 14. XIV, 1. 87 

[Atque ex illa tota tractatione haec adhortatio deducitur , tanto hrcr 
vior, quanto ista prolixior fuit. V. g.] — i] ore lnt<sevaafiivy quam 
tum, quum initio credere coepimus, et viam c. 1 — 4. descriptam in- 
gressi sumus. sic, ntgev etv, Jidem suseipere, Act. 4, 4. 32. et pas- 
sim. [Qui semel bene coepit, is ad salutem subinde propius accedit, 
vel salus ad ipsum, , ut h. l. dicitur , accedit propius. Praeter ex- 
spectationis alacritatem non habet, quod magnopere curet. V. g.] 

V. 12. ■^ vv^') .nox vitae hujus caliginosae, - jr^ofWt//*»', ad 
summa venit: dies salutis plenae appropinquavit , dies Christi, dies 
novissimus, Hebr. 10, 25., cujus diluculum est totum hoe tempus 
interjectum inter utrumque adventum Domini. Loquitur Paulus, ut 
ad expergiscentes , qui non statim capiunt confinium noctis et diei. 
Qui pridem expergefactus est, ipse novit, quota hora sit. Sed cui 
demum dici debet, non amplius nox est, dies appropinquavit, is ih- 
telligitur spectari nt talis, qui nunc demum expergiscitur. — eQyci, 
opera) quae vel jacentes patrant: armorum nomine indigna. conf. 
G-al. 5, 19. not. Accedit, quod opera ab intemis veniunt: arma 
aliunde suppeditantur. nox ne vestes quidem habet; dies, etiam 
arma. -^ — onla, arma) Hoc repetitur ex cap. 6- arma, quae expe- 
ditos idecent; ut thoracem et galeam. 1 Thess. 5, 8. 

V. 13. *) (vapjfiovojg) bono amictu. — xojftoig ttul fie&txtg, 
comessationibus et ebrietatibus) in nosmet ipsos. xwf^og, comessa- 
tio, convivium lascivum, cum saltatione et vario tumultu. Sap. 14, 23. 
2 Macc. 6> 4. — aolvutg nttl uoiXyfluig, cubilibus et lasciviis) cum 
aliis. — • e^idi' xctl Cf]^(i>, contentione et aemulatione) contra alios. 
In V. 13. 14. est chiasmus: « 7ion comessationibus • — /? non conten- 
tione et aemulatione: y sed induite, in amore, Dominum Jesum Chri- 
stum, d^ et - — non — in cupiditates. Correspondent /? et y, a et d. 

V. 14. Tov) Hic summatim continetur omnis lux et virtus N. T. 
ut omnis salus. [nullo vitio non excluso. V. g.] 1 Cor. 6 , 11. — 
hjaSv XQ'''^^^} Jesum Christum) c. 6, 3- s. — atx^ttog, carnis) Re- 
spicituf caput 7. et 8. — nQovovav, curam) ,Cura carnis nec veta- 
tur hoc loco ut mala, nec ut bona laudatur; sed ut medium quid- 
dam, et tamen quodammodo suspectum, m oi-dinem redigitur, et 
munitur contra pevicula. Hgovoca praevia cura cai'nis opponitur 
spei sanctae. — iTvt&vfilag , cupiditates) vohiptatis et iracundiae. 
coU. V. 13. [et c. 6. 7-] 

C A P U T XIV. 

V. 1. '^a&evSvTa) Participium lenius est, quam da&sv^, injir- 
mum, adjectiviim. — jr/gf t , jide) Adhuc apostolus omnia ad fidem 
refert. — nQocslafx^uvsa&f, assumite) Idem verbum V. 3. cap. 11, 15. 
15, 7. Philem. v. 17. [Utrisque, Judaeis et gentibus, per fidem ob- 
tigii salus: itaque neutra pars alterutram impedire debet, sed utra- 
que alteram juvare. V, g.] — ^>j stg, non in) Qui alterum urget 
ad idem agendum, quod ipse agit, videtur eum assumere ; sed tum 

*) crJff iv ijfiiQa, tanquain in die] Qualis in die novissimo spectari ciq>ia, 
talem nimc fac te geras. V. ff. 


m ROM. XIV, 1 — 9. 

assuniit ita, ut dtaXoybGfiol cogitationes ejiis in diaY.Ql^iig duUtatio- 
nes impellantur , ut nequeat in suo sensu nlriQoqiOQfiG&ttt , phno 
cursu ferri. tm dtakgivii,v opponitur ro ddtacpOQHv. duhitationes-co- 
gitationum appellat: nam duhitantes plura cogitant, c\ViQxa. loquuntur. 
V. 2. nt^£V(L, credit) Hoc verbum in praedicato sonat expres- 
sius : participium ttd&snbiv quasi dissimulat infirmitatem edentis olera. 

— Xdxava', olerci) eibum (prae carnibus, v. 21.) certissimae liber- 
tatis. Gen. 9, 3. 

V.J3. aVTOv, illum) qui edit in fide. — nQoaiXd^iro, assumsit) 
V. gr. ex gentibus. 

V. 4. Gv) tu, infirme. — rig et) quis es, qui tantum tibi sumas? 

— dXlOTQVov ohiTijv , alienum servum) Hunc , alio respectu , fra- 
trem tuum appellat, ut proposito convenit. v. 10. — KVQim, Domi- 
no) Christo. v. 6. s. 9. s. 14. s. 18- — ?:>jx't, stat) etsi tibi, o in- 
firme, non ita videtur, — ga&rinsTav di, statuetur vero) si ceciderit ; 
statuetur, firma cognitione. — dvvaTog yaQ, potens enim) Saepe a 
posse ad esse, in operibus divinae gratiae, valet consequentia ; con- 
tra eos praesertim, qui aliter judicant; pro iis, qui sunt iiifirmi. 

V. h. ndaav rififQav) ndaav i^fifQav xQivii ijftfQuv , omnem 
diem judicat diem , omni tempore ex aequo benefaciendum esse ju- 
dicat. — idiia roi") sua, non aliena. vSg non significat sententiam 
mentis, sed mentem. — nhjQoq^oQih&oi , pleno cursu feratur) i. e. 
^uilihet agat, et alter eitm agere sinito (haec vis Imperativi, uti v. 16.) 
pro suo Judicio, sine anxia diseeptatione, cum hilari obedientia. conf. 
v. 6. Non est sermo praecise de intellectu. nam baec duo contra- " 
dictoria : licet edere , non licet edere , non possunt esse simul vera ; 
et tamen potest aliquis, qui vel hoc vel illud statuit, pleno cursu 
ferriin sua mente, sicut cymba potest vel in angusto canali, vel in 
spatioso lacu inofFensum habere cursum. 

V. 6. ivxaQtgH yaQ — xal fV]/^aQigf7, gratias enim agit — et 
gratias agit) Gratiarum actio omnes actiones, quae eam non 'debili- 
tant, extrinsecus diversas, sanctificat. 1 Cor. 10, 50. Col. 2, 7. 3ji7. 
1 Tim. 4, 4- Majorem tamen vim habet enim, quam et. nam gra- 
tiarum actio conjunctior est cum esu, -quam cum suspensione esus ; 
et in eo, qui edit, fidei, illius etiam, de qua v. 22. et conscientiae 
certae; in eo, qui non edit, non fidei quidem illius, de qua v. 22. 
sed tamen conscientiae inoffensae, et fructus et criterium et quodam- 
modo causa est. — z«l fvxoQtgfT, et gratias agit) pro oleribus. v. 2- 

V. 7. ^fitxlv, nostrum) fidelium. nam ceteri sibi vivunt et mo- 
riuntur. — favTip, sihi_ ipsi) Wellerus : Nemo sihi ipsi dehet vivere, 
neque formaliter, ut sui juris existens sua juxta desideria vitam in- 
sfituat: neque matenatiter , quod se contentus sihi hlandiri velit: ne- 
que fnaliter , ut vitam ad voluptates ref&rat. — ■ ^T], dno&vfjaxft, 
vivit, moritur) Eadem ars moriendi, quae vivendi. 

V. 8. T^ KVQita, Domino) Divina Christi majestas et potestas. — ' '- 
hafikv) sumus,. non modo esse incipimus. 

V. 9. xal dnf&ave itttl fCijaev , et mortuus est et revixit) Hoc 
congruit cumantecedentibus et consequentibus. nul dvfgr} legit cel. 
Baumgartenius, et verisimilitudinem omissionis per librarios allegat: 
sed nullam verisimilitudinis causam affert. Mihi adjectio ^x hac 
fit, verisimilis, quod notissimam locutionem de Christo, dnf&avs xul 
dvi^T], iThess. 4, 14« librarii facillime arripuerint: quo facto alii jtat 


ROM. XIV, 9 — 13.- 89 

?^»;«Tf»' omiserunt, alii tamen id qnoque retinuerunt, et quidem vel 
primo loeo posuerunt , ut apud IrenA. III. c. 20.; vel medio, ut apud 
Syrum; vel tertio, ut apud Chrysostomum , -qui tamen in exegesi 
TO xat dvaqtj ipse praeterit. Whitbius, qnem Baimiffartenius con- 
ferri oportere scribit, se ipsmn refutat: nam ait, dned-avev et ve- 
«ocijv, s^rjGsv et-^cJjTwv inter se respondere, (ut e|;iam Origenes ob- 
servat, c. Cels. p. 103. ed. Hoesch.) dviqrj ad quod respondeat, nil 
reperit. Teslimonia patrum, ab illo allegata, iu Apparatu expedi^ 
vi. Lectio e^riaiv firma est; dvt^tiGiv-xoxilio debilior. — vey.Qmv, 
mortuis) Morientes et mOrtui Domino gaudeut Jesu , qui mortuus est, 
etmortem peremit, et diabolum devicit. Hebr. 2, 14- — Cwvrcoi/, vi- 
ventibus) Viventes et reviviscentes triumphant cum Goele vivo. Deus 
vivens est Deus vivehtium. Mattb. 22, 32- Christus redivivus est Do- 
minus reviviscentium. Paulus ponit hic , v. 7. 8. hanc vitam ante mor-^ 
tem; et in v. 9- per gradationem, post mortem illam vitam, uti cap. 
8, 38- coll. V. 34- Christus, inquit, mortuus est, ut morientibus do- 
minaretur : Christus revixit, ut viventibus dominaretur. Christus 
moriuusest:- ergo wor^ (actus, sive potius passio moriendi et sta- 
tus mortis) ab Ipso nos non diveUet. Christus est resuscitatus : er- 
go vita (futuri seculi) ab Ipso nos non divellet. Dominium Christi 
in mortuos tollit psychopannychiam , contra quam etiam argumenta 
solida fluunt ex appai-itione Mosis et Eliae, Matth. 17, 3. ex resur- 
rectione sanetorum, Matth. 27, 52- s., ex spe Pauli etc. Phil. 1, 23. 
2 Cor. 5, 8- Hebr. 12, 23- Addatur sigillum V. Apoc. 6, 9. not. et o^- 
Xoi, beatorum, Ap. 7- et 14- etc. A judicio de iis, qui foris sunt, ipsi 
apostoli abstrahebant 1 Cor. 5, 12- Status merendi (verbo in utram- 
que partem late sumto) sine dubio non ultra hanc vitam extenditur. 
Ab articulo mortis dependet hominis conditio in omnem aetemitatem, 
quanquam, sine hbminis cooperatione, divei'si gradus exsistere pos- 
sint. Conf. Luc. 16, 9. 22. 25- Joh. 9, 4- (coU. Koh. 9, 10.) G-al. 6,10. 
2 Tim. 4, 6. S- Tit. 2, 12- fin. Ebr. 3, 13. 6, 11- fin. 9, 27. Ap. 2, 10.. 
Eom. 8, 23. etc. 

V. 10. av di, tu verd) tu, infirmior. Cum hoc apostolus hacte- 
nus egit: nunc alloquitur etiam .firmiorem, aut etiam- tu. — nQivivg, 
judicas) Qui judicat, genua sibi reapse flecti postulat. — *) s^a&s- 
ve7g, nihili facis) animo et facto. 

V. 11. ytyQunTuv , scriptum estj Clmstus est Deus. .nam dicitur 
Dominus et Deus: Ipse est, cui vivimus et morimur: Ipse jurat per 

se ipsum. — ^o) iyai, Keytv hvqcoq' otc xai nuaa yXmaaa iio- 

fioXoynafrcci' TM &f(u) Es. 45, 22. s. LXX, iyo) eiftc 6 'd-eog nal &« 
'iqbp dlXog — OTi — Jttti ofiiirat ndaa yXoiacFCi lov ■d-eov. **) 

V. 12. ***) doiGfo , dabitj Lenis adhortatio : nemo involet in 
partes judicis. i - 

V. 15. ytQivaTS, judicate) Pulcra mimesis ad id, quod praecedit, 
jam non judicemus. [Industria opus est ea in re. V. g.] — uQoa- 
nofxfia, qffendiculum) si cogatur frater idem facere, v. 20. — axdv- 
^aibvj scandalum) si idem vos aversetur ob factum. 


*) T« xQigsy Okristi] DEUS judicabit per Christiun. c. 2, 16. V. g. 
**) i^ofioXoy^asvai , confitehitur] Serio. DEI juramento respcmdct jura- 
mentiuri fidelium. Esaj. 45, 25. V. g. . _ 

***),7re(>t savzSfde se ipso] non de alio quoquam. F. g. 


90 ROM. XIV, 14 — 21. 

V. 14. iv nVQio} irjaS, in JDomino Jesu) Ex facie Christi resol- 
vuntur optime et certissime omnes casus. novi et persuasus sum, 
rara verborum consociatio, sed huic loco apta, ad confirmandum, 
adversus ignorantiam et duhitationem. 

V. 15. ds, sedj Antitheton. Non solum fides, v. 14. sed etiam 
amor adesse debet. — dicc ^qm^io) fislcoacg, conf. Hebr. 9, 10. 12,16. 
13, 9- — Xvnitrub, contristatur) Oppositum v. 17. gaudium. — sx 
iTt, jam non) Proponit sibi aliquem in amore stantem: et innuit, 
nunquam ex oculis dimittendum esse amorem. Amor et gaudium, 
non amor et tristitia, conjuncta sunt. — yiaxd aydnr]v , secundum 
amorem\ Hinc patet connexio versus primi cum cap. praec. v. 8. — 
rw pQiafiuTt Gts, cibo tuo) Ne pluris fecej.'is tuum cibum, quam Cbri- 
stus vitam suam. — [it] dnoXlve, ne perdas) 1 Cor. 8, 11. Perire 
potest etiam verus frater, pro quo Christus mortuus est amantissime. 

V. 16. (ii], ne) Bonum fidelium est libertas, 1 Cor. 10, 29. 30. ex 
privilegiis regni Dei fluens. Hujus libertatis abusui opponitur servi- 
tus generosa. v. 18. Apud patres etiam S. Coena appellari solita est 
TO dytt&ov , lonum, ut docet Suicer. Observ. sacr. pag. 85- quod 
quidem ab hoc ipso Pauli loco non alienum est,- qui 1 Coi*. 10, 16. s. 
eadem de re scribens, argumentum sumit a S. Coena. Sub lono fide- 
lium comprehenditur. Dicit autem to uya&ov , honum, ad osten- 
dendam indignitatem hlasphemiae, quae committeretur vel ab infir- 
mis, libertatem firmiorum pro licentia habentibus, vel etiam ab aliis. 

V. 17. ■>] ^ttcnlsla t5 dsS , regnum Dei) Regnum Dei est, quum 
homo est in potestate Dei. sic 1 Cor. 4, 20. — ^Qucng ical noatg, esus 
et potus) Non consistit in strenuo et securo usu libertatis, v. gr. ad 
cibum et.potum. — dcaaioQvvr] , justitia) respectu Dei. Tria hujus 
descriptionis momenta sunnnam totius epistolae attingunt, ordine. 
Unica est fidei et vitae, extra articuhim de justificatione peccatoris, 
justitia. — eiQtjvr] , pax) respectu proximi. conf. c. 15, 13. — XoiQtt, 
gaudium) respectu nostri. conf. c. 15, 13. 

V. 18. Iv TiJTOig, in his) sive edat, sive non edat. iv t8tm, Alex. 
et alii, Lat. Non habet smgularis tovtio, quo referatur. Ortus es- 
se potest ex alliteratione ad rw subsequens. — svaQfgog — doxti-iog, 
bene placens — prohatus) Id agit, unde Deo placeat, et hominibus 
sese probet probarique ab hominibus debeat: prohatus etiamiis, qui- 
bus non studet placere. 

V. 19. £iQ^vr,g, oinodourjg, pacis, aedijicationis) Haec duo valde 
sunt conjuncta. Theologia per se est pacifica, et ad aedificandum 
comparata, .Polemica minus directe facit ad aedijicationem , etsi in- 
terdum adjungi debet. conf. Nehem. 4, 17. 

V. 20. (ir] xttTttXve, noli dissolvere) Tristes iique magni eifectus 
unius peccati esse possunt. v. 15. — Ivsxev ^QwfiaTog, oh escam) rem 
minimam. — ro sQyov tS &s5, opus Dei) rem maximam: opus, quod 
Deus struit intus in anima, per aedificationem , et in ecclesia, per 
concordiam. \Fides praecipue innuitur. Joh. 6, 29. V. g.] — ^* ku- 
Kov, malum) to edere, supple ex consequentibus. non dicit xaxcc, 
mala. — dta nQoax6f.ifittTog, per qfendiculum) ita ut edendo offen- 
datur alter. 

V. 21. fir]d£j iv m) negue scil. edere, bibere, facere quicquam, m 
quo etc. — nQOdiconTfi,) impingit et vuhieratur, adductus ad te imi- 
tandum temere, cum jactura Justitiae, Ut differt Justitia et gau- 


ROM. XIV, 21— 23. XV, 1—4. 91 

dium, sic differt jactura utriusque. — GxavdaXlCerut', scandalizatur) 
irretitur et.impeditur, abhorrens ab actione tua, cum jactura jjam. 
— cca&(vi7) infirmus fit, vel certe manet; i Cor. 8, 9. s. viribus in- 
temis defeetus , et haesitans inter imitationem et horrorem, cumjac- 
tura gaudii. conf. v. ij. b^iUS LXX da&evBiv. 

V. 22. nl^iVj fidem) de puritate cibi. — aiavrov — d^ta, teip- 
sum — Deo) Antitheton duplex, ad proximum: uti c. i5, 3. — • 'ix^> 
Tiahe) Fundamentum verae prudentiae et dissimulationis. — (laKttQtog, 
heatus) Haec verba usque ad finem capitis habent antitheton. c. i5, i- 
autem. — y.Qivo)v, judicans) Contraria: judicare et probare. quibus 
combinatis exquisite describitur conscientia dubitans, ubi homo rem 
probat, et tamen suam actionem judicat. 

V. 23. de) Causa, cur firmior non debeatinfirmura inducere ad 
edendum. — iccv (f>dyri, si ederitj Hoc etde uno actu et multo ma- 
gis de esu frequenti accipiendum. — xaraitiKQtTai, condemnatus estj 
Conf. Gral. 2, ii. not. — ix nlgmg, ex fide) de qua v. 2. 5. fin. 14« 
init. 22. Innuitur ergo ipsafides, qua fideles censentur, conscientiam" 
informans et confirmans; partim fundamentum, partim norma rectae 
actionis. — dfiuQTia, peccatum) adeoque condemnationi obnoxium. 

C A P U T XV. 

V. i. *) As , autem) Magnum est periculum, nec nisi Dei virtute 
custodimur: debemus autem nos invicem observare. — vftsTg) nos. 
connumerat se , debitorem , ut apostolus , et ut gentium apostolus. — 
ol dvvatol, potentes) Conf Gral. 6, i. not. — ^agdCftv, ferre) Id sa- 
ne onus est- — aQiGitiiv) '^Qiaxco, placere studeo. qui sibi placere 
studet, alteri placere non cm*at, neque conscientiam ejus moratur. 
Metonj^^mia antecedentis. 

V. 2. fig t6 dyad-Qv , nQog oexodofii^v, in bonum, ad aedifica- 
tionem) ng, in, notat finem internum, respectuDei; nQog , ad, finem 
externum, respectu proximi. Bonum, genus: aedificatio, species. 

V. 3. XQtgog, Christus) qui unus erat vere dvvarog, potens. 
conf. V. i. cum cap. 5, 6.: dvvavoi, potentes: da&sveTg, infirmi. — ■ 
ax tavvm , non sibi ipsij Admiranda avyxuTd^aatg. Non sibi, sed 
nobis. V. 7. 8- Ps. 69, 35.: qui vident et gaudent, iis ttQeaxfiuv para- 
vit Christus. — dXXd) sed, sc. ilhid in se suscepit, qupd scriptum 
est. — ytyQunTttt, scriptum estj Ps. 69, iO. coli. v. ii. 12., hemisti- 
chio quohbet posteriore. — ol — i/ii) Sic LXX. — inaneaov, inci- 
deruntj Jure potuerat Christus gerere se, utDeum, et divino hono- 
re florere : sed non usus est jure suo , propter nos. Phil. 2, 6. Con- 
tumelias vero, quibus Deum afficiunt homines improbi, eo dolore per- 
sensit , quo ii , qui illas eommisere , debebant persentiscere : ipseque 
eas contumelias et tulit et luit tam patienter, ac si ipse eas commi- 
sisset. Tota passio hic innuitur : tum ministrum egit. Matth. 20, 28. 
[Tum non placuit sibi Ipsi: se ipsum vero interposuit, ut in omni- 
hus, qui DEUM dehonestarant , heneplaciium DEUS caperet. Midta 
ipsum ferre oportuit, cum patientia. v. i. 4- V. g-] 

V. 4. yttQj enim) Causa allegationis modo factae. — nQoeyQdqjT]) 
scripta sunt ante tempus Novi Testamenti: uti illud,. quod v. 3. de 


*) ocptUofisv, deiemus] propter Christum, v. 3. F. g. 


92 ROM. XV, 4 — 8. 

Christo scriptum allegatur. — 7)fAivtQttv) nostram, fidelium N. T. 
c. 4, 24. i Cor. 10, 11. — vnofxovr,g, patientiam) cujus exemplum prae- 
buit Cliristus, non sibi ipsi placens. — KaT) ev dicc duoTv. Scriptu- 
rarum paraclesis adducit nos ad patientiam. Summa Scripturae sa-^ 
crae. — nttQttiiXr,(xamg , solatium) quod medium est inter patientiam 
et spein. c. 5, 4- paraclesis est, quum in anima resonat illud, tu es 
doacfiog prohatus. 2 Cor. 1, 6- — riov yQaqiMV, scripturarum) Plu- 
rale congruit cum quaecunque. [Scripturae de Christo testantur, 
ejusque nos exemplo edocent, quid agendum sit nobis quidve omit- 
tendum. V. g.] — ri^v iXnida, spem) Observandus articulus. Conf. 
de ^patientia et spe, cap. 5, 4- de spe, v. 12. 13. Namque ex hac pa- 
tientiae et solatii mentione deducitur versus 5-, et ex mentione spei 
versus 13- — axbmsv, haheamus) Prior pars hujus versus agit de usu 
universae scripturae ; altera, de usu maxime Dicti versu 3. citati. Hinc 
fluit votum duplex, v. 5- 13. conveniens conclusioni appropinquanti. 

V. 5- ■&s6g Trjg vnofiovtjg aal r^g nagayiXriamg, Deus patientiae 
et consolationis) Sic, Deus spei, v. 13. Deus pacis, v. 33. Appel- 
lationes ex re, quae tractatur. Alibi, Deus gloriae, Deus ordinis, 
Deus viventium, Deus coeli. — rij? naQaxXtjafcog — to avio q)QO- 
v£iv — xara) Sic plane Phil. 2, 1- 2- 

*) V. 6. Ofio&vfiadov, unanimiter) uno animo credente. — gofxa- 
Tt, ore) confitente. — do'i,tt^tji£, glorificetis) Judaei et gentes. v. 7- 9« 
— Tov ■&i6v zttl naTfQtt t5 nvgli} tjfitxiv irjaS XQifisS , Deum et Pa- 
trem Domini nostri Jesu Christi) Frequens appellatio, 2 Cor. 1,3. 
11,31. Eph. 1, 3. Col.l, 3. iPetr. 1,3- sic resolvenda, Deus Domini 
etc. Eph. 1, 17. et, Pater Domini etc. pro eo, quod veteres dixere, 
Deus creator et Dominus coeli et terrae, Ps. 124, 8- et Deus Ahra- 
hami et Isaaci et Jacohi, subscribentes horumfidei. Sic alibi, Deus 
et Pater noster. Gal. 1, I\. Duplicem cum Deo et Patre necessitudi- 
nem habet Christus, prae nobis ; duplicem nos quoque, per Christum, 
Joh. 20, 17. 

V. 7. vfiag, vos) infirmos quondam: Judaeos et G-raecos, sine 
discrimme. — • eig do^av ■dsS , in gloriam DeiJ Constr.cum assum- 
sit: coU. V. 6. 8. s. 

V. 8- Xfyo) de, dico vero) Declaratur comma praecedens de Chri- 
sto. — XQtgov i}]aSv, Christum Jesum) Alii, ir^aSv 'j^Qt(g6v , Jesum 
Ghristum, vel Christum. Qui riomen Jesum hoc loco praetermise- 
runt, versum 3. et 7. respexisse videntur. Nomenclatura i/e^M CAn- 
sti et Christi Jesu non jiebet promiscue haberi. Jesus, nomen est; 
Christus , cognomen. Hoc Judaeis , illud gentibus prius innotuit. Er- 
go Jesus Christus ordine verborum naturali et communi dicitur: ubi 
autem, inverso verborum ordine, Ghristus Jesus dicitur, of&cium 
Christi solenniore quodam instituto spectatur. Idque praesenti loco 
inprimis congruit. Interdum uno loco uterque verborum ordo obti- 
net. V. 5. 6. Gral. 2, 16. (not.) 1 Tim. 1, 15. 16- 6, 13.^ 14- 2 Tim. 1, Q. 10, 
vide etiam 1 Cor. 3, 11. coU. 1 Tim. 2, 5. — dtoiKovov , ministrum) 
Apta appellatio. coll. v. 3. Matth. 20, 28. \Insignis humiliatio! Hic 


*) ro avvo tpQovttv, item sentire] Patientia et solatium concordiam pro- 
movent. Qui a se ipso dissentit, difficillimum se praebet aliis. Con- 
cordia in Christo Jesu fundatm"; ut plena spes deinceps in- Spiiitu 
sancto, V. 13. V. g. 


EOM. XV, 8—12. 93 

vero patientia opus fuit. v. 4- 5- V. g.] Factus est autem Christus 
Jesus dtcixovog minisier Patris ad salutem circumcisionis : voluntati 
Patris inserviit Christiis ; Pate» eum saluti multorum impendit-: unde 
genitivus ciVcMTOas/oms eam vim habet, quamGal. 2, 7- s. ethuic dia- 
cono mox adscribitur 'imperium. v. 12. Non repetitur autem haec 
appellatio v. seq. na,m vpcatio gentium cum statu exaltationis cohae- 
ret: sed ibi dicitur glorificarenL nam major gratiarum -actio a gen- 
tibus, quam a circumcisione- praestatur. — TtegtTOfirjg , circumcisio- 
nisj id est, Israelis. — nureQcov, patrum) Grenitivus vim habet. 
Matth. 15, 26. ,^^ . , ^_ 

• v."9. 8td — e&vsac — ipalw) Ps. 18,50. LXX, dcd — 'i&vKTc, 
KvQts — i//«^w. -— l^o/iokayrjffofiac, confitebor) Quod inPsalmo Chri- 
stus dicit se facturum, id Paulus gentes ait facere: nempe Christus 
facit in gentibus. Ebr. 2, 12- ubi psalmus 22, ut hic psalmus 18. ci- 
tatur. In ps. 22- Christus fratribus annunciat nomen Domini: in ps. 
18. confitetur Domino in gentibus, et gentes confitentur Ei in Chri- 
sto. Mox, in psalmo 117. Judaei invitant omnes gentes et omnes na- 
tiones. tsstb dicit multitudinem, t35' politiam. — ipaXdj, psallam) 
Grentes psallunt, et laudant, quia misericordiam consecutae sunt. Hebr. 
fTn73TN adhibito organo. 

V. 10. Xeysi) sc. o Xiymv. — suqfpcxvdt^TS s&vt], f.iiTcc r» XaS au- 
T») Sic LXX, Deut. 32, 43- Conf. Ps. 67, 5. gentes in terra. Impe- 
rativus, per apostrophen positus , neque enim gentibus data est pro- 
missio , instar est indicativi categorici. — iiszd, cum) Gentes non. 
erant populus: haec misericordia est, quod tamen admittuntur. 

V. 11. aiviiTS — nal InabvlaaTi) Ps. 117, 1. LXX, alviiTS — ^ 
inucviattTS. 

*) V. 12- rjffatag Esajas) Tria Dicta sine nomine Mosis et Da- 
vidis citarat: nunc Esajam appellat, eujus HapJitara cum hoc Dicto 
legitur die oetava Paschatis, eo anni tempore, quo haec videtur epi- 
stola data. — ?gat -^ — xat 6 — «tt' avviS — ) Es. 11, 10- LXX, nal 
£gac iv vij t^ftiQa iicelvt] ri — J — ijt avTov — . — ?J QiCa, radixj 
Christusalibi dicitur radix Davidis: Ap. 22, 16- sed h. 1. exEs. 1. c. 
coU. V. 1., dicitur radix Jessae. Jessae suo prius, quam Davidis no- 
mine destinatus fuit ortus regum et Messiae ex ejus domo: ortusque 
ille etiam ex alio Jessae filio sperari potuit. 1 Sam. 16, 7. Sed David 
rexfuit, nonlsai; et regnum Christi, respectu Judaeorum, fuit quo- 
dammodo hereditarium, ex Davide, Luc. 1, 32., sed non respectu g&h.^ 
tium. Ideo dicitur h. 1. non radix Davidis, sed, quod proximum 
erat, radix Jessae. Nec Jessae illi, Messias ex eo oriturus, nec gen- 
tibus Messias omnino promissus fuerat: et tamen utrisque obtigit. 
Jessae tamen destinatum fuisse Messiam ea testantur, quae proxime 
antecedunt, ubi dicitur radix Jessae , et locus 1 Sam. 16, 7., ubi de 
primogenito Jessae dicitur, reprohavi eicm. — o dvtgdfievog) Sic 
LXX interpretati sunt Jesajaniim vocabulum 133 vexillum. Suave an- 
titheton: radix est in infimo ; vexillum ad suramasurgit, ut etiam 
gentes remotissimae conspicerent. — iXntHfftv, sperahuntj Divinua 
cultus debitus Cliristo .etiam secundum humanam naturam. Gentes 
antea nuUam spem habuerant. "Eph. % 12. • 


*) atvsiTs, laudate\ gratiae et veritatis nomine. Haec enim sec^tmntut 
in Psalmo , nhi gentibus acclamat Israel. F. g* 


94 EOM, XV, i3— 19. 

V. 13. iXnidog, speij Conf. speralunt, v. praec. et mox, in spe. 
Deus spei, nomen Deo gloriosum: gentibus ignotum antea. Nam 
falsa dea Spes fuerat: cujus aedemEomae, fulmine ictam, Livius li- 
bro XXI, iterumque incendio conflagratam, libro XXIY memorat. — 
XaQoig nttl et^tjvrjg, gaudio et pace) Respiciatur c. 1/|, 17. De gau- 
dio conf. V. 10- laetamini: diQ pace, ibidem, cum. ~^ iv duvuf.iit) 
Constr. cum niQcaaivetv. 

V. 14- cidiXq)ol fin, fratres mei) Ut ex magna urbe egredientes 
una saepe via per plures portas ducit: sic hujus epistolae multiplex 
est conclusio. prima ab lioc versu: secunda, c. 16, 1.: tertia, ibid. 
V. 17. quarta, ibid. v. 21. quinta, ibid. v. 25. — aul avcog iyco, etiam 
ipse ego) non modo alii hoc de vobis existimant. c. 1, 8. — v.oa av- 
TOi, etiam ipsi) vel sine mea, admonitione. — duvufievoi, quipossi- 
iis) Ea facultate ut utantur, bortatur hoc ipso. — itat ttlXtilsg, etiam 
vos invicem) non modo quisque se ipsum. conf. 2 Tim. 2, 2- — »s- 
■&eTelv, monere) Ad hanc facultatem spectat, ut aliquis sit jwfgog ple- 
nus bonitatis, plenus, ex ipsa nova creatione; nenhiQiofJievog imple- 
tus omni cognitione , impletus , diuturna exercitatione ; in intellectu 
et voluntate. sic conj unguntur Jomto et cognitio, 1 Petr. 3, 6. 7. et 
illa mulieribus commendatur speciatim, haec viris. rvwatg est pro- 
prie cognitio, et ea cognitio, quae vasis infii'mioris rationcm habet, 
nanciscitur nomen moderationis. revera tamen est cognitio. 

V. 15. TokiitjooTeQov, audacius) Id est, ToXfirjQoreQov audacius 
feci, qui scriberem ignotis, cum potius ipse venire deberem. In 
scriptione ipsa, non in modo scribendi, audaciam aliquam ait esse 
positam. A scripsi pendet dtd propter. — dno fiiQHg , ex parte) 
Modeste hoc ponit: neque omnem docendi partem, sed tantum unam, 
admonendi, neque hano totam, sibi sumit. nam subjicit, prtiemisso 
cjg, indvafiiftvtjaxojv, non simpliciter, dvafiifivr^axwv. \ 

V. 16. IfiTSQyovj leQHQYuvTa, nQoacpoQd) AUegoria. Jesus est 
sacerdos: Paubis, sacerdotis minister: ipsi gentiles sunt ohlatio, cap. 
12, 1. Es. 60, 7. 66, 20., eaque hene accepta, quia sanctijicata, (Joh. 
17, 19.) cum suis muneribus. v. 31. — iv nveufiuTV dyit^, in Spiritu 
sanctoj quem accipiunt gentes per evangelium Dei. 

V. 17- xav%f^(TCv, gloriationem) Latum cor Paulo erat. sic v. 15. 
audacius: et v. 20. gitloTifisiievov. — iv XQigM tt^aS, in Christo 
Jesu) Hoe declaratur versu seq. Gloi-iatio mea in iis rebus, quae 
adDeum-pertinent, posita est in Christo Jesu. — tu nQog deov, in 
iis , quae ad Deum pertinent) Limitat Paulus , cetcroqui pauper et 
abjectus in mundo. 1 Cor. 4, 9. ss. 

v. 18. o ydQ Tolfiriam, non ejiim ausim) Id est, animus refugit, 
sine divino impulsu. — lalelv tc, loqui quidquam) commemorare 
quidquam de rebus meis gestis, velpotius, doctrinam evangelii prae- 
dicare. est enim locutio concisa, hoc modo: non enim ausim loqui 
quidquam (aut facere quidquam) eorum quae non (loqueretur aut) 
faceret Christus per me. nam sequitur, verho et opere. Theopneu- 
stia Pauli. conf. 2 Cor. 13, 3. 

V. 19. iv duvdfxet (rijfielojv Kal TeQttTMv , in virtute signorum et 
prodigiorum) Id ref. ad opere. — iv duvdfiet nvevftaTog d^eS , in 
mrtute spiritus Dei) Id ref. ad verbo, Gradatio. nam Spiritui Dei plus 
tribuit, quara signi§. — dno — (^fXQ^) ^ — usque) Ma^us traic- 


EOM. XV, 19 — 28. ^ 95 

tus. — iXlvQix5, Hlyricum) cujus-pars Dalmatia. 2 Tim. 4, 10. - — 
10 ivuyyiXtov, evangeliurn) munus evangelii praedicandi. 

V. 20. di) autem. Declarat, cur illa sibi climata sumpserit. — 
cpiXotifMaixivov) Accusativus absolutus, neutro genere, ut dQ^d(xsvov, 
Luc. 24, 47. — s;f onn^ non uK) Hoc majorem liabet emphasin, 
quam si dixisset, uK non. nam indicat, se quasi vitasse illa loca, 
ubi Christus jam fuisset notus. Ita Col. 2, 1- Gral. 1, 22- ignotus 
dicitur fuisse Paulus iis, qui ahtea fidem susceperant. — dXXoTQtov, 
alienum) Fundamentum Paulus h. 1. non appellat ipsum Christum, 
sed operam aliorum in praedicando Christi evangelio. 

V. 21. olg — avvijaaai,) Es. 52, 15. Sic plane LXX. 

V. 22. TiQog vfiag, ad vos) utpote quibus nomen Ghristi non 
jam ignotum est. 

V. 23. xXlfittair, cUmatibus) Haec appellatio praeseindit a poli- 
tica distributione orbis terrae. nam hanc non solet sequi evangelium. 
Etiam Reformationis fructus primo tempore extra Grermaniam quo- 
que exstitit. — iTcmo&iav %wv) Id sonat amplius quiddam, qjiam 
int,no-d-iav. 

V. 24- (ag iocv) 'Sig principalis particula : idv, cunque, nuQiXmt. 
quocunque modo, aut tempore, aut itinere. — fig tjji/ anuvluv, in 
Eispaniam) ubi evangelium nondum praedicatum est. — dvunoQivo- 
(ifvog , transiejis) ' qmst, J^om&Q ]2km fundata est fides. — nQonefi- 
(p&tjvui', deduci) Passivum, sensu reciproco, id est, deducendum se 
curare vel permittere. familiariter, quasi pro jure suo, scribit ad fra- 
tres adhuc non visos. — vi-ivov, voKs) Modeste. Romani potius 
habituri erant, quod satiareniur Paulo. — dno fii^ng, ex parte) 
Significat, se tamen non fore tam diu Romae, quam vellet: aut, 
Christum esse, non fideles, unde fideles perfecte satientur. 

V. 25. dtaxovdiv, ministrans) Christi exemplo. v. 8. — rolg 
dyioig, sanctis) Vid. not. ad Act. 20, 32. 

V. 26- fiuxsdovia nul dyuta, Macedonia et AcJiaja) CoUigi hinc 
tempus potest epistolae scriptae. Act. 19, 21- — xoivcioviuv, com- 
munionem) Honesta et aequitatis plena appellatio. — rdiv -dyioiv, 
sanctorum) Non ait: pauperes sanctos. Ergo non omnes sancti erant 
pauperes. ergo jam cessarat Hierosolyinis communio bonorum, post 
mortem Ananiae et Sapphirae, et post persecutionera, Act. 8, 1. 

V. 27. evSoxT^auv yuQ, nam placitum habuerunt) Subaudi, in- 
quam. coll. vers. praeced. init. Bis memorat placitum; bis, deK- 
tum. — Kttl, et) Libertas et necessitas in bonis operibus sunt una. 
— £i yuQ , si enim) Haec ratio etiam iri Romanos convenit. igitur 
hos etiam moUiter, in epilogo, invitat et monet, ut conferant. conf. 
c. 12, 13. — ■ oifiiXnat, debenf) debito aequitatis fraternae. 2 Cor. 
9, 7. — XHTHQytjaqt', mmistrare) Ministrat inferior superiori. 

V. 28. intTiXiaag xal a^pQuyiadfiivog^Y erha, affinia. 2Reg. 22, 4. 
^^'^'•r'"^?? ^C-I LXX, xttl a<pQdytaov to dQyvQiov. Perfecit Paulus 
prms: nii abrupit, quamlibet strenuus. Act. 19, 21. a<f!Qaytadfiivog, 
postquam obsignavero, non tantum, ut bonam fidem tradentis ag- 
noscant, sed etiam in communione spirituali confirmentur. — «Tre- 
Xiyaofiut') abibo; vel si nunquam rediturus sim ex Hispania. Haec 
yis verbi compositi. — anuviav, Hispaniam) Non videtur Paulus 
m Hispaniam pervenisse. Saepe in animis piorum existit sanctum 
propositum, quod etsi non impletur, tamen pretiosum est. 2 Sam. 7, 2. 4. 


96 EOM. XV, 29—33. XVI, 1. 2. 

y. 29- TtXtjQufiart, pie}iitudinej conL v. 19. Parallelismus realis 
est m plenitudine evangeKca, -intensiva et extensiva. — evXoyiag, 
benedictionis) quae conspicua sit et Hierosolymis et Romae. ■— tov 
svayysllov) Omiserunt aliqui. Causa Matus, tov recurrente, facile 
noscenda. *) 

V. 50- kvqIh, Dominum) Hortatur per nomen Domini: coU. per 
amore^n, mox. — ttyciTT^jg , amorem) Amor spiritus latissime "pa- 
tet: ad te refert etiam quae aliena viderentur. — Gvvuyoivlaua&ai 
(xot', una certare mecum) Ipse oret oportet, qui alios vult orare se- 
cum. Act. 8, 24. 22. Orare, agon est , praesertim ubi homines resi- 
stunt. Solus ex apostolis Paulus preces fidelium pro se ipso expetit: 
et quidem fere in conclusionibus epistolarum , neque id tamen pro- 
miscue. Sic enim non tam ad eos scribit, quos ut filios cum.(pater- 
na gravitate vel etiam -severitate tractat, ut Tunotheum , Titum, Co- 
rinthios, Galatas,- quam ad eos, quos quasi aequales fraterna cum re- 
verentia tractat, ut Thessalonicenses , Ephesios , Colossenses , (apud 
quos non fuerat,) atque adco Romanos, itemque Hebraeos. Iimectit . 
id eleganter 2 Cor. i, il. Phil. i, 19. Philem. v. 22. 

V. 31. aai 'ivu, et ifi^ Haec quoque res magna. — svnQoadixTog, 
hene acceptum) ut Judaei et gentes arctissimo amore copulentur. 
Liberalitas gentiimi , propter n6men Jesu praestita , argumentum 
praebuit Judaeis pro veritate efficaciaque fidei christianae , et ^en- 
tium legitima communione. 2 Cor. 9, 13. 

V. 32. iv X.UQU il&oi, in gaudio veniam) Veniam respicit par- 
tem priorem versus 51. et, hi gaudio , partem alteram. 

V. 33. 6 &e6g Trjg liQtjvtjg, Deus pacis) Gradatio respectu v. 5. 
13.: Deus patientiae, spei. sic , Deus amoris et pacis, 2 Cor. 13. 
11. Deus pacis, c. 16, 20. 1 Cor. 14, 33. Phil. 4, 9. 1 Thess. 5, 23. 
Hebr. 13, 20. **) 

C A P U T XVI. 

V. 1. 0oilif]v, Phoeben) Nomina ex diis gentium sumta retinue- 
re christiani, in memoriam gentilismi relicti. — ovaav dcaHovoV, 
quae est ministra) citra docendi partes. Ea ut ministra in hac ipsa 
legatipne erat consideranda. — nsyxgsaTg, Cenchreis) ad Corinthum. 

V. 2. iv hvqIco, in Domino) Plurima mentip Domini, Christi, 
in hoc capite. In Domino : hodie dicimu^, christiano more. Phra- 
sis Paulo propria, at frequens. — aal yai^, ete^iim) Magnum argu- 
mentum. 1 Cor. 16, d5. s. Phil. 2, 29- Ampla necessitudo fidelium: 
Phoebe commendatur Romanis ob beneficia extra Romam posita. — 
nQogccTtg, praestes) Credibile est, Phoeben fuisse opulentam : quae 
tamen ministerium non subterfugit, apud peregrinos, egenos etc. 


*) Omissionem itaque hujus vocis Bongolio placuisse, per errorem vel S. 
K. D. Foertschius in Po-oyr. ad h. l., vel S. R. D. Ernosti , in recen- 
aione Prograinmatis, perhihet, Bibl. th. T. V.j). 471. Coriferatur, s.;pl., 
Editionis utriusque margo (ubi signum S omissionem pro lectione minus 
firma declararat), nec «o« Vers. germ., quae, citra ^iarenthesin, expn- 
mit voc. des Evangelii. E. B. ' 

**) dfiijv, Amen finale Grraeci librarii ex usu ejus frequentissirao adjicere 
j . amarunt, non dicam in doxologiis, quae Amen habent in Ps. 41, 14. 
72, 19, etc. sed ia votis et librorura clausulis. Not, crit. 


EOM. XVI, 2 — 10. 97 

nec morata est apnd cives rei suae intentos opinionem malae oecono- 
miae. — nokXcSv, multorum) Fideles debent gratiam referre non 
modo ei, qui ipsis, sed etiam ei, qui aliis iuserviit. 

V. 3. uajiaaua&t, salutdte) Observanda apostoli humanitas, in 
salutationibusscribendis; fidelium familiaritas, in committendis, v.21.s. 
rursum, illius humilitas, in suscipiendis ; horum amor, in frequentan- 
dis. — TtQiaxttv, Priscam) Hanc lectionem satis firmat vis testium: 
TiQiaKtllttv praefert cel. Baumgartenius. ' Priscillae nomen diminu- 
tivum Latinum videtur sancta mulier in Italia gessisse, Act. 18, 2., 
sed gravius Priscae nomen in ecclesia. Conjugis nomen hic ante 
maritum ponitur; quia illa in ecclesia spectatior erat, Act. 18, 18.: 
vel etiam, quia hic praecessit mentio Phoebes mulieris. — ccxvkav, 
Aquilam) Nomina propria, Romana, Hebraea, Graeca, fidelium, pro- 
miscue posita, paradoxas gratiae divitias N. T. ostendimt. — avv- 
fQY^9> cooperarios) docendo, vel tuendo. v. seq. 

V. 4. Qutvig, qui) Suis singuli virtutibus officiisve distinguun- 
tur: nunquam vero ita quenquam scriptura laudat, ut causam ha- 
beat extollendi sui, sed Deum laudandi et in Deo gaudendi. — 
vnt&ijKav) Vis verbi non incommode declaratur ex nomine vno- 
&>}Kr]. — tti iitiilrjaittt, ecclesiae) etiam Romae, propter Paulum ser- 
vatum. Et nos adhuc quodammodo gratias agere debemus Aqui- 
lae et Priscillae, vel olim agemus. 

V. 5. xttv olxov, domi) Ubi Christianus quispiam spatioso ute- 
batur domicilio, locum dedit conventui. Adhuc neque episcopos ne- 
que diaconos habebant fideles Romae. Adeo nil tum simile papa- 
tui. Non videntur Romae tum plures domesticae fuisse ecclesiae: 
alias Pauhis earum quoque mentionem faceret. Erat igitur Aquila 
Romae, quod Corinthi Cajus, c. 16, 23. quanquam persecutio eum 
inprimis attigerat. Act. 18, 2. — inaivacov, Epaenetum) Romae non-, 
dum fuerat Paulus, et tamen multos ibi familiares habebat, ex Asia, 
vel etiam ex Graecia , Palaestina , Cilicia , Syria. Nulla hic Lini 
Clementisve mentio : unde colligas , eos postea demum Romam ve- 
nisse. — ointtQyrj, primitiae) Plane favorabilis appellatio. 1 Cor. 16, 
15. — uxaittg) alii, dalttg' idque probat Grotius cum Britannis a 
Wolfio citatis, quibus haud scio, quam recte, Whitbium consentire, 
dicat. tt'/^tt'Las tuetur inprimis" D. Hauherus, eam ratiocinandi soler- 
tiam, qua ipse poUet, nimis liberaliter tribuens librariis.. Bibl. Be- 
tracht. Part. 3. pag. 93- seqq. Vid. App. crit. Ed. 11. ad h. 1. 

^v. 7. avyysvsig , cognatos) Sic v. 11. 21. Erant Judaei. c. 9, 3- 
— a.nozoXoig, opostoZisj Viderant Dominum, lCor.'15, 6- : ideo opo- 
stoli dicuntur, vocabulo latius sumto, quamvis quidam fortasse post 
ascensionem Domini ad fidem se contulerunt, per primos Petri ser- 
mones. Ceteri poterant esse veterani: et tales agnosco illos pltfs D 
fratres. AUegatus ex 1 Cor. locus innuit multitudinem eorum, qui 
Christum viderant, et apostolico inde testimonio fungi poterant. — ■ 
nQo 1(^3, ante me) Venerabiles facit aetas, in Christo maxime. Apud 
veteres venerabile erat praecedere quatuor annis. — yiyovaaiv iv 
XQti^w) coeperunt esse in Christo. 

V. 8. iv xvQiM, in Domino) Constr. cum dilectum. nam salutate 
V. 6. et passkn absolute ponitur. 

V. 9. ?;^(u j/ , nostrum) v. 21- 

V. 10. TQv doxtftovj probatum) lucomparabile epithetom [/Spec« 


98 EOM. XVI, 10 — 19. 

tatae liic virtutis fuit Y. g.] — xeg in tmv) Aristohulus fortasse 
defunctus erat, et Narcissus v. li. nec omnis eorum familia conr 
versa. NonnuUi ex his non videntur Paulo noti fuisse facie, sed 
fama pietatis. Fides non facit morosos, sed affabiles. Paulum ne 
gravitas quidem apostolica impediit. 

V. il. ovrag, qui suntj Ergo pars illius familiae erant etlmici. 

V. i2. Tccg v.onmoag, quae laborarunt) etsi nomen habent a,Tt6 
TQViprjg, a deliciis, ut Naemi. Probabile est, fuisse has duas soro- 
res secundum carnem. 

V. i3. lyiltyiTOv , electum) Insignis appellatio. 2 Joh. v. i. i3. 
iTim. 5, 2i. ^ 

V. i4. davyxgoTOV xrX., Asyncritum etc.) Paulus eos conjungit, 
quorum propria erat conjunctio necessitudinis, viciniae etc. Nec po- 
tuit non valde exhilarare salutatio nominatim facta ad tenuiores, qui 
se fortasse ne notos quidem apostolo scirent. 

V. i6. danaaaG&e dkli^ktig, salutate vos invicemj subaudi: meo 
nomine. — • iv q)iXt]fiaTt dyico, osculo sanctoj Erat hic .flos fidei et 
amoris. Osculum amoris, iPetr. 5, i4. Eo utebautur post preces. 
Osculum sanctum commemorat Paulus, epistolam i ad Thessaloni- 
censes, ntramque ad Corinthios et hanc ad Romanos conchTdens. 
Has epistolas primo tempore scripsit. Mox puritas amoris apud 
quosdam refrixit ; aut abusus exstitit. Nam ad Eph. Phil. Col. post- 
ea, ex vinculis, hoc osculum non praecepit. Differentia est ratione 
temporis: non ratione loci. nam PMlippenses erant in Macedonia, 
nti TJiessalonicenses. Differentiam tamen temporis non dico plane 
unicam osculi jussi aut non jussi causam. In ep. II. ad Thess. non 
opus fuit tam cito post priorem epistolam id juberi. G-alatae tum 
non erant capaces. — al ixnktjalai *) , ecclesiae) quibuscum fui. 
c. i5, 26. His significarat, se Romam scribere. 

V. i7- dSeXqjoi, fratres) Dum Christi ecclesias v. 16. animo am- 
plectitur, hortatio subit; quia per parenthesin conckisa, iis, qui sa- 
lutantur, adduntur, qui salutant. v. 2i. — r«? Tug) Erant igitur 
Romae tales homines. Conferatur secunda ad Thess. ante hanc ad 
Rom. scripta, cap. II. — ra? dvyoqaaiag, seditiones) per quas bo- 
num non bene defenditur. — ra aHdvdaXa, scandalaj per quae 
malum invehitur. — if.idd^fTf, didicistis) Semel didicisse, obligat. 
i Cor. i5, i. 2 Cor. il, 4. Gral. i, 9- Phil. 4, 9. 2 Tim. 3, i4. — ix- 
aUvats) Conf. geXXea&ao, 2 Thess. 3, 6. naQatTH , Tit. 5, 10. conf. 
iCor. 5, 11. 2 Joh. V. 10. Nondum Romae erat forma ecclesiae. 
Accommodatum est igitur monitum singulis potius, quam universis. 
Est tamen testimonium in futura tempora in hac ep. ad Rom. ut 
Canticum Mosis, Israeli praescriptum. 

V. 18. ol TOtBTOi) hi tales. notatur substantia cum sua quali- 
tate. — 'AoUia, uew^ny Phil. 3, 19- — xg}]<;oloyiag) de se, poUicen- 
do. — evXoyiag) de vobis, laudando et assentando. — tuJv dad- 
KOiv) Verbum fieaov , per euphemiam TiD LXX in Prov. dxaxog, 
non semel. dxaxoc dicuntur, qui tantum carent malitia, cum debe- 
rent etiam poUere prudentia, et alienam naitiav cavere. 

V. 19. vnaxot], ohedientiaj quae est twv ditditcov. ipsa obedien- 


*) Lectionem itaaai, utut 2^er marginem utriusque Ed. pro minus firma 
declaratam, recepit jpostliminio Vers. germ. E. B, 


EOM. XVI, 19 — 25. 99 

tla, non modo fama ejus, pervenit ad omnes, ubi per frequentem 
eommeatum fideles ex Romanis etiam ad alia loca venerunt, et ipsa 
eorum obedientia coram observata fuit. Exsistit hoe modo, ut apud 
malos raala, sic apud bonos bona infectio, in bono sensu. — nccv- 
Tug) omnes, vos vel etiam alios. — (xq)ixero) Hesychius: dcpimto, 
naQfyivSTO. — to lcp vf.iivj quod ad vos attinet) in oppositione ad 
turbatores, qui curam afferunt, non gaudium. — &£'K6i de, volo au- 
tem) Antitheton: obedientia quidem et uzuxia, ut constat, non de- 
ficit vos; sed accedere dehet diseretio. — Goqi^g, sapientes) Oontra 
atque illi, de quibus Jer. 4, 22. (so(poi siac tS icuxonoitjaat', to ds 
xakcjg notrjaat sx ineyvaxTav. — dxfQuifig) Si quid mali se offert, 
dicitote : hoc a me alienum duco. dntQaiog hoc loco passive sumitur. 

V. 20. di, veroj Dei virtus faciet, non prudentia vestra. — rijg 
e/Q^vTjg, pacisj Antitheton: seditiones. v. 17. Vid. 1 Cor. 14, 53. — 
av^vQiipfc) Futurum: conteret Satanam, quum apostolos ejus conte- 
ret. — Tov (jaravdv, SatanamJ litium satorem. Semel in tota hac 
epistola hostem nominat : et in omnibus epistolis Satanam novies om- 
nino appellat: diabolum sexies. Nempe Scriptura directe de Deo 
et Christo agit; indireete de Satana et antichristo. — vno r«ff no- 
dag, suh pedesj Eph. 6, 15- Qnaevis victoria fidei, novum dolorem 
affert Satanae. — iv rdxei') celeriter, quod ad initia conterendi per- 
tinet, in periculo subito. — dftj^vj Voculam hanc votis adjecere li- 
brarii persaepe, quanquam h. 1. fere omnes ea carent. Tuetur ta- 
men Baumgartenius. 

V. 21. avveQYog, cooperariusj Hic ponitur ante cognatos, non 
tamen ponitur c. 1, 1. quia non fuerat Romae. 

V. 22. d<jndCo,uac, saluto) Hoe Pauh vel hortatu vel concessu 
facili interposuit Tertius. Pauhis dictavit: ex quo patet, quam promti 
fuerint apostoli in libris suis fundendis, sine commentandi molestia, 
— TiQTiog, TertiusJ Nomen Romanum. Librarius Romanis sine 
dubio notus. — iv, in) Constr. cum qui scripsi. Implicita fidei 
confessio. 

V. 23. ydiog, CajusJ Corintbius. 1 Cor. 1, 14. — oXrjg , totius) 
Nam permulti adibant Paulum. — o oixovofiog, oeconomusj Roma- 
nis non potuit non laeta esse fides amplissimi viri. — rtjg noXeoig, 
urbisj sine dubio Corinthi. 

V. 24. r; %dQig — ^f.id)v) Non legebant Alexandrlni. — dfti^v.) 
De hac particula modo egimus. 

V. 25. rJ di, ei veroj Doxologia claudit, uti tractationem c. 11, 
36. sic jam totam epistolam. sic 2 Petr. 3, 18. Jud. v. 25. Extrema 
hujus epistolae verba plane respondent primis: c. 1, 1 — 5. praeser- 
tim de Potentia Dei, Evarigelio, Jesu Christo, Scripturis, ohedientia 
fidei, gentibus onmibus. — dvrafiivip — Tcavd ro evayyiktov fta, 
qui potest — secundum evangelium meumj Potentia Dei certa est. 
c. 1, 16. Act. 20, 32. not. — vfidg, vosj Judaeos et gentes. — grjQl^ai) 
Idem verbum c. 1, 11. — dnondXvxpvv) Idem verbum, c. 1, 17. xarce' 
dnoicdXviptv construendum cum evayyeXcov fiov. — fivgrfQiy , my- 
steriij de gentibus concorporatis. Eph. 3, 3- 6. — ^Qovocg aioiviotg, 
temporibus aeternisj ex quo non modo homines, sed etiam angeli 
conditi sunt, quibus utrisque mysterium initio fuerat -incognitum. 
■'Sph. 3, 9. 10. Notantur tempora, primo sui initio aetemitatem quasi 
praeviam attingentia, et ei quasi immixta; non ipsa aeternitas, cu- 

G 2 


100 PvOM. XVI, 25 — 27. 1 COE. I, 1. 

jus quasi rivi sunt tempora. nam ANTE tempora aeMrna dicitur 
2 Tim. i, 9. Ps. 77, (76.) 6- rifitQag «(j^^a/aff kcu hti aicovtcc. — 
Giaiy7](i£va , taciti) Vetus Testamentum est tanquam horologium in 
suo cursu tacito: Novum Testamentum est sonitus et pulsus aeris. 
In Scripturis propheticis praedicta erat vocatio gentium : sed Judaei 
non intellexerunt. 

V. 26. (pttviQoi&avTog, manifestati) Col. 1, 26. 2 Tim. d , 10. Tit. 
1,3. — inivaytjv , JusswnJ Fundamentum apostolatus. 1 Tim. 1, 1. 
Tit. 1, 3. — ' tS aicoviii '&e3, aeterni DeiJ Epitlieton aptissimum. coU. 
V. praec. temporibus aeternis. Sic Tit. 1, 2. SQentium divinum prae- 
supponit scientiam aeternam. Act. 15, 18« Oeconomia nova nullam 
in ipso Deo mutationem infert : notum ipsi suum est opus a seculo. 
Conf, mox, soli sapienti. — i&p7], gentesj non tantum ut sciant, sed 
etiam, ut fruantur. 

V. 27- GO(f,m, sapienti) Sapientia Dei glorificatur per evangelium 
in ecclesia. Epli. 3, 10. Qjai potest, v. 25- et sapienti, h. 1. eonjun- 
guntur, uti 1 Cor. 1, 24- nbi Christus dicitur Dei potentia et Dei sa- 
pientia. — co , cui) positum pro aoTu , ei. sic &v , c. 3, 14- conf. 
2 Tim. 3, 11.' Act. 26, 7- 2 Cor. 4, 6. not. LXX, Es. 5, 28. Et hiulca 
esset oratio sine pronomine. — «fi/jV. Amen) et omnis lector fide- 
lis dicat: Amen! 


IN 

EPISTOLAM PRIOREM AD CORINTHIOS. 


C A P U T I. 

v. 1. TLttvlog, Paulus) Constat epistola 

' I. Inscriptione. c. I. 1 — 3. 

II. Tractatione: in qua 

1. Exhortatio ad concordiam, elata carnis judicia 

deprimens. v. 4 — IV. 21. 

2. Elenclius: 

1) ob malum non ejectum. - V. 1 — 13. 

2) oId judicia perversa. VI. 1 — 11. 

3. Dehortatio a scortatione. i VI. 12 — 20. 

4. Kesponsum de conjugio. VII. 1. 10. 25. 36. 39- 

5. de idolothytis. VIII. 1. s. 13. — IX. 27- X. 1. — XI. 1. 

6. de muliere velanda. XI. 2. 

7. de Coena Dominica. XI. 17. 

8. de spiritualibus donis. XII. XIII. XIV. 

9. de resurrectione mortuorum. XV. 1. 12. 29. 55. 
10. de collecta; de suo et Timotliei et ApoUo adventu: 

de summa rei. XVI. 1. 5. 10. 12. 13. s. 

in. Conclusione. ^ XVI. 15. 17- 19- s.. 

— ttn6go?,og itjatl XQigS, apostolus Jesu Christi) v. 17. — dtd de- 
li^fittTog diS, per voluntatem Dei) Sic 2 Cor. 1, 1. Eph. 1, 1. Col. 1, 1, 


ICOE. I, 1 — 7. 101 

2 TJm. 1, 1. Mandatum dicitur 1 Tim. i, 1. Ratio auctoritatis, ad 
ecclesias ; humilis et promti animi, penes ipsum Paulum. Conf. Rom. 
1, 1. not. Namque mentione Dei excluditur auctoramentum huma- 
num; Gal. 1, 1. mentione voluntatis Dei, merituin Pauli, c. 15, 8. ss- 
unde hic apostolus eo gratior et promtior. 2 Cor. 8, 5- fin. Sua ip- 
sius voluntate Paulus nunquam factus esset apostolus. *) — acoa&i- 
vrjg, SosihenesJ comes Pauli, Corinthius. Apollo hic nou memora- 
tur, neque Aquila. non enim videntur tum cum Paulo fuisse, quan- 
quam in eadem urbe erant. c. 16, 12. 19. In posteriore Timotheum 
sibi adjungit. 

V. 2. Trj ixxXtjaia rS ■&eS, ecclesiae DeiJ Ecclesiae appellatio- 
nem Paulus ad Thessalonicenses et Corinthios et G-alatas scribens fa- 
miliarius, adhibet: ad ceteros, periphrasi augustiore utitmv Eccle- 
sia Dei in Corintho: laetum et ingens paradoxon. — Ttj oai] , ei, 
quae estj florenti. v. 5- s. Sic, quae erat, Act. 13, 1. — riyvuaiii- 
voig, sanctificatisj iis, qui Deo asserti sunt. Jam tractationi prae- 
ludens admonet Corinthios majestatis ipsorum, ne se hominibus man- 
cipent. \Tum in Exordio etiam, v. 4 — 9-, egregiis eosdem encomiis, 
utut animi elationi vicinos, mactaf. Qiiae a gratia divina derivatur 
laus, ea humilitatem potius alit, excitationi praeterea subserviens. 
y. g.] Participii vis declaratur mox, vocatis sanctis. conf. Rom. 
1, 7. not. — avv naat, cum omnibusj Connect. cum sanctificatis 
et sanctis, non cum ecclesiae. conf. nostro in fine versus. Conge- 
quenter tamen epistola pertinet etiam ad reliquos in Achaja fideles. 
2 Cor. 1, 1. Nec tamen universalitas ecclesiae includitur in vici- 
niam Oorinthi. Paulo de locis Corinthiorum et Ephesiorum cogi- 
tanti, in mentem veniebat tota ecclesia. Consideratio ecclesiae tmi- 
versalis animum liberat a studio partium, et flectit ad obedientiam. 
Ideo Corinthiis ea statim proponitur. conf. c. 4, 17. 7, 17. 11, 16. 
14, 33. 36. — ro?ff intxalafisvotg) hivocantibus, ita ut ad illum se 
in adorando vertant, et ex eo sese appellent. conf. v. 10. de aucto- 
ritate nominis Christi. \Illi nimirum adhortationi, quae v. cit. sequi- 
tur, viam h. l. parat. V. g.] — avrwv, illorumj prope Corinthum. 
— T^ficov, nostroj ubi Paulus et Sosthenes versabantur. 

V. 5. koyt^ — yvmaBt, verbo — cognitionej Cognitionem sequi- 
tur verbum, in re: et ex hoc cognoscitur illa. Ostendit, tales de- 
bere esse Corinthios, quibus non necesse sit scribi. • Mirabantur 
autem illi charismata: ergo mentione charismatum animos eorum 
sibi conciliat, et viam munit ad elenchum. 

V. 6. xu&ojg, sicut) Corinthiis nil deesse, declarat ex eo, quod 
testimonium Christi in eis confirmatum sit. Particula demonstrans. 
■ — ra XQ'''^^} ChristiJ Christus non modo objectum est hujus testi- 
monii, sed etiam auctor. Act. 18, 8. not. — ■ i^e^atoj&t], confirma- 
tum estj per se et per eoncomitantia charismata et miracula. c. 12, 3« 
2 Cor. 1, 21. s. Gal. 3, 2. 5. Eph. 4, 7. s. Ebr. 2, 4. 

V. 7. Mqs vfiag fu] vge^fta&uij ita ut non egeatisj Hoc pendet 
a divites facti estis, antitheto. — dne^de^ofxivug, exspectantesj Cha- 


*) Voluntatem DEI ducem hahere, plm-imum juvat. Sua voluntate ali- 
quid moliri, utut nomine admodum specioso commendabile, plena. dis- 
criminis res est. Facile mundo molestas tali tricas parit et perquam 
difficiles. V. t/. 


102 1 COR. I, 7 — 13. 

racter chrlstiani veri vel falsi, revelationem Christi vel exspectare 
vel horrere. [Suum aliis MEMENTO MOBI relinquens, laetam tu 
exspectationem urge. V. g.] 

V. 8. QS, g.ui) Deus, v. 4- coll. v. 9. — toog TiXag, usque in 
finem) Antitheton ad initium , quae data est. v. 4. Hic finis mox 
describitur hoc versu, coU. c. 15, 24- — fv Trj ritiiQa, in die) Constr. 
cum inculpatos. 1 Thess. 5, 23. Post diem illum periculi nil, Eph. 
4, 30. Phii. 1, 6. Nunc sunt dies nostri, quibus operemur; dies 
hostium, per quos exerceamur: tum erit dies Christi et gloriae ejus 
in sanctis. 

V. 9, nt^og , fidelis) Fidelis dicitur Deus, quia praestat, quae 
pollicitus est, et quae fideles sibi de Illius bonitate poUicentur. — 
fxlt]&7]ve, vocati estis) Vocatio pighus ceterorum beneficiorum. \cui 
respondebit finis, v. 8. V. g.] Rom. 8, 30. [l Thess. 6, ^''i.] iPetr. 5, 10. 

V. iO. *) di, autem) Connexio exordii et tractationis : Habetis 
finem et spem; servate etiam amorem. Fratres, congruit ineunti 
tractationi. ■ — did) per. Instar obtestationis. — tS xv^ia, Domini) 
Christum Paulus vult Corinthiis unum esse omnia. Ideo hoc primo 
capite tam saepe Eum appellat. — ro uvto kfytjTi , idem dicatis) 
Diversa dicebant. v. i2. — axiofiaTu, schismata) Antitheton: xu~ 
Tt]QTi>(S(iivoi> coagmentati. coll. Matth. 4, 21. Schisma, discidium 
animorum. Joh. 7, 43. 9, 16- — vot) mente, intus, in credendis. — 
yvuifiT]') sententia, prolata, in agendis. Resp. dicatis. 

V. ii. i8r]K(o&rj, significatum est) Exemplum delationis bonae, 
nee sine causa celandae. c. il, 18. — vno TOiv yloijg, ab iis qui 
sunt Chloes) Hi homines videntur fuisse et Paulo et Corinthiis in- 
primis probati, et Cliloe matrona, cujus filios Corintbii, cum literis, 
e. 7, 1. ad Paulum miserint. Miserant Stephanam, Fortunatum et 
Achaicum, c, 16, 17.: quorum unus alterve etiam Chloes esse po- 
tuit, ex Stephana patre. v. i6. i6, i5. — eQbdig, lites) Rem suo 
nomine appellat. 

V. i2. Xtyn, dicit) gloriabundus. v. 31- c. 3, 2i. s. — navlii, 
Pauli) Gradatio, qua Paulus se infimo loco ponit. Et Kephas, et 
Paulus, et Apollo , erant ministri genuini et doctores veri , quorum 
unum prae ceteris jactare majus nefas erat, quam si fidelis Corin- 
tliius aliquis se Christianum Paulinum dixisset, ut se a pseudapo- 
stolis discriminaret. -r— xrjqtu, Kephae) Petrus non videtur fuisse 
Corintlii, e. 4, 6- et tamen ibi magni habitus erat. Jure id quidem: 
sed tamen abutebantur nonnuUi; et hunc Petrismum (qui postea 
Romae multo vehementius pullulavit) Paulus aeque ac Paulismum 
detestatur. Quanto minus dicendum aut gloriandum, Ego sum papae. 
— iyao, — X^'''=^> ^ff^ '' — Christi) Hi rectius loquebantur, quam 
ceteri; v. 2. c. 3, 23.: nisi eo obtentu ?mm5ifro5 despexerunt. c. 4, 8. 

V. 13. fiffiaQigut' ; divisus estf) Num non omniamembra sub uno 
jam sunt capite ? cum tamen ille unus pro vobis crucifixus, in illius 
unius nomen baptizati sitis? (rloria Christi non est dividenda cum 
servis ejus ; neque corporis unitas scindenda, quasi Christus desinat 
unus esse. — fii], num) Saepe num ponitur in interrogationis inciso 
secui^do. c. 10, 22. 2 Cor, 3, i. — eguvgoi-d-}] — IpanTiG&rjTS, cruci- 


*) TtagaxitXw , hortor] EeprehenBione quum opus haberent; adhortationis 
forniali utitur. V. g. 


1 COE. I, 13 — 19. 103 

Jixus est — haptizati estis) Crux et baptlsmiis nos Christo asserit. 
-Relata: redimere, se addicere. 

V. 14. cvy^ttQi-gw, gratias ago) Providentia Dei regnat saepe in 
rebus, quarum ratio postea cognoscitur. Pia phrasis, pro vulgari 
illa, gaudeo, gravitatem rei indicans. — kqIgtiov xal yaYov , Cri~ 
spum et Cajum) Testes adducit. Viros amplissimos Paulus sua 
manu baptizavit; alios non multos: non ex ambitione, sed quia illi 
inter primos credidere. Justa aestimatio muneris sui non est super- 
bia. c. 16) 4. Baptismi administratio non tam erat apostolorum, 
quam diaconorum. Act. 10, 48- Neque id dignitatem baptismi imminuit. 

V. 15. Xva fit}, ne) Paulus occurrit calumniis, quae, quamlibet 
iiiiquae, tamen oriri poterant; easque removet. 2Cor. S, 20. — i(iOv, 
meum) quasi pro me coUigerem coetum,. 

V. 16. *) lotnov, ceterum) Valde solicitus est in eommemoranda 
re gesta. — «x olda, non novi) sine labore non occurrit memoriae 
meae. — h rtva, num quem) Id est, aut nullum alium, ant vix 
ullum baptizavi. coll. v. seq. Singulorum memoriae relinquit, per 
quos sint baptizati. 

V. 17. anegstlf, misit) Quo quis mittitur, id agere debet. — 
^umiCfiv, haptizare) in nomine suo, nedum, meo. Operosa bap- 
tismi actio, saepe suscepta, impedisset praedicationem : ceteroqui- 
apostoli baptizarunt, Matth. 28, 19- primos praesertim discipulos. — 
evttyyeXi^ea&atj evangelizare) Hoc, respectu antecedentium, est syn- 
categorema; respectu consequentium , Propositio. Ipsa transeundi 
ratione Paulus utitur tali, cui nescio an congruerent leges eloquii 
Corinthiaci. [Itaque apostolicae quasi stultitiae specimen hoc ipso 
loco Apostolus praehet: neque tamen non sapientissime omnia ordi- 
nata sunt. V. g.] — Gog)ia idya, sapientid sermonis) \Gujus gratia 
majoris me vestrum aliquis minorisve facit, quam reliquos. V. g.] 
Frequenter hic adhibentur nomiua sapientia et potentia. Sapiens 
sermo penes mundum habetur, qui nil minus, qnam crucem edisse- 
rit: sermo autem crucis nil heterogeneum admittit. — o gcev()os tS 
ygigS, crux Ghristi) v. 24. Ignoratio mysterii crucis, totius v. gr. 
Alcorani fundamentum est. [Evangelii, quoad initia, summa innui- 
tur. V. 18. 23. 2, 2. Crucem qui respuit, is et reliquorum expers 
manet: quiaccipit, huic et virtus deinceps cum gloria innotescit. V. g.] 

V. 18. /iw^itt, stultitia) et scandalum. Vide antitheton, poten- 
tia, mox. Duo gradus salutis : Sapientia et Potentia. Apud pereun- 
tes sublato primo gradu, toUitur secundus: apud beatos, primum 
secundus praesuppOnit. — acoCof^evoig, iis qui salvantur) Praesens, 
ut in pereuntihus. qui evangelium audire coepit, nec ut perditus nec 
ut salvatus habetur, sed est qiiasi in bivio, et nunc aut perit atit 
salvatur. — dvvafitg, potentia) et sapientia. Sic quoque c. 2, 5. 

V. 19. dnoloi — a&striGoii) Es. 29, 14. LXX, jcat anoldi — 
xQvxpco. verba iutermedia eadem sunt, illorum ac Pauli. — dnplw, 
perdam) Hiuc, destruere. v. 28- 2, 6. 


*) xal Tov ss(pttya oixov, Stephanae etiarti domum] Achajae scilicet pri- 
mitias, c. 16, 15. Corinthiorum credentes reliqui per Silvantim, Ti- 
motheum, Crispum, Grajum, vel per Stephanae certe domesticos, hap- 
tizati fuerint. V. ff. 


104 1 COE. I, 20 — 25* 

V. 20. nS ^aocpog ; ro yQa[in<x.Tivg ; irs oru^jjrjjr^Jff to amvog 
rsra;) Es. 35, 18. LXX, tiS iltjv yQafiiAartvioi; nS datv ol avfx- 
§aX(vovTtg ; nS igiv 6 aQf&fxojv xeg avgQfcpofiivHg ; Hebr. n^ii^ 
r;''N bp'>15 iT^K 'nSD Proponit prius hemistichium — &''b^>'Jari ns "nBD 
duas interrogationes , quarum- prior declaratur hemistichio altero; 
posterior, versu proximo: (qualis etiam figura Es. 25, 6- uhi scribaf 
ubi pensitator ? ubi scriba cuin turribus ? ubi pensitator , cum populo 
rdborato, guem visus tuus non ferat? Videtur enim locutio prover- 
bialis, cui insel*vire solet particula riN cum in tali sermone univer- 
salitatem denotans. Deut. 29, 18. Penes scribas curationem aliquam 
turrium fuisse, colligas ex Ps. 48, 13. s. Pensitatorum appellatio 
facile convenit copiarum praefectis. Conf. Heinr. Scharbau Parerg. 
Phil. Theol. P. IV. p. 109 — 139. qui multa erudite collegit nobis- 
que ad haec cogitanda ansam dedit. Locum Esajae utrumque Pau- 
lus contra Judaeos producit; et alterum quidem verbis ita flexis, 
ut magis conveniant in tempora citeriora ; et simul in gentes. v. 22. 
Sunt qui notari existiment tria doctorum Judaeorum genera d'''?^^!! 
jaiiD^^n ^'''nBG . Invenias certe primum et secimdum, Matth. 23, 34- 
Antitheton autem triplex idque insigne-est Es. cap. cit. v. 22., ubi 
sanctorum in Domino gloriatio exprimitur. Hoc autem dieit apo- 
stolus : Sapientes mundi non modo non probant et promovent evan- 
gelium; sed oppugnant, idque frustra. — ra al^vog Tsry) hujus 
seculi, quod totum est extra sphaeram verbi crucis. — ifmyQavfv, 
stultam-fecit) ita ut rationem divini consilii et beneplaciti non pos- 
sit mundus exputare. v. 21. — rrjv aoqiav, sapientiam) Antitheta: 
sapientiam mundi hujus; in sapientia Dei. — xoafta, *) mundt) in 
quo Judaei et Graeci. 

V. 21. iv TT] aocpia, in sapientia) quum tanta Dei sapientia sit 
V. 25. — ox iyvoi, non cognovit) Ante praedicationem crucis, quam- 
vis creatura creatorem praedicaret, quamvis prophetae eloquentis- 
simi venerant, mundus tamen Deum non cognoA^it. qui prophetas 
audivere, sprevere; qui non audivere, hoc animo erant, ut spreturi 
forent. — Sid Trjg aoq)lag, per sapientiam) scil. praedicationis : ut 
patet ex antitheto, per stultitiam praedicationis. — fvdoxrjasv o 
Otog'} placitum est Deo, ex gratia erga nos. Plane videtur Paulus 
verba Domini imitatus, Luc. 10, 21. — did Ttjg fKoQiag, per stid- 
titiam) Deus cum horaine perverso agit per contraria, ut homo se 
abneget ac Deo gloriam reddat, ■pev fdem crucis. — nrjQvyfiUTog, 
praedicationis) quippe de cruce. 

V. 22. **) uhSat, petunt) ab apostolis, ut olim a Christo. — 
aocpiav, sapientiam) Christum philosophum sublimem, per demonstra- 
tiones procedentem. 

V. 23. 'Tip^iig, nos) Paulus, ApoUo. — xrjQvaaopnv , praedica- 
mus) methodo potius historica, quam philosophica, — y^Qiqov iqav- 
QOifiivov, Christum crucifixurn) sine articulo. Crucis mentio non addi- 
tur V. seq. Sermo incipit a cruce, c. 2, 2. qui sic accipiunt, iis totus Chri- 
stus ejusque gloria innotescit : qui non accipiunt, toto excidunt. Act. 


*) Etiam h. l. pronomen rsra, utut in Vers. germ. omissum, utrkisque 

Ed. ffr. margo defendit. E. B. 
**) arjfista, aigna] potentes actiones. Non reperias, Corinthi signum edi- 
tum esse per Paulum. Act. J8. V. g. 


1 COR. I, 25 — 27. 105 

25, 19. 17, 32. — andvdaXov , scandahm) Ut stultitia et sapientia, 
gic scandalum et signum opponuntur. nam signum est opus omui- 
potentiae - alliciens , ut saepe synonyma sunt signum et potentia. 
Scandalum autem, proprie in decipula dictum, res valde debUis. 
\Sic res admodum viles nugarum hodie '~ {germ. Schwachheiten) no- 
mine veniunt. V. g.] Usqiie adeo crucem Christi horrent Judaei 
et Graeci, *) ut cum ea vel signum et sapientiam repudient. 

V. 24- avTolg) ipsis, construe cum Judaeis, Giraecis. — nXrjTolg, 
vocatis) Huc ref. vocationem, v. 26. — jf^^cro»', Christum) cum sua 
cruce , morte , vita , regno. [Non additur h. l. Crucifixi cognomen. 
Superato crucis scandalo , mysterium Christi universum patet. V. g.] 
— dvvocfiiv — Goqiav, potentiam — sapientiam) Experientia po- 
tentiae prior est; sapientiae, sequitur. 

V. 25. t5 &(S , Dei) in Christo. — aoqxorfgov — ia'/^vQOT(QQV, 
sapientius — validius) v. 30. — rco* dv&Qwnojv , hominibus) Sermo 
concisus : i. e. sapientius , quam sapientia hominum ; validius , quam 
valentia hominum: quamvis et sapientes et potentes sibi videantur, 
et definire velint, quid sapiens et potens sit. 

V. 26. ^XdneTs) videtis. Indicativum innuit enim. — ttiv x^*j- 
Giv vficov , vocationem vestram) statum, iu quo coelestis vocatio 
vos offendit. sic, vocatio, c. 7, 20. — s nolXol, non multij Ergo 
tamen nonnidli. Subaudi: voeati sunt. Ut cum praeconibus evan- 
gelii, sic quoque cum auditoribus comparatum est. EUipsis euphe- 
miam habet. **) — Kara adgyia, secundum carnem) Affine, mundi, 
mox. Mundus secundum carnem judicat. — fvyivstg, nohiles) qui 
plerunque etiam sapientes et potentes sunt. \Eorum societatem, qui 
vernacula Freymaurer audiunt , hoccine charactere distinctam credas f 

V. 27. ra) Articulus vim habet: ea potissimum, quae stulta 
sunt etc. — l^fXi^aTOj eligitj [cumulatim scilicet, Act. 18, 10- V. g.] 
Hoc ter ponitur, electio, et vocatio, v. 26-, conjuncta. Ez; 20, 5. 
Haec illius indicium. Electio est judicium divinae gratiae, eos, 
qui vocationem per fidem admittunt, ex communi hominum pernicie 
eximentis in Christo. Omnis vocatus a primo fidei momento est 
electus: et quamdiu in vocatione et fide manet, electus manet: si 
quando vocationem et fidem amittit, electus esse desinit: quando 
in fide fructus affert, vocationem et electionem confirmat penes sese: 
si ad fidem redit et credens obdormit, ad statum electionis redit 
et electu^ obdormit. Atque hi xar' t^oy^^v dieuntur electi et 
praecogniti. Electio est vel populorum vel individuorum. De 
electione pppuli agitur h. 1. et Ez., 1. c. nec non Act. 18, 10- 1 Thess. 
1, 4. et haec electio magis incurrit in sensus hominum credentium, 
quam electio individuorum. nam de populo individua 'quaedam pos- 
sunt excidere, salva vocationis et electionis aequali latitudine. Elec- 
tio quorundam extra ecclesiam est Reservatum divinum ad amussim 
praeconii evangelici non exigendum. — tbV aocpbg , sapientes) Mas- 


*) Lectionem s&vsat, per marginein uti-iusque Edit. lectioni 'aXXr^at aequa- 
lem, praefert Vers. germ. , germanis nimirum lectoribus magis per- 
viam. E. B. 
**) aotpol, sapientes) Hinc Athenis, quae graecae sapientiae sedes erant, 
numero tam exiguo lucrifacti sunt homines. V. g. 


106 1 COR. I, 27 — 31. II, 1. 2. 

culinum, ad exprlmendam speciem speciosissimam. ceteraneutra, ut 
in opposito, etiam stulta. — xarat(T;fJ*7y, pudefaceret) Hoc bis 
dicilur: deinde destrueret. Utroque verbd tollitur gloriatio, de re 
vel magis vel minus voluntaria. 

V. 28- Ttt (17) ovta, quae non suntj Genus, sub qtio continen- 
tur ignobilia et contemta, nec non stidta et infirma,. Est ergo 
appositio : cui toti unum illud opponitur , quae sunt. — ra^ ovr-a) 
quae sunt quidpiam. 

V. 29. OTCMQ ftrj, ut ne)- Antltheton, ut. v. 31. — naaa adg'^, 
omnis caro) Apta appellatio: caro speciosa et tamen caduca. Es. 
40, 6- — kvolniov , coram) Non coram illo, sed in illo gloriari 
possumus. 

V. 30. f| aviS, ex eo) Ex Deo estis, non jam rs mafie, mundi. 
Rom. 11, 36. Eph. 2, 8- — vfieJg, vos) Antitheton ad multos, v. 26. 
Ipsi illi, quos apostolus alloquitur , vos, erant non multi sapientes 
secundum carnem etc. — 6g£ tv XQii^M IrjaS , estis in Ckristo Jesu) 
estis Christiani etc. Antitheton: quae non sunt, et estis: item, caro 
et Christus. — iyivy]&rj rifiiv , factus est mohis) Sic plus dlcit, quam 
si diceret illud: nos facti sumus sapientes. etc. Factus est nobis 
sapientia, etc. respectu cognitionis nostrae, et, ante eam, per se, 
iu sua cruce, morte, resurrectione. nobis, dativus commodi. — ao- 
qiia, sapientia) cum antea essemus stidti. Miseriam nostram ex no- 
bis praesupponit varietas beneficil divlni In Chrlsto. — dvaacoavvr], 
justitia) cum antea essemus infirmi. \Iiom. 5, 6.] conf. Es. 45, 24- 
Jehovah, justitia nostra, Jer. 23, 6- ubi coll. v. 5. de Fillo sermo 
est: nam Pater non dicitur justitia nostra. — dycaafiog, sanctifi- 
catio) cum antea essemus ignobiles. — dnoXvTQOiaig) liberatio, ad 
summum usque: cum antea essemus abjecti, a^adsvrjfitvov. 

V. 31. 'iva, utj scil. fiat. — o xavxcofisvog, qui gloriatur) Non 
est omnium gloriari. — av xvQtt^, in Domino) non in se, non in 
carne, non in mundo. 

C A P U T II. 

V. 1. JCdyco, et ego) Ostendit apostolus , se convenlenter subser- 
visse consilio et electioni Dei. — s) Hoc non construitur cum rjXd-ov, 
sed cum sequentibus verbis. — koye rj aoqiiag, sermonis aut sapien- 
tiae) Sapientiam sequitur sermo, rem sublimem oratlo subllmis. — ■ 
naTayyiXloiv vfiiv to fiaQvvQvov , annuntians vobis testimonium) 
Sancti homlnes non tam testantur, quam testlmonium, quod Deus 
dat, annunclant. — ro fiaQTVQtov t3 ■&sS, testimonium DeiJ per 
se sapientissimum et potentissimum. Correlatum, j^^es, v. 5. 

V. 2. e ydQ enQiva, non enim judicavij Quamvis alia multa 
scirem, tamen slc feci, ao sl nescii-em. Minister evangelli si els re- 
bus, qulbus excellit, tamen abstlnet, ut Christum pure praedicet, 
maximum earum rerum fructum capit. Doctrina clmstiana non de- 
bet In gratlam quldem empaectarum et scepticormn, eorumque, qul 
illos i^irantur, aspergi et condiri philosophematis , quasi vldelicet per 
theologiam naturalem convinci possint facilius. qui revelatlonem con- 
tumaciter repudlant , nuUa disputatione ex lumine naturae , quod pae- 
dagogiae primae duntaxat Inservlt, lucrlfient. — ixpij/a)" Frequens 
Paulo ad Coriuthlos verbum hoc cum composltis. v. 13. fs. c. 4j 3. fs. 


1 COE. II, 2—8. 107 

11, 29. 31. 52. 34. — ijjgSv ^Qtisov ^ Jesum Christum) Norat Paulus 
inprimis, quam parvi hoe nomen, mundus faceret. *) 

V. 3. xal f/<M, et egd) Antitheton: sermo meus, v. 4. et, scire, 
V. 2. Describit enim rem, praeconem , . orationem. — ua&epelcjc, in- 
firmitate) Hoc opponitur robori. Non debemus cogitare in aposto- 
lis statum animae semper lautum et perturbationibus plane vacuum. 
2 Cor. 7, 5. 11, 30. Gral. 4, 13. — x«t iv q^o^ta jcai tv TQOftm noXXm, 
et in timore et in tremore multo) Sermo adaglalis, notans timorem, 
qui etiam in corpus ejusque gestum et motum redundat. Marc. 5, 33. 
Eph. 6, 5. Phil. 2, 12. LXX, Deut. 11, 25. Sic Es. 19, 16. LXX, 
iaovTui iv q>6^tp x«t TQo/ico. **) Alia omnia mundus miratur. — 
iyivoftrjv) esse coepi, apud vos, erga vos. 

V. 4. Xoyog, sermo) privatus. — itt]Qvyfia , praedicatio) publica. 
— nii&olg) Verbum valde proprium. Antitheton, demonstratione. 
Locum hunc citat Didymus 1. 2. de Spir. S. ubi Hieronymus vertit 
persuasionibus , ut sit appositio, nii&olg loyotg. a nfb&o), cui affine 
nstdtj. Hesychius, na&r], nftafiovt], nigtg. — aoqlag , sdpientiae) 
Cujus sapientiae sermones et argumenta removeantur, declarat. v. seqq. 

V. 6. aoqliXj sapientia) et virtute. — dvvdfist, virtute) et sa- 
pientia. 

V. 6. aoqiiav di lalbftev, sapieniiam vero loquimur) Redit, quasi 
post parenthesin, ad ea, quae c. 1, 23 — 25. attigerat. loquimur 
habet epanalepsin verbi praedicamus: sed loquimur est quiddam 
occultum; coU. v. 7. 13. praedicamus , publicum. nam sapientia hic 
denotat non omnem doctrinam Ghristianam, sed capita ejus sublimia 
et arcana. Est etiam antitheton temporis praeteriti, v. 1. seqq. et 
praesentis h. 1. — iv ToTg Ttleloig) penes perfectos , Corinthi aut 
alibi. Constr. cum loquimur. Cognitio Dei et Christi est summa 
cognitio. Conf. iv, c. 14, 11. Phil. 1, 30. Perfectis opponuntur non 
solum mundani et animales , usque ad finem capitis ; sed etiam car- 
nales et infantes. cap. 3- init. Hebr. 5, 14- 13- — « — adi , non — 
neque) Seculo opponitur Deus, v. 7. principibus mundi, apostoli. 
V. 8. s. — aQXOvToiv, principum) c. 1, 20. Lato vocabulo Paulus uti- 
tur , quo et Judaeorum et Grraecorum proceres complectitur. — tmv 
yaTUQysfiivoiv, qui destruuntur) c, 1, 19- 28- Hoc epitheton pertinet 
ad principes mundi, et ad mundum ipsum: ex quo constat, sapien- 
tiam mundi non esse veram, quia non affert immortalitatem. 

V. 7. iv ftvist]Qicp , Tt]v ttnoitiitQVf.t{.iivT]v, in mysterio, occultam) 
Est occulta, antequam expromitur: et qimm expromitur, tamen oc- 
culta manet multis, imperfectis. — nQooygtaev , praefinivit) AUudit 
ad paravit, v. 9- — ngo , ante) Adeo non destruitur. v. 6- Sapien- 
tia haec mundanam antiquitate longissime antecedit. — aiojvaiv, se- 
eida) Plurale. Oppositum, seculi hujus. v. 6- — etg, in) ut illa sit 
^'Zona nostra, conf. v, seq. et gloriatio. c. 1, 51. — d6'§uv) gloriam, 
ex Domino gloriae; v. 8., olim revelandam, tum quum principes 
mundi destruentur. Antitheton ad mysterium, 

V. 8. r]v , quam) Ref. ad sapientiam. — ' adelg twv aQXovTOiv—' 
eyvoixev, nidlus prindpum — cognovitj nullus, fere nullus; immo 
plaue nullus , qua princeps. Antitheton hujus praedieati est in sed, 


*) e^avpvjfiivov , cmdjixum] Antitheton sublimis sapientiae, v. 1, V. g. 
**) Antithetou sermonis eximii, v. 1. F. g. 


108 1 COE. n, 8 — 13. 

V. 9.: subjecti, in autem, y. iO. — tov xvqiov, Dominum) qul om- 
nes principes vincit. — igavgcaactv) Crux, servorum suppKcium. 
Eo Dominum gloriae affecerunt. 

V. 9. dlla , sed) scil. factum est. conf. Eom. 15, 3- 21- et 1 Cor. 
1,31. — viadoig, sicutj Ostendit, prineipes mundi non cognosse sa- 
pientiam. — « c(fid-aXf.i6g) Es. 64, 3- LXX, dno ts amvog ax tj)t«- 
auftev , n'di oi 6q)&alfiol -tjfiwv sldov '&s6v TiXriv an , itai xa {Qya 
GB , a noif]<T£ig To7g vnofisvSfftv 'eliog. — a, quae) quae oculus 
non vidit, sunt ea, quae paravit Deus. — 6(p&akfi6g, ag , oculus, 
auris) hominis. — ax dvi^ri) non ascenderunt: i. e. in mentem non 
venerunt. — i^rolfiaasv, paravitj Hebr. fTi2J3''^ faciet. Quae Esajae 
tempore futura erant, Pauli tempore faeta erant. Hinc etiam ille, 
exspectantibus ; hic, amantihus. conf. donata, v. 12., per gratiam 
N. T. cujus fructus consummantur in aeternitate. \Rom. 8, 28- Jac. 

V. 10. riftiv) nobis , apostolis. — dnixcfXvxpf, revelavitj Antithe- 
ton: occultatam. Conf. Es. 45, 19. 15. Ps. 51, 8-, iterumque Luc. 10, 
21. — ndvra ^ omnia) v. 9. — tu ^d&j], profundd) maxime occul- 
ta. Ps. 92, 6. non modo ea, quae fideles scrutantur. v. 9. et 12-, ixtrin- 
que in fine. ProfundaDei, etiam naturae divinae, non modo regni 
ejus. 

V. 11. Tig yd(i oidiv dv&gconcov t« tS dv&^ojna ; quis enim 
novit hominum ea quae sunt hominis fj 'Av&Q(an(av omittit Al. isque 
solus : et tamen id dispunctum cupit Artemon. Part. I. cap. 47. Mag- 
nopere vero hoc polyptoton, hominum, hominis , hominis, ad in- 
stitutum apostoli pertinet. notat enim similitudinem naturae, quae 
videatur notitiam dare mutuam sensuum humanorum, nec tamen dat: 
quanto minus quisquam sine Spiritu DeiDeum noscet? — tu tS dv- 
&QOin{i) humana, iuterna. —^ t6 nvsvfia t3 dv&goina , spiritus ho- 
minis) Articulus t6 plane denotat spiritum hominis proprium, non 
aliunde immigrantem. — t6 iv «yrWj qui^ est in eo) Criterium veri, 
natura conscia. — adeig) nemo , omnium extra Deum; Hominem ne 
homo quidem alter cognoscit: Deus est imus, sibi uni notus. — ro 
nvsvfia, spiritus) A Spmtu Dei non potest sejungi deitas; sicut nec 
ab hominis spiritu humanitas. 

V. 12. To nvsvfia tov mafiH , spiritum mundij Eph. 2, 2. — 
iXd^ofifv) Spiritus mundi no7i sumitur, sed in eo semper sunt, qui 
de mmido sunt. Spiritum Dei accepimus. — i^, ex) Antitheton, in. 
V. 11. 

V. 13. Kal, etiam) Sic jungitur seiamus et loquimur. — dtduic- 
To7g, doctis) doctrina et institutione constantibus. T6 aocplag apud 
Xoyotg non est in epitheton resolvendum. Sapientia est scaturigo 
sermonum. — dXX' iv , sed in) Oppositio immediata: neque dixeris, 
apostolos naturalem duntaxat , inde ab arte , hinc a spiritu remotam, 
sermonis facultatem contulisse. — didaitTo7g) Magis placet lectio, di- 
Saxrj- in doctrina *), quam per nos praebet Spiritus **) sanctus. 
Ea doctrina cpmplectitur et sapientiam et sermones. — nvivfiaTCHo7g 


*) Consentit Vers. germ.; quanquam Editiones gi-aecae in medio rem re- 
liquerunt, E. B. 
**) Omissionem ej)itheti dyls Vers. germ. , cu7n margine Ed. 2. distinctius, 
quam Ed. maj., comprohat. E. B. 


1 COE. n, 13—16. ni, 1—3. lOD 

nvfVftaTiy.a , spiritualihus spiritualia) hominibus spiritualibus (v. 6. 
15-) res et sermones spirituales convenienter interpretamur, ita ut 
velint et possint accipere, avyAglvco, GvyxQifia, avyxQiavg, LXX fre- 
quentant v. gr. de interpretatione somniorum. Gen. 40. et 41. Dan. 
capp. 2. 4. 5. 7. 

V. 14. ipvxtKog, animalis) qualiseunque, quantuscunque homo est 
citra Spiritum Dei. Bene Ephraim Syrus : reff xara (pvaip uvdQO)- 
TTOvg 6 ctTcogoXog xpv^^txovg indlfas ' xHg di naQcc (pvacv, aaQXixtig' 
oi di nvsvfiaTiKol iiatv , oi nal ttjv (pvaiv iig to nvevfia fis&aQfio- 
Ccfisvot. f. 92. caro et sanguis, Matth. 16, 17. not. — ov dtxf^fxt, 
non capit) quamvis oblata sint, tamen non vult admittere. conf. 
de^aads, suscipite, Jac. 1,21. Hic mox respondet illud, non potest. 
Cohf. Rom. 8, 7. Utriqixe additur aetiologia, per enim et quic^ 
[Utrumque antithesin facit ad mentem Pauli 1 Tim. 1, 15-, nigog 
y.al naat^g (xnodoxrjg uhog. V. g.] — tcc tS nvfVfiaTog^), ea quae 
sunt Spiritus) Sic, ea quae sunt Dei. v. 11. — fKogia , stultitia) 
Ille autem saj)ientiam quaerit. c. 1, 22- — ov dvvaTav, non potest) 
non habet spiritum et potentiam. — yvwvat, cognoscere) ea quae 
sunt Spiritus Dei. — nviVfiaTVH(ag) nonnisi spiritualiter. 

V. 15- 6) Pulcre additur hic articulus: xpv^txog sine articulo. — 
nccvTu, omnia) Neutrum plurale, uti v. 9 — 14- Omnia omnium, 
adeoque etiam omnes. Neutro comprehenditur masculinum, uti Matth. 
11, 27. — avTog) ipse. — vn ovdevog, a nullo) animali. 

V. 16. Ttg , quis) Nemo, qui merus homo sit. conf. Jer. 23, 18. 
Es. 40, 13. LXX, Tig fyvoj vSv Kvqlo — og avfi^t^dasc avTov, — 
og, qui) Non* est hoc intcrrogativum, sed relativum, quo vis interro- 
gandi, quae est in quis, propagatur. valet, adeoque. — v5v XQtgS, 
mentem Christi) Spiritus Patris idem est Filii Spiritus. — i^oftsv, 
hdbemus) Id et plus et minus est, quam cognoscere. qui habet wen- 
tem Christi, omnia dijudicat, a nemine dijudicaiur. 


C A P U T III. 

V. 1. Kal iyoj, etego) Locutus est c. 2, 1. de ingressu suo; nunc 
de progressu. — (ag aaQxtxolg , ut carnalibus) Id lenius, quam am- 
malibus, accedente praesertim mitigatione, ut parvulis in Christo, 
de gradu statim subsecuto. 

V. 2. y(i.}.a, lac) Ita loquitnr, ut Corinthios redigat ad humilita- 
tem. — B, non) Subaudi verbum cibavi, aut aliudaffine rcJ potum 
dedi. Doctoris non est docere, quae ipse scit, sed quae auditoribus 
congruunt. Scriptura est perfecta: nam v, gr. C orinthiis Zac propi- 
natur; Hebraeis, cibus solidus. '* 

V. 3, onu) ubi. — f^Ao?, zelus) in aflfectu. — iQtg , Jurgium) 
in sermone. — dixogaaiat, dissidia) in actione. Crescit oratio. lites 
dixerat c. 1, 11. nunc verba multiplicat. sic verbo gloriari utitur 
c. 3, 21., demde graviori, inflari, c. 4, 6. — • Kar« av&Qconov, secun- 
dum hominem) non secundum Deiim: humano more. 


*) Non dissimulat Ters. germ. additamentum t» &tS, qiianquam omissio^ 
jper marginem utriusr|ue Editionis, Jirmior aestimaiur, E, B, 


110 1 COE. III, 4 — 12. 

V. 4. *) ovxh nonne) Nam Spiritus non fert studium partium 
humanarum. 

V. 5. r/ff, quis) Redit ad institutum. — dLuxovoi, ministri) Hu- 
mile verbum, eoque aptum. — dC mv) per quosy non in quos. Recte 
Pelagius ad h. 1. Si nos nihil sumus, quos ministros ipse constituit, 
quanto magis illi, qui in carnalihus gloriantur? — ixdgoi , unicui- 
que) i. e. unusquisque, ut illi. — o nvQtog , Dominus) Correlatum, 
dtaxovot, ministri. — 'edcoxsv, deditj varie. v. sq. 

V. 6. t(pxjTivaa — inoriasv, plantavi — rigavit) Act. 18, 1. 19, 1. 
Hadem mente -postea fundamentum et ea quae superstruuntur ; geni- 
torem et paedagogos dicit. — rfv^aviv , incrementum dedit) v. 10. 
init. Act. 18, 27. fin. 

• V. 7- (pVTavbiV noti^cav) plantans, rigans , quatalis: sive 
plantatio, rigatio ipsa. — o av^dvbiv , qui incrementum datj scil. 
i(;iv, est, rt quiddam, atque adeo , quia solus , omnia. Sine hoc in- 
cremento granum a primo sationis momento esset instar lapilli: ex 
incremento , protinus fides germinat. v. 5. 

V. 8- iv) unum ; neuter aeque quidquam est. Ut in coelo stella 
alte supra stellam eminet; idiota autem altitudinis differentias non 
capit: sic Paulus apostohis longe supra ApoUo. eminebat; sed Corin- 
thii id non intelHgebant. neque ea de re admodum eos docet hoc 
locoPaulus: modo Clu-isti eminentiam asserit. — 'idiov — '■ 'idtov, pro- 
priam — propriuni) Congruens iteratio. Antitheton ad unum. — 
fiiadov, mercedem) quiddam sahite ulterius. v. 14- s. Oeconomus 
fidehs accipiet laudem ; operarius solers, mercedem. — aonov, labo- 
remj non modo secundum opus. 

V. 9- ■&fS, DeiJ Hoc mox gravem habet anaphoram, et cum em- 
phasi ponitur initio, ter: uti v. 10- gratia, et v. 11. fundamentum. 

— avvepyQi, cooperariij Sumus operarii Dei, et cooperarii invicem. 

— yfojQytov, agriculturaj Summa antecedentium. ymfSyiov, verbum 
late patens, agrum, hortum, vineam complectens. — oiKodofii], aedi- 
ficatioj Smnma sequentium. 

V. 10. %dQiv , gratiamj IlQo&fganetav adhibet, ne arroganter 
videatur se sapientem dicere. — do&flauv , datani) Erat ergo in 
Paulo habituale quiddam. — aoq)og) peritus. Tales facit cognitio 
Jesu Christi. — &ffieXtov, fundamentumj Fundamentum est prima 
institutio. — alXog) alius, quisquis est. Eleganter abstinet nomine 
proprio. Antecessor non videt successorem : et Pauhis eonsulit digni- 
tati Apollo. sic mox, unusquisque. nam erant etiam ahi. e. 4, 15. — 
^ltniroi, videat) Ego, inquit Paulus, feci quod meum est: viderint, 
qui sequuntur. — nwg) quomodo , quam sapienter, quam affabre. 

y. 11. yoiQ, enimj Causa, cur tam dehberate dicat, superstruit. 

— ovdf}g, nemo) ne Apollo quidem. — ■&fivat, po7iere) Corinthi 
et ubicunque Ciiristus innotuit. — itjaSg '/Qti^og, Jesus ChristusJ Con- 
venienter hic utrumque nomen ponitur. 

V. 12. ti) num conf. quale, v. 13. Est interrogatio obHqua, quae 
signum interrogationis non valde requirit. In v. 13. est apodosis, 
sive num valeat fi, sive 5z. — ^Qvaov , aurumj Tria genera enu- 
merat, quae ignem ferunt: totidem, quae comburuntur. Illa deno- 


*) urav yuQ , quum enim) Vide , quanti momeuti esse queat res parum 
visa referre. V. g. 


lCOR. in, 12 — 18. 111 

tant homines vere fideles; haec, hypocritas: et concreto includitur 
abstractum, nt connotentur doctrinae verae et solidae, vel falsae et 
sublestae; utrinque vel majoris vel minoris momenti. Etiam mica 
auri, aurum est: etiam stipula levissima, ignem pascit. — XlOag 
Ttuiag, lapides pretiosos) Hoc non gemmas pusillas dicit, sed lapi- 
des nobiles, iit marmor etc. — • ivXa, lignaj In mundo multa recte 
aedificantur ex ligno ; sed non in aedificatione Dei. conT. Ap. 21, 18- »• 
■ — itttlttfi7]v) stramen. 

V. 13. .eQyop) opus, quod quivis exstruxit. — ri ^fiiga, diesj 
Domini. Sic Hebr. 10, 25- conf. mox cap. 4, 3- 5-, ubi ex intervallo, 
ut solet, clarius loquitur. Non excluduntur plane dies citeriores, 
qui ignem repraesentant, in adversis, in morte. — d^jXwaii', decla- 
rahitj omnibus. \Gomplura, aliquibus certe, prius etiam revelantur: 
sed extremum Paulus atque certissimum ponit. V. g.] — Iv nvgl 
ttnoxttXvTttsvat) in igne revelatur sc. Dominus, cujus dies ille est: 
vel, opus. 2 Thess. 1, 7. 8- revelatur, praesens, quia certum est et 
propinquum. Ap. 22, 20. — ro nvQ , ignis) Metaphora, ut in toto 
hoc sermone. Significatur ignis diei novissimi et judicii divini, ut 
patet ex subsequente sermone proprio. c. 4- 5- 2 Cor. 5, 10. [2 Thess. 
1, 8-] cui in die illo respondebit ignis visibilis. — . donifidaH) pro- 
bahit: non purgahit. Hic locus ignem purgatorium non modo non 
fovet, sed plane exstinguit: nam in novissimo demum die ignis pro- 
babit opus cujusque. ergo ignis purgatorius non praecedit. Neque 
ipso illo die purgabitur opus; sed, quale in utramvis partera antea 
fuerit, probabitur, quum vel manebit vel comburetur. 

V. 14. fi Ttvog , si cujusj Hinc Paulus ex fratrum constantia 
sibi gloriam polliceri Ylmic adhortafiones etiam depromere] solet. 
2 Cor. 1, 14. Phil. 2, 16- 1 Thess. 2, 19. 

V. 15. Cf]fit(t}di^(Tirac, jacturam facietj mercede excidet, non sa- 
lute. — avrog) ipse. — (Tco&tjffstat, servabiturj quia fundamentum 
hoc non deserit. v. 12. — wg , utj Particula declarans et limitans: 
ut qui per ignem debuerit ire. — dta, perj Sic did , per, Rom. 2, 
27. no7i citra ignem. v. 13. Ut mercator naufragus, amissa merce 
et lucro, servatur per undas. 

V. 16. vaog, templumj Nobilissimum genus aedificii. — Iqt, estis) 
vos universi. — ro nvsvfxu, SpiritusJ Inhabitatio Spiritus sancti, et 
Dei, ejusdemdignationis est. Ergo eadem est Spiritus sancti dig- 
nitas , quae Dei. c. 6, 19. 

V. 17. cpd^iigit, perdit) per schismata, ex mundi sapientia. — 
(f&eQs7, perdetj talione justissima. Multae sunt poenae , quae non 
fluunt ex peecato per nexum physicum. — dyiog, sanctumj divi- 
num , inviolabile. 

V. 18. doxel) Frequens verbum hoc, et Xoyl^ofJittt, ad Corin- 
thios: sed ^oxw magis in priore; alterum, lenius, in posteriore. si 
guis est sapiens, et talem se esse cogitat. Saepe enim, in hac prae- 
sertim epistola, doxM hanc vim habet, iit res ipsa non negetur, sed 
hominis rem illam habentis existimatio de^. se ipso, vel justa vel in- 
flata, connotetur. c. 7, 40. 8, 2. 10, 12. 11, 16- 14, 37. — aoqiog, sa- 
piens) Hic praescindit a sapientia mundana vel divina. [Misera sane 
sapientia, se ipsum decipere. V. g.] In qua enim quisque sapien- 
tia sapere vult, in eodem genere sapientiae sc prius stultura autu» 
mare debet, ut fiat sapiens. 


112 lCOE. m, 19 — 25. IV, 1 — 3. 

V. 19. 8 QttGd 6 fJitvog ryg ao(f.sg tv ttj nttvtiQylu ttViMv) Eli- 
phaz Jobi 5, 13. LXX, o KaTaXufi^dvtov aoq^ag iv ttJ cpQovtiGii. 
Videntur apostoli verba LXX Interpretum maxime tenuisse in lo- 
cis apud Hellenistas valde notis, v. gr. in Parschijoth et Haphta- 
roth, item in Psalmis ; Hebraica autem, in locis minus usitatis, qua- 
lis est hic Jobi locus. Etiam alibi Paulus Jobum spectavit. Phil. 1, 
19. not. — kv , in) non solum dum se sapienter agere putant, sed 
ita, ut ipsa eorum sapientia sit laqueus. 

V. 20. aocfMv, sapientum) LXX avf^Qwnoiv , hominum. Cogi- 
tationes non per se, sed sapientum addito, respondet mn^an'» He- 
braico. Ps. 94, 11., LXX. — fhi, suntj homines videlicet cum suis 
cogitationibus. vid. Ps. cit. in Hebraicis. 

V. 21. tv ttv&Qconocg, in hominibusj Id pertinet ad extenuan- 
dum. — nttvi tt, omnia) non modo omnes. — Vfiwv, vestraj lUa 
vestra sunt; non vos illorum. c. 1, 12. 2 Cor. 4, 5. 

V. 22. navlog, Paulus) Paulus, quasi a se ipso alienus, in tertia 
persona loquitur, quomodo Corinthii de illo debebant loqui. Et se 
ipsum, quasi infimura, primo loco ponit. — xtjqiag, Cephas) In Petro 
quoque gloriabantur: ne id quidem recte. c. 1, 12. not. — Koafiog, 
mundusj Repentinus hic aPetro ad totum mundum saltus orationem 
facit amplam, cum quadam quasi impatientia enumerandi cetera. Pe- 
trus et quivis in toto mundo quamlibet excellens, vel ingenio, vel 
charismatis, vel munere, ecclesiastico vel politico. vestra sunt; vobis 
inserviunt , etiam inscienter. conf. de mundo , v. 19. c. 4, 9. 6, 2. 7, 
31. Rom. 4, 13. Gal. 4, 3. — fha im], eas ■&<xvaTog, sive vita, si- 
ve mors) adeoque vivi et mortui. Conf. Rom. 14, 8- Phil. 1, 21. — 
£vf(;wTa, praesentiaj in terra. — fiilXovTa, futuraj in eoelo. 

V. 23. vniig 81 '/Qig3, vos vero ChristiJ immcdiate: non inter- 
veniente Kepha. — ■ ;f()tg« — &fy, Christi — DeiJ Huc resp. c. 4, 1. 
— XQt^^og 8i, &eS, Christus vero, DeiJ c. 16, 28. Luc. 9, 20. 

C A P U T IV. 

V. 1. OvTcag, sicj Determinat, et ex praecedentibus repetit. — 
Xoyi^sa&ci), reputetj citra gloriationem. c. 3, 21, ~ av&Qmiog, homo) 
U}''^ homo quivis, nostri similis. c. 3, 21. — vntjgsTug, ministros) 
Luc. 1, 2. — %Q^<5S, ChristiJ in officio ejus: non, hominum. — oho- 
vofing fivgr]Qio)v -O-fS, oeconomos mysteriorum DeiJ Paulus ministros 
evangelii, ubi eos humillime describit, tamen oeconomos agnoscit. 
vid. Tit. 1, 7. uot. Conf. Christi et Dei cum c. 3, 23. [Mysteria 
sunt doctrinae coelestes, quae citra DEI revelationem ignorantur ah 
hominibus. V. g.] 

V. 2. 8s) Quod porro Deus quaerit et homines in oeconomis 
suis ; iUud est, ut dliquis fidelis reperiatur. Huic paraphrasi respon- 
det versus 3. — ^fjTflTttC, quaeriturj per inquisitionem , cum tem- 
pus est. Correlatum inveniatur. — nigog , fidelisj Eo non contenti 
erant Corinthii. — svQf&^, inveniaturj Intcrea quiUbet vult fideUs 
existimari. 

V. 3. sfxoT) mihi, pro mea parte. — 8s) autem, quamvis fideUs 
reperiri possim. — flg, in) Mitigans particula. Non contemno ve- 
strum judicium per se; sed quando Dei judicium cogito, tum vestrum 
paeno ad nihilum venit, — ild^/^iqoVf minimum) Unius Dei judicium 


ICOR. IV, 3 — 6. 113 

magni fieri debet. — v(p vfXMv, a vobis) privatim. Antitlieton: ab 
Tmmano die, publioe. [Liinitat, quae c. 5, 2i' dixerat: Omnia sunt 
vestra. V. g.] — dvanQt&w, dijudicer) fidelisne sim, nec ne. Vide- 
bantur utique Corinthii sola fidelitate non esse contenti, sed aposto- 
lus dnoTOficog agit. — dv&goinlvrig, humano) Hoc pertinet ad mi- 
nuendum. [Omnes dies, dominico citeriores, humani sunt. V. g.] — 
?]fiiQttg, die) Sic appellat in antitheto ad diem Domini. rjftfQfx, dies 
dicta rei agendae. Estque hic abstractum, pro conereto, coU. vohis: 
item, locutio hypothetica; nemo enim fidelium erat apostolo diem 
dieturus. — dvuxQipoD, dijudico) Non debemus enim nos dijudicare, 
sedjudicare. dvdxQtaig est dijudicatio unius, respectu aliorum; xQiaig, 
judicium simplex. Felbc oblivio boni sui. Sic vehementer refuta- 
tur dijudicatio Corinthiorum de Paulo. 

V. 4. odip) nil, perfidum. conf. jidelis, v. 2- Sic LXX, s yuQ 
avvocda sftavTw droTia ngd^ag , Job. 27, 6. Quem conscientia 
accusat, is tenetur se dijudicare. — ox iv rsrw didonalatfxab) non 
in hoc, si me ipse dijudicem, justificatus sum. Judicium enim super- 
est. Justificabit me Dominus, v. 5. Paulus vel spectari potest ut 
judex sui ipsius, vel ut testis. Ut testis scit, se nihil sibi conscium 
esse. Ut judex non audet ideo se dijudicare, sive pronunciare, se 

justificatum esse dpaxgivwp fte) dijudicans me, non refugientem, 

in suo adventu , v. 6. , et justificans. *) 

V. 5. xQivsTt, Judicate) Non dicit, dvaxQlvnt , dijudicate. pro- 

pius alludit ad judicium, quod Dominus aget. o xvQcog,' Domi- 

nus) Jesus, cui servimus. v. 1. — Ktti) etiam. nori modo judicabit, 
sed judicium pi'oferet. — (pcoThsi} (pcoTiCeiv est lucem inferre in 
rem, v. gr. (pMTl^stv Ttjv vvxia, Ex. 14, 20. in marg. ed. Wech. 
lucem inferre in noctem : vel , rem proferre in lucem. 2 Tim. 1, 10. 
Utrumque tum fiet. — tu xQvnTu, abscondita) Sane cor hominis, 
crypta est. — tS aKOTng, tenebrarum) quo nulla acies humana pe- 
netrat. — (paveQcoait, manifestabit) ita, ut tum demum nos plane 
cognituri sitis. — Tug ^aXdg, consilia) quis fdelis fuerit, vel minus. 
TcSv «ttQdiMv, cordium) Ut cor est, ita actio est Justa et laudabilis, 
vel secus. — tots, tunc) Eo exspectate. — snatvogy laus) Mundus 
laudat suos principes, duces bellicos, legatos, sapientes, artifices: 
Deus ministros suos deinde laudabit. — ixdgio) cuivis, laudabili, 
fideli oeconomo. vos unum duntaxat laudatis, v. gr. Paulum. Sic 
quivis, c. 3, 8- De laude a Deo, vid. Matth. 25, 21. Etiam ii, qui 
non sunt fideles, laudem exspectant, sed laus eorum erit opprobrium. 
Itaque vocabulo laus, per euphemiam, connotatur etiam contrarium, 
ut in probabit etc. c. 3, 13- 8, 8- 10- not. Sie benedictio complectitur 
etiam maledictionem. Gen. 49, 28. 7. Similis locus 1 Sam. 26, 23. (24-) 

V. 6. TavTtt) haec, quae inde a c. 1, 10. s. exstant. — ftSTsayt]- 
fittTtaa, transjiguravi) Conf. 2 Sam. 14, 20. Schema in eo est, quod 
Paulus ea, quae Corinthios admonerent, non solum in secunda, sed 
in prima potissimum persona scripsit, v. 3. 4», nt causae sensus mo- 
derati, quibus Paulus et ApoUo movebantur, eaedem Corinthios move- 
rent, v. 16-, et Corinthii de Paulo cogitarent, quomodo Paulus de sese. 
■ — ftd&t}TS, disQcretis) Hoc verbo componit Paulus elatos Corinthios. 


*) y.v^t6i tgtv, Dominus est] Jesus Christus, v. 5. Hujus, cum DEO 
mentio simul injicitur, ut v. 1. V. g, 

T. n. H 


114 1 COE. IV, 6 — 8. 

— yiyQauTat, *) scriptum esf) Conf. ainsr) 2 Chron. 30, 5- Senptum, 
in tota Scriptura, unde modo c. 3, 19. s. citata sunt aliqua: nam 
praeter eam, et ultra eam, sentire no7i oportet. Rom. 12, 3-15, 4. 
Ea canon est respectu omnis sensus spiritualis: et canonem migrare 
non licet. 2 Cor. 10, 13. In Scriptura, cujus archetypon in coelo est, 
describitur communis ratio omnium fidelium, qua Dominus quemvis 
judicabit, et qua quisque solum Christum suspicere, quisque se ip- 
sum censere potius debet, quam iis donis, qua alios antecellit aut se 
antecellere putat. (Luc. 10, 20.) [Adde, guod Scriptura DEO soli 
gloriam tribuit; homini, mdlam omnino, c. 1, 31. ; adeoque humana 
gloriatio Scripturae contrariatur ejusque universo sensui. Luc. 16, 
15 — 18. 29. Esai. 66, 2- V. g.] Congruit mox, unus, uno. Tali modo 
boni omnes, et mali, (Jud. v. /j.) pridem in Scriptura notati sunt — 
sTg vneQ zS ivoSj unus pro uno) Definitio sectae, ubi singuli singu- 
los mirantur et sequuntur. Articulus r« addit emphasin. Unicus 
minister non est solus. — qivatSa&e) Subjunctivus, pro (pvatdja&s, 
ut Cn^Sre, pro C»?Awrf Gal. 4, 17- Est vero irregularis ista forma 
Subjunctivi, quam nonnulli indicativum vocant. Singularis ratio con- 
tractionis. Non enim credibile est, tantum apud haec verba indica- 
tivum pro subjunctivo poni. — iregy, alterum) v. gr. contra Apollo. 

V. 7. Tig) quis? non tu, non alius homo: sed, si modo aliquid 
habes eximium, Deus solus. — ae, te) Hoc et ad Corintliium ali- 
quem referri potest, et, mutato schemate, ad Paulum. aij te ipsum, 
quantus quantus es: in antitheto ad dona, quae acceperis vel non 
accepei-is. — ^tuxgivsc, discernit) vel, discrimine aliquo eximie dis- 
tinguit. — r/ de ey^etg , o Sx eXa^ig ; quid vero habes, quod non 
accepistifj Sensus: quicquid habes, non a te, sed a Deo accepisti. 
vel: ■multa sunt, quae non accepisti; eaque idcirco non habes, nec 
venditare potes. aut accepisti, aut non accepisti: si non accepisti, non 
habes. si accepisti, non nisi acceptum habes, citra causam gloriandi. 
Is quem Paulus hic alloquitur, est homo, v. gr. Paulus, cujus sen- 
sum Corinthius imitari debet. Posterior sensus vim ra et, quod 
mox sequitur, expressiorem facit; et antanaclasin ostendit in non 
accepisti: non accipiens. — mg fir] Aa/?wV, quasi non accipiens) quasi 
a te ipso habeas. 

V. 8. t]dt]) jam, prae nobis. Congruit mox, sine nobis. — h(ko- 
Qsafxevoij saturatij Gradatio: saturi, divites, reges. Oppositum: esu- 
rimus etc. v. 11. s. Varium ^j&og, incomparabilem asteismum, et 
copiosum salem, ut duae epistolae ad Corinthios, sic inprimis hic 
locushabet; ut vel Corinthiorum vel apostolorumrespectu, de inter- 
nis vel externis, de rebus ipsis vel de opiuione inflata Corinthiorum, 
accipiendus sit. Revera lautus erat Coriuthiorum status spiritualis ; 
lautus etiam apostolorum. Eecte. sed apostolos crux foris macerans 
retinebat, ne sibi eo placerent: Corinthii etiam in rebus externis 
lauti, sibi placebant et plaudebant, haud recte. Itaque Corinthii imi- 
tabantur filios, qui illustrati parum curant humiles parentes. ex satu- 
ritate, fastidium habebant: ex opulentia, insolentiam: ex regno, super- 
biam. — x^&^^ ^fiuv, sine nobis) Ambiguum novum et aptum. non habetis 


*) Verhum tpQovsXv, jpost yfyQaitrai passim ohvium, sed per marginem 
utriusque Ed. in medio quasi relictum, omisit Auctor in Vers. germ. 
E. B. 


ICOR. IV, 8 — 14. 115 

nos consortes; inde, non habuistis nos adjutores. obliti estis nostri, 
sicut dicitur, iiolkol fict&TjTal xQsirvoveg dcdaaicdlojv. — i§aavXsv~ 
aate, regnavistis) ad regnum pervenistis. Majestas Christianorum. 

— xat ocptXov yf, atque utinam) i. e. non invideo vobis, modo vo- 
bis revera quam optime sit. 2 Cor. 12, 14. s. — 'iva ynxl rifislg, ut 
etiam nos) XJbi vos consummati eritis, otium et finis erit tribulatio- 
nis apostolicae. — Gvn§aGi,Xtva(a(iisv , una regnaremus) Modeste: 
voUscum. conf. c. 9, 23. 3, 22. 

V. 9.- doxoi, videtur mihi) Sensus demissus: clemens mimesis. 
Corinthii iddxnv videhantur sibi praecellere. — reg «JiogoAaff, iaid- 
Tug, apostolos, ultimos) iaxaTog, vilissimus. v. 10- s. Opposita , uno 
loco posita. Etiam prophetae affligebantur ; sed multo magis apo- 
stoli. Et prophetae poterant hostes suos toUere, v. gr. Elias : [tan- 
taque apud homines eorum existimatio erat, ut vel Magnates revereri 
eos, et honorijicis modis aut insequi aut accersere tenerentur, 2 Reg. 
1, 10. 5, 9. 8, 9. 12. V. g.] at apostolorum erat pati et perpeti. 
V. 12. — dniditiii') Latini, munus ostendere, munus declarare: de 
spectaculis. — iuiOavaTieg) npoodoxcofiivog dno&avslv. vide Hesy- 
chium. — rqJ xoafiO) , mundo) Hic subdividitur mox in angelos et 
homines, articulo non repetito. — ■ xal dyyiloig xai dv&Qconotgj et 
angelis et hominibus) bonis; sed magis, malis. 

V. 10. noiQoi, stidti) c. 1, 21. — did y^Qtavov — iv ;f^i(Trtui, 
propter Christum — in Christo) Hoc in sequentibus duobus membris 
repetendum. Salva veritate, de uno subjecto ; vel de diversis sub- 
jectis, quorum eadem est ratio ; v. gr. de Paulo et Corinthiis, diversa 
possunt praedicari; pro diverso respectu, quem h. 1. propter et in 
exprimit. propter in servos, in in consortes convenit. — 'ivdoiov') 
.existimatione intensiva: at diifxot, mox, etiam existimatione sim- 
plici spoliati. — r,fitig di, vos vero) Hic postponitur prima persona, 
qua V. seq. pergit. 

V. 11. yvftvTjrevofiiv , nudi sumus) Summus inopiae gradus. 
2 Cor. 11, 27. [Tanfum abfuit, ut splendore aliquo regni Christi -prae- 
cones ornati essent. Nos prorsus alios imaginamur. V. g.] — xo- 
laq)iC6fif&a, colaphis caedimur) velut servi: adeo non regnamus. 

V. 12. ^onidjftiv) laboramus, quasi necessitate adacti. Idpauci 
faciebant Corinthii. — ivloySfiiv — dvty^ofnda — naQaxaXSfitv, 
benedicimus '■ — toleramus — rogamus) i. e. non reponimus convicia, 
persecutionem, blasphemiam; sed tantum benedicimus. nil aliud 
licet: id mundus spretum putat. 

V. 13. ntQixa&dQfiara' nfQixprjfitt) Utrumque vocabulum poni- 
tur pro purgamentis. quo denotantur homines non solum abjectis» 
simi, sed piaculares'. '^t)'Zi nfQtnd&aQfia dixain, aVojUOff. Prov. 21,18. 
To dQyuQiov nfQixjJtjfia re naidia i^f*tuv yivoiro. Tob. 5, (18-) 26. 
adde Jerem. 22, 28., ubi riTiiS niS3> nonnulli verterunt: ntQi%p7]ftct 
(pavXov. Hesychius: niQiip^ifia, niQtxardfiayfia, dvriXvrQa, dvxi- 
yjv^a, 7] vno rd ixvf] navruv. nfQixpTjfia Eustathio est anoyytafia, 
rt ideoque tenuius, quam Xvfia, hoc (Aw^«) mollius quam xd&aQfia, 
ciyus vim ro ntQi intendit. quare Paulus dicit niQtxa&dQfiaru r» 
xoafm, ntQi^irjfia non solum mundi persequentis, sed omnium, quam- 
vis non persequantur nos. mundus nos odit ; omnes nos contemnunt. 

— ewff aQxt, usque huc) Epanalepsis, coU. v. 11. init. 

V. 14. ex ivTQtnojVf non pudefadens) Exquisita ini&iQamifx, 


116 lCOE. IV, 14—21. 

Pudefacere CormtHos potuisset ipsorum ac Pauli dissimilitudo, filio- 
rum et genitoris. 'EvTQonrj in animo apostoli non finis erat, sed 
medium: sicut etiam alias dicit, noluisse se eos contristare, cum 
tamen revera sic factum fuerit. Saepe quendam quasi leporem apo- 
stolus, salva gravitate apostolica, adhibet. ex. gr. 2 Cor. 12, 13- not. 
~-T vs&eTw, moneo) ut pater. Eph. 6, 4- 

V. 15. uttvdayoiyHg, paedagogos) quamlibet evangelicos, in Chri- 
sto, non legales. Opposita : plantare ; rigare : fundamentum ponere ; 
superaedificare : gignere ; educare. — e nokliig, non multos) Unus- 
quisque regenitus pariter non habet multos patres. Non dicit Pau- 
lus: unum patrem; nam hoc soli Deo convenit: satis tamen decla- 
ratur non multos per ego subsequens. Non solum ApoUo excluditur, 
successor; sed etiam comites, Silas et Timotheus. Act. 18, 5- Spiri- 
tualis paternitas singularem necessitudinem et affectionem conjunctam 
habet, prae omni alia propinquitate. — Iv yuQ XQtq^ ifjaS , nam 
in Christo Jesic) Hoc expressius , quam modo , in Christo , ubi de 
aliis, paedagogis, loquitur. 

V. 16. naQaxa}.co, hortor) Brevis hortatio post longam et veram 
exempli sui commemorationem , valet. — fxcfitjrat fxn , imitatores 
meij ut filii. Sensum illum, qui in nobis alitur per crucem, vos co- 
lite etiam sine cruce, fastu deposito. Imitationem sui proponit illis, 
quibuscum fuerat. Gral. 4, 12. Phil. 3, 17. 

V. 17. Tifxo&eov, Timotheum) c. 16, 10. — Tixvov fiit, filius 
meus) adeoque imitator. Paulus Timotheum fratrem appellat, 2 Cor. 
1, 1. not. sed hoc loco paternus obtinet affectus. — dyantjTov, 
amatus) cui libenter negotium dedi. — nti^ov , fidus) cui negotium 
dare potui. — dvaf.ivr,(jec, admonehii) Non dicit, docelit. norant Co- 
rinthii: admonitu opus erat. — Tag odtig fxs, vias meas) quas tenui 
apud vos. — itad-ojg, sicut) ut didnovog , minister. — ixxXfjala, 
ecclesia) Singularis numerus cum emphasi. 

V. 18- (ag, tanquam) Quia Timotheum mitto, putant me non 
venturum. Id valet de autem particula. — eqjVGim&rjadv Tiveg, 
infiati sunt quidaiii) Hoc scripsit Paulus in lumine divino : cogitatio- 
nes illorum in praesenti, dum haec legerentur, nascentes retegens 
et convincens. Inflabantur variis de rebus, v. seq. c. 5, 2. Eos, 
inquit, adventu meo compescam. Potuerat forsan etiam hanc infla- 
tionem apostolus cognovisse tz tcov Ti^g ;fAc'j?? (c. 1, 11.) At Co- 
rinthii non videntur de dilato apostoli adventu inflati esse, nisi post- 
quam cum hac ipsa epistola Timotheum misit, alterum ipsum. Tum 
vero subito obortae sunt cogitationes istae inflatae: ipse ergo Pau- 
lus non veniet. Vitium Corinthiis frequens, infiatio. 

V. 19. eXevGOfiat, veniamj Paulus ecclesias passim, de suo ad- 
ventu scribens, in ofiicio continet. — edv 6 xvQtog '&e}.^Gt], si Do- 
minus volueritj Sapienter hanc addit conditionem. Inciderunt deinde 
nonnulla, ne statim veniret. — yvtaGOfiai^^ cognoscam. Verbum ju- 
diciale. Hic et v. 21- paternam ostendit potestatem, homo foris adeo 
abjectus. v. 9. s. — ov zov loyov ; non sermonemj grandem, 
inanem. 

V. 20- 8 yccQ, non enimj Axioma. — iv dvvdfiec, in potentiaj 
Vim habet articuli absentia, uti Eph. 4, 21- \Tua Christianismi po- 
tentia qua in re consistat, perpende. V. g.] 

V. 21. Tt &ilete; quid vultisfj Eligite. [Conf. 2Cor. 13, 5. Sic 


1 COR. IV, 21. V, 1—4. 117 

etiamnum tum quoad caput rei tum quoad varios casus valet istud: 
quid vis? Amori locum fac fdcias. V. g.] — Iv ga^do^ , cum 
virgd) paterna. Conf. Es. li, 4- — ??, aui) Hoc mallet Paulus. 

C A P U T V. 

V. 1. "OXmg, omnino) Particulam lianc Paulus alibi nusquam, in 
hac autem epistola, suo convenienter animo, ter posuit. h. 1. et c. 6, 7. 
15, 29. atque his et omnibus aliis in locis particula olojg omnino aut 
ponitur in oratione negante, aut orationi neganti implicite contradi- 
cit. sic Chrys. Hom. 5- c. Aiiom. Veruntamen, etsi parum differt 
liomo db angelo, enftdri "OASIS igi ti^ fieaoVj cum dliqidd nihilo- 
minus interest, oion scimus accurate, quid sint angeli. Sic h. 1. 
olojg nulla debebat in vobis audiri scortatio : at auditur oXoog. Eadem 
particulae rrjv u^'/i^v ratio. — iv vfuv , de vohis) vestro nomine. — 
nOQVflaj itut Totavzri noQvela , scortatio, et talis scortatio) Gravis 
iteratio: quo magis commoverentur Corinthii. — ov8i, neque) Infan- 
dum flagitium, etiam apudgentes, si aliquot monstra excipias. nQo- 
&fQttneia commatis subsequentis, coge. Ostendit apostolus, etiam gen- 
tes a tali flagitio abhorrere. — yvvalxa , midierem) Haec sine dubio 
fuit ethnica: ideo non eam redarguit. v. 12- s. Pater, ut existimare 
licet, obierat. — «^ftv, haheatj uno actu, aut ipso statu. v. 2. 3. 

V. 2. xai vfisig, et vos) Urget. — nfcpvaieoftivotj infatij [quasi 
nulla in vohis cidpa resideret, V. g.] Vis verbi patet ex opposito, 
lugere. — igs, estis) adhuc. — iniv&tjaaTS , luxistis) Ipse Paulus 
haec scripsit lugens , imo flens. 2 Cor. 2, 4. lugere debemus de pec- 
catis alienis, 2 Cor. 12, 21-, poenitentiam agere, de nostris: utrum- 
que, de peccato primo et originali. — Yva , utj Non habuistis luctum, 
qui vos moveret, ut etc. — ag&^i, tolleretur) Jam in mente habet 
Paulus, quod scriptmnis est versu 13. Mitius verbum a'lQftv h. 1. 
quam i^alQttv deinde. *) 

V. 3. iym fjiiv yaQ , equidem) Antitheton inter poenam leviorem, 
quae a Corinthiis fuerat statuenda •, et gravem , quae a Paulo inten- 
tatur. inde etiam v. 2., noti^aag, faciens,lemoveYevho', v. 3. naTeQ- 
yaaa/xsvov, operatum, graviore. Postea Corinthii fecerunt, quod 
debebant ; 2 Cor. 2, 6- ideo graviore animadversione in peccatorem 
(hic, V. 5.) supersederi potuit. Inde gaudium Pauli. 2 Cor. 1, 24- 
2, 1. fs. — T(a nvsvfiuTt, spiritu) Col. 2, 5. 2 Reg. 5, 26- — i]dt] 
xsxQixa, jam judicavij Graviter suspensa manet et vibrat oratio 
usque ad v. 5. , . ubi operatum reassumitur in talem. — cog naQoov, 
id praesens) Constr. cum tradere. ibid. — tov Sto) t3to) Demon- 
strativum triplex. — srw, sic) tam indigne, sic, dum frater dice- 
batur. 

V. 4- sv Tw ovofiuTt, in nomine) Constr. cum tradere. — ts 
i/nS nvsvfiaTog , meo spiritu) v. 3. — avv t|7 dvvafist, cum poten- 
tia) Spiritus et potentia fere sunt synonyma. Pauhis de se loquens, 
Spiritum adhibet; de Christo, potentiam. conf. 2 Cor. 13, 3- Matth. 
28, 20. 18, 20. Hypotyposis i. e. ita, ut virtus Domini statim se 
exserat. 


*) z6 e^yov , facinus\ Fuit actio prava , citra matrimonium. F. g. 


418 1 COE. V, 5 — 10. 

V. 5. naQttdSvttv, tradere) Id apostoli erat, non Corinthiorum. 
conf. 2 Cor. 15, 10. not. et 1 Tim. 1, 20. not. Specimen summi gra- 
dus vindictae in rep. christiana , primis illis temporibus conveniens. 
' — oXe&Qov) perniciem, mortem, etiamsi non subitam. Id Hebraeo 
n^na respondet. conf. c. 11, 30. — rtjs augxog, carnis) qua peccarat. 
[l Petr. 4, 6. colL, quoad spiritum, Eom. 8, 10. V. g.] 

V. 6. ov y.akov, non hond) to non obnititur securitati Corinthio- 
rum. — To v,axj%rintt, gloriatio) Ea per se bonum quiddam est et 
pulchrum, c. 15, 31., sedubi non solicite custoditur, laborat, et ad 
zw/^aieonem accedit. v. 2. — fitngd — Cvfiol) Jambicus senarius. Gal. 
5, 9. — ^ufiT], ferme7itum) unum peccatum, unusque peccator. — 
q)VQttfitt, massam) coetum. — ^vftol , fermentat) reatu et exemplo 
latissime serpente. \Q,uanto, eheii! temporum tractu, et quanio 
gradu universum Christianum orhem, si ab iis quae renovantur 
discesseris, massam esse oportet colluviemve penitissime fermenta- 
taml V. g.] 

V. 7. ci]v uttXttiidv, vetus) ex gentilismo , et naturali corruptione. 

— ?!>« rivs viov (pvQttfia, ut sitis nova massa) universi, sublato malo. 

— xtt&oig, sicutj Tertium hujus versus comma pendet potius a primo, 
quam a secundo. — a^ufiot,, infermentati) singuli, ex conversione. 
c. 6, 11- — TO nuaxa, pascha) Scripta est epistola circa Pascha. 
c. 16, 8- — i^ftwv, nostriim) Christianorum. Pascha Judaicum, typus 
paschatis Christiani et novi. — itv&rj) immolatum est. Paulus lo- 
quitur in praeterito. multo magis locuturus erat in praesenti, scopo 
ejus ita requirente , si sacrificium Missaticum agnovisset. Hesychius: 
ivv&ri, iffqjdyT]. 

V. 8. iOQTd^oifiiv , festum agamus) Vulgatus, epulemur: verbo 
apposito. — naXatd , veteri) Judaismi et Ethnicismi. Genus. — na- 
nitxg nal novtjQiag) Species. tfuxia est vitium virtuti contrarium, 
eique purae, sive vfj siXtxQtviia' novrjQla est in iis, qui «aitlav ob- 
nixe retinent et defendunt, opponiturque rjj dlTj&eiqi. Ammonius: 
nov7]Qog, dQagtxog xunS. conf. v. 13. Sinceritas cavet, ne cum 
bono malum admittat; veritas, ne malum pro bono admittat. 

V. 9. eyQuxpu, scripsi) Nova pars epistolae, superiori congruens. 
coll. V. 1. — 6P vr} iTitgoXfj) in epistola ante hanc scripta. Eam 
Corinthii non satis intellexerant : ideo Paulus jam declarat. Non est 
dubium, quinPaulus et Petrus et ceteri apostoli multa, quae hodie 

non exstant, scripserint. conf. c. 16, 3. 2 Cor. 10, 10 fjnq avvava- 

[xtyvva&at , non commisceri) per conversationem. v. 11. fin. — ttoq- 
votg, scortatoribus) noQvog, alias, scortum masculum ; sed h. 1. dici- 
tur de onmi eo, qui scortatur. Subaudi hic quoque ex v. 11., aut 
avaris etc. 

V. 10. nal) idque. — s ndvvojg, non plane) Sermo non est uni- 
versalis negans , sed particularis negans. Eom. 3, 9. not. — vS aoafin 
T8VS , mundi hujus) \ubi in avaros, rapaces etc. nusquam non in- 
cidas. V. g.] Antitheton, /mfer, v. 11. — *) uQnulEiv, rapacibus) 
Hospotius, quamyMre^ appellat: quia /ttr^Mm non apparet. [Conno- 
tantur, qui alienas res vel vi velinjuria captant. V. g.] Tria flagi- 
tiorum genera commemorat, quae sunt contra hominem ipsum, proxi- 
mum, ac Deum. — inil oqxlKsts uQa, alioqui deberitis) Alii (oqxi- 


*) nhovixxait , avaris] lucri sui studiosis. V. g. 


1 COE. V, 10 — 13. 119 

ISTS scrlpsere, pro 6q)SiXns' sed praesens adhibetur etiam c. 7, 14-' 
intl ccgce r« Ttxva vf^cov dxa&a^Tci igt. Quae sine limitatione ex- 
pressa Scribuntur, non debent semper absolute accipi, si aliquidin- 
convenieus inde consequatur. Locum babet hodie parodia: alioqui 
deberetis ex terra a Christianis habitata emigrare. Vitandi sunt igi- 
tur inprimis, qui inter Christianos prae aliis probi haberi volunt, et 
tamen sunt scortatores etc. ■ — 6q>£iXeTe, deberetis) Sic enim toUe- 
retur omne commercium civile. c. 10, 27. Quod Monachis est per- 
fectio evangelica, id Paulo est cctotvov et inconveniens. — xoGfm, 
mundo) qui scatet flagitiosis. 

V. 11. adsXcpog, frater) Ordiuaria appellatio. — ovo/naCo/usvos, 
qui nominatur) Medium. — noQvog, scortator) Enumerantur hic 
flagitia , quorum nomine alii vitandi suut : tum cap. 6, 9. s. adduntur 
plura, quorum nomine sibi quisque timere debet, — *) fitids avv- 
SGdiicv, ne edere quidem simidj non modo non apud talem, ut ho- 
spitem, sed ne cum eo quidem, apud tertium. Infimus gradus com- 
mercii, quo homines inter se promiscue agunt, (v. 9.) edere simul. 
Etiam apud Judaeos iD^n excommunicatio tollebat eommunitatem cibi. 
Non edendum cum eo, qui non poterit simul edere cum sanctis in 
regno Dei c. 6, 10. Viderit ecclesia hodierna, in qua convivae eucha- 
ristici non sunt instar liberorum in una domo, sed instar variorum 
hospitum in magno diversorio. 

V. 12. s. TL yaQ ixoi, zal t«V stco HQivsiv ; 6^1 Tag saoj v/isig 
xqIvsts;) Artemonius p. 212. Clerici conjecturam refert, paucisque 
mutatis eam sic repraesentat : t/ ydg (lot x«t Toig s^w; xal vvv ovv 
Ttig saco vfislg hqivsts. Multiplex literarum commutatio, qua verbum 
maxime necessarium xQivstv obliteratm-. Si Pauli sensus fuisset, quid 
mihi et externis? i/nol tulisset Graeeum idioma, non fioc. Ti ydg 
fioi' itui TS? s'§(o y.Qivstv scil. igi; quid enim miJii etiam externos 
judicatio est? (Verbalia regunt casum verbi: Curatio hanc rem.) 
SimUlimae locutiones : IvaTi /uoi' f»~v; Gren. 27, 46. a ool, o^ia, d-v- 
(iidaab, 2 Chron. 26, 18- «k fgt yaQ %alQsi,v, Xsysb KVQtog, To7g das- 
^iatv, Es. 48, 22. oncog /iij yivrjTat avTco %QovoTQi§r,aat,, Act.20, 16. 
no&sv aot TauTu sldivat, Hippolytus de antichristo, cap. 52. Haec 
ad totam sententiam: nunc verba singulatim . expendemus. — xat) 
etiam. q. d. Satis negotii mihi , qui intus sunt, facessunt. **) — ttgi- 
vstv , Judicare) Judicat, qui non commiscetur. — - 6^1, nonne) Ex. 
eo, quod in ecclesia fieri solet, interpretari debuistis mbnitum meum. 
V. 9. Cives judicatis , non alienos : quanto magis ego ? Sic judicatis 
notabit judicium rectum. Potest autem etiam praevius isque oppor- 
tunus esse aculeus in Corinthios , qui eos qui intus erant judicdbant, 
quum sanctos haberent a judiciis rerum ad victum pertinentium re- 
motos. c. 6, 1. s. 

V. 13. T8g ds s^o), externos vero) Cognitio de pernicie aut sa- 
lute gentium est Reservatum divinum. — xQtvs7) judicdbit. Rom. 2, 
16. Subaudi: et hoc judicium nos Deo submisse relinquimus. Sic 
propius cohaeret et subsequens. — aal, et) Epiphonema, utrique parti 


*) /i.t&vao?, ehrius] Innuit eum, qui vino se ingurgitat, etiamsi non 
prorumpat in effirenatas debaccliationes. V. g. 
**) Attamen haec ipsa particula et minoris aestimatur in Ed. 2., g^uam in 
Ed. maj., et plane omittitur in Vers. germ. E. B. 


120 1 COR. V, 13. VI, 1—7. 

hujus capitis conveniens. Particula ttal cum tota sententia liuc cita* 
tur ex LXX, Deut. 17,7. 19, 19. 24, 7. nal, atque ita. Non autem 
praefigitur h. 1. illud, sicut scriptum est: idque fit vel severitatis 
causa, vel quia i^a^sTte, Hebr. n^n^^m apudMosen de improbo ex 
populo per supplicium; apud apostolum de improbo ex ecclesia per 
excommunicationem toUendo ponitur. — ro* novriQov, improbum) 
V, 2. 9. — vfiwv avTMVj volis ipsis) Sic LXX saepe. Antitheton, 
externosy h. 1. 

C A P U T VI. 

v. 1. ToXfiu, audetj Grandi verbo notatur laesa majestas Chri- 
stianorum. — Tig, aliquis) vel unus. — ngivea&ui) Medium, i. e. 
ttglfia exetVj v. 7- — adlxcov, injustis) Omnis injidelis injustus, ple- 
rumque etiam civiliter. — enl tojv aytwv, sub sanctis) Christianis. 
Magnum jus fidelium, etiam civilia negotia inter se componendi: ne- 
que debet magistratus sese totum ingerere rebus privatis , nisi eorum, 
a quibus aditur. Judaeis multa indulgebant magistratus gentium : nec 
ab Judaeis adhuc in ea parte distincti erant Christiani. 

V. 2. tfx oidare, an nescitis) Sexies hoc uno capite haec foirmula 
adhibetur, magnavi. Sciebant Corinthii , et se scire gaudebant ; sed 
contra agebant. — ol ayvoi,, sanctij judicati prius ipsi. — tov x6~ 
afiov , mundurn) eos universos, qui non sunt sancti. Antitheton, 
elaxhtov, minimis. conf. c. 3, 22. — kqivSgl, judicabuntj Futurum: 
coll. V. 3. Ap. 20, 4- Interponitur praesens, judicatur: coU, Joh. 15, 8. 
Etiam civilis potestatis potiti sunt sancti sub Constantino M. id quod 
praeludium est futurorum. \Maximarum rerum Scriptura , tanquam 
in transitu, radium subinde aliquem exhibet. Superbi talia con- 
temnunt: at humiles corde, sobria videlicet mente, reposta tenent. 
Occulta Sanctis majestas est, suo tempore revelanda. V. g.] — ev, 
in) Conf. Act. 17, 31. — dva^toi ege^ indigni estis) Communicatio. 

V. 3. dyyektsg, angelos) eos, qui non sunt sancti: et sic quoque 
homines malos. Non additur articulus. Grradatio, respectu mundi. 
— ^tcortxd, res ad victum pertinentes) viles, si ad angelos compa- 
rentur. 

V. 4. tng e^8-d-evt]fiev8g ev trj ixnXrjala) eos qui in ecclesia sunt 
vel tenuissimi; quosvis potius, quam ethnicos. minimus quisque vel 
maxima in rebus externis negotia capit. \adeoque non ad antiquas 
guidem ethnicorum leges, attamen ex vera aequitate dirimere valet. 
V. g.] conf. c. 1, 28. 11, 22. itaque xa^l^eTe collocate est impera- 
tivus. \Neque tamen judicum ethnicorum juri quidquam ea re de- 
cedere existimandum erat. V. g.] 

V. 5. TiQog ivTQonijv, ad pudorem) Compescitur injlatio Corin- 
thiaca. c. 15, 34- — aoq>6g, sapiens) Sapientiam mirabantur alias: et 
sapientia ad dijudicandas res facultatem parit. — ovde ejg, ne unus 
quidem) Vel tenuissimus fidelium optatior et sapientior judex, quam 
impius, — dvvijaeTat) ivdmum.i poierit, si adhibeatur. — diaxQivui) 
disceptare. id diflfert a nQlvat, Judicare. — ddeXqiS, fratrem) Nume- 
rus singularis, pro plurali, ad facUlitatem rei notandam: vult, acto- 
rem et reum inter se transigere, sine opera judicis. 

V. 6. x«t TOVTo, ei hoc) Sic, et haee, v. 8. Hebr. 11, 12. 

V. 7. oliag) Particula morata: e. 5, 1. opponitur implicite tw 


1 COE. VI, 7-12. 12i 

fitjdokcog. oXcog nuUa judicia habere debebatis invicem, at habetis 
okwg. — ijTTTjfta, defectusj etiam ex parte ejus, qui justiorem cau- 
sam habet, et se vincere putat. [Matth, 5, 59.] non dicit, peccatum: 
hoc tamen facUe accedit. v. 8- Opposita sunt def ectus Qt Jaus, coU. 
c. 11, 17. not. Laus hic quidem non expresse legitur, sed tamen op- 
positum tale innuitur , quia non expresse peecatum vocat. Id quod 
laudatur est aliquid quasi floridius, quam ipsa actio legi consenta- 
nea. Sic in opposito. — vfi7v, vohis) Similis dativus , c. 15, 32. *) 
— ■ (lolXkoVj potiusj Hoc, poitius, non onmes capiunt. Multi nec lae- 
dere nec laedi student: laesionem ferre non conantur , quae falsa est 
mediocritas justitiae. — ddixfla&s) Medium; ut dnogfgi7a&s. 

V. 8. VfiiTg, vosj Emphasis. Antitheton ad eos , a quibus pati 
debebant. — ddatelrt, injuriam facitisj auferendo. — dnoi^sQBiTS, 
fraudatisj denegando, retinendo. — ddfXq>8g, fratresj Id auget 
culpam. 

V. 9. ^') an. — ddbiiOL, injustij v. 8. — (iocacXslav &i5, regnum 
DeiJ In hoc regno viget justitia. — a nXiQOvon^aaai, non hahebunt 
hereditatemj quia non suntfilii Dei. — fn^ nXuvSads , nolite decipij 
per vos et alios. — noQvov — uQnuyeg, scortatores — rapacesj Fla- 
gitia Corinthiaca, 2 Cor. 12, 20- s. Romana, Rom. 13, 13- Galatica, 
Gal. 5, 19. s. Ephesia, 1 Tim. 1, 9- s. Cretica, Tit. 1, 12. Id valet de 
actu scortationis etc. ac multo magis de habitu. — etdcoXoXuTQut', 
idololatrae) Idololatria ponitur interscortationem et adulterium; nam 
haec flagitia habebat conjuncta. — (Aulaml) molles. Etiam manus, 
in summa solitudine, casta ,esse debet. Necessarium juventuti mo- 
nitum. 

V. 11. TuuTu, haecj Nominativus, neutro genere pro masculino : 
vel accusativus, subinteUecto xara, ut lau , Phil. 2, 6. Etiam accu- 
sativus adverbiascens cum verbo substantivo sum construi potest. — - 
dlkd dnelaaua&e, dllu riyida&rite, dXX' edtKaico&ijTe' sed ahluti, 
sed sanctijicati, sed justijicati estisj Liberati estis plane a. fornica- 
tione et peccatis impuritatis , circa vos ipsos ; idololatriae et impie- 
tatis contra Deum; injustitiae contra proximum: idque, quod ,et ad 
reatum et ad dominium attinet. c. 5, 7. 10. — • ^ytda&jjTe, sanctiji- 
cati estisj Sanctus dicitur in respectu ad Deum. — edixam&ijTS, 
JustMcati estisj Resp. injusti. v. 9- Quid emphaseos apostrophus in 
dXX huic verbo prae duobus praecedentibus (coU. 2 Gor. 7., 11.) addat, 
nolui olim perscribere, ne quis exsibilaret. Expendatur tamen anti- 
theton, injusti. Sine apostropho dXXd emphasin habet: sed ubi a/lA* 
apostrophum habet, accentus et emphasis cadit super verbum subse- 
quens, oppositum vitio ei, quod reprehenditur v. 7. ss. nimirum super 
eStxaico&ijTS, justificati estis , quia liic sermo est, contva, iiyustitiain ; 
et 2 Cor. 1. c. exdiitijatv , vindictam , quia haec est praecipua pars 
studii ex tristitia sancta. adde Marc. 2, 17. — ev tco ovofiuTt, in no- 
minej Inde remissio peccatorum. — iv tco nvevfAUTb, in spiritu) 
Inde nova vita. — -^ficov, nostrij Ex his causis docet, nil jam ob- 
stare, quo minus heredes esse queant regni Dei. 

V. 12. ndvTu, omniaj Cavet apostolus, ne quis abutatur iis, quae 
mox dicet de cibis et ventre. conf. c. 10, 23- Omnia refertur ad 
ea, quae sequuntur ; non ad scortationem, quanquam hoc argumentum 

*) xgiuaTa, Judicia] etiamsi caussam non injustam concementia. F. g. 


123 1 COR. VI, 12 — 15. 

principale est, sed ad argnmentum accessorium et incidens, de esu 
ciborum, de quo etiam infra cap. 10, 29. in eodem argumento repe- 
titur: omnia, quae licere possunt, mihi licent. — fiot, mihi) Saepe 
Paulus prima persona singulari eloquitur, quae vim habent gnomes; 
in hac praesertim epistola. v. 15. c. 7, 7. 8, 13. 10, 23. 29. 30. 
14, 11. Mihi, cogitare debebat CorintMus. — avfKpfQei,, condu- 
cunt) Spectandum illud maxime, quid conducat. — i' ^f 5'*J' ' «Isffta- 
G&riaoixai) Conjugata. Qui potestate ac libertate non libere utitur, 
ex sua potestate exit, et in alienam. v. gr. meretricis, v. 15. coU. 
c. 7, 4- transit. Stolidus esset viator, qui, in medio campo viam 
habens, semper in ripa et margine undis proximo ambularet. At 
sic multi vivunt, etiam in piis habiti. Potestas penes fidelem, non 
penes res, quibus utitur, esse debet. \Libertatem, in se bonam, tol- 
lit dbusus libertatis Gral. 5, 13. 1 Petr. 2, 16. V. g-] Ipsum , non 
ego, habet potestatem, cum attentione ad se ipsum. Non ego! alius 
audeat j)er me. Hoc fidelis statuit respectu sui; respectu proximi 
ait: non omnia aedijicant. c. 10, 23. — TLvoq) ulla re. Neutrum, 
ut navTtt. 

V. 13. rd ^goofiara^ escae) scil. igt^ congriiunt. a cibis.ad ve- 
nerem non valet consequentia. — jtat tuvttiv x«t TavTa, et hunc 
et hanc) Demonstrativum , bis, de tempore praesenti: hune praece- 
dit: esca est j)ropter ventrem. — itaTttQytjiyei) destruet, et quidem 
non solum ita, uti corpus destruitur in morte. Ex antitheto ventris 
et corporis colligas, differentiam sexuum fore.etiam in statu angelis 
simili. Quae destruentur, per se liberum habent usum. Col. 2, 20. 
seqq. Marc. 7, 18. non poiest. Eleganter hic et v. seq. ponitur 
autem pro eniin. nam concessioni subjungitur severa denunciatio, in- 
terdieto, laeta declaratio. t(o destruet ex adverso respondet exsusci- 
tabit. — t6 da acSfia, corpus autem) Corpus hic non opponitur alvo, 
sed cibis. *) — noQvsia, scortationi) Abstractum. — tm xvqIm, 
Domino) Christo. Huic debetur corpus: nam corpus ipse assumsit, 
nosque sanctificavit ; et corporis resurrectione ei jungimur. — rw 
(ToifAttTt, corpori) Quanta dignat.:o! 

V. 14. ■tjyftgs — iieyfQsl, suscitavit — exsuscitabit) [Praeludit 
hic Paulus ad ea, quae explicatius c. 15. pertractaturus erat. V. g.] 
Simplex verbum, convenienter-, de primitiis ; compositum, rarum, de 
massa dormientium. 'E^ in compositione saepe dicit consummatio- 
nem. Usus ex resurrectione carnis nostrae. peccatum semel in came 
patratum nunquam fiet infectum. — dta, per) Hoc Paulus maluit 
cum resuscitationis, quam cum destructionis mentione connectere. — ■ 
dvvdfieoig, potentiam) Quis ergo dubitet? Deus est omnipotens. 

V. 15. GwfittTtt, corpora) sive totum sive partes spectentur. — 
aQaq nv tu fieXr] tS yQt<;S, notjjaco noQvjjg (xtlr};) Nonnulli codices 
ttQtt, pro uQag. aQa 3v saepe dicitPaulus; sed talibus in locis, ubi 
ex prolixiori sermone conclusio subnectitur: uQttg huic loco magis 
congruit, idque habent optimi testes, in his Irenaeus, et summa in 
hoc participio inest ivuQyeta, indignitatem rei quasi depingens. tol- 
lens, ultro alienans, membra Christi faciam meretricis membraf Sic 
saepe naQeXKet, participium (peQcav, de quo egi ad Chrysost. de 


*) Ventri tamen corpns o^ypositum censet h. l. Vers. germ., quae in mar- 
ffine haec habet: Ventre corpus multo est nobilius. E. B. 


1 COR. VI, 15—20. 123 

Sacerd. pag. 394. ad illud, qisQcov iavtov xuTtitQijfJivtae. — Tuoitjffa), 
faciamj Non enim simiil possunt esse meretricis memhra et Christi. 

V. 16- xoXXojft6vog Trj no^ftj, qui adhaeret meretricij Syllep- 
sis. i. e. meretrix et is quiei adhaeret. nam sic proprie cohaeret 
praedicatum, unum corpus est, congruitque, hi duo. — eaovTttO, 
eruntj Hoc primjirio dicitur de conjugibus : applicatur autem , ob pa- 
ritatem rationis , ad eos , qui sine foedere una caro fiunt. Per foe- 
dus fit mulier mulier viri, antequam vir ei adhaeref: et in eo po- 
tissimum est ratio, cur sint indissociabiles. alias etiam ii, qui scor- 
tantur, indissociabiles forent. 

V. 17. rcjT xvQm, DominoJ Cliristo. Eadem syllepsis. — iv nviv^ 
fta, unus spiritusj tam arcte, quam conjuges sunt unum corpus. Ex- 
perire. 

V. 18. (pivyiTS T}]v TroQvsiav, fugite scortationemj Severitas cum 
fastidio : fugite; nam periculum propinquum est. — nav ccfiaQTTjfia, 
omne peccatum) etiam giilositas et ebrietas : (conf. v. 13.) etiam au- 
tochiria. [ — etiam idololatria, utut gravius ceteroquin peccatum sit. 
V. g.] Gravius est abuti membris Christi, quam cibo aut vino, et 
ventre : et foedius , a flagitio , est corpus scortatoris , quam cadaver 
etiam hominis sua manu interfecti. Non dissimilis comparatio , Prov. 
6, 30. seqq. — ixTog, eoctraj Peccat quidem cum corpore et per cor- 
pus ; sed non etg in corpus : non terminatur peccatum ejus in cor- 
pore; ac laedit quidem, sed non alienat corpus: magis peceat in xoc- 
llttv , ventrem, quam in corpus , ut distinguit apostolus. Tales sen- 
tentiae morales non morose urgendae sunt, nec secundum summam 
uxQi^fittv. Videntur viscera , quae proprie ad oeconomiam animalem 
spectant, abolenda, nec in resurrectione restituenda esse. Ad ossa 
Scriptura respectu boni et mali , poenae et praemii , multum refert, 
tanquam ad partes solidas: unde non vana conjectura egt, intensissi- 
mum dolorem, et sic etiam intensissimum gradum laetitiae et volup- 
tatis futurum esse in ossibus. 

V. 19. tj, anj Suaviter limitatur to proprium v. 18. Ita nostrum 
est corpus, ut sit templum Dei, i. e. habitaculum proprium et per- 
petuum. — x5 tv vtuv , qui in vobisj Hoc vim habet aetiologiae. 
Spiritus sanctus est in vobis , ergo estis templum ejus. — ovj quem, 
spiritum. — xal ax igi iavTcSv, et non estis vestrij Hoc concinne 
sequitur : sed tamen arctius cohaeret cum emti estis , et in construen- 
do et pendet ab otv, quod. 

V. 20. riyoQttG&rita, emti estisj toti estis juris alieni. Vendere 
dicitur pro alienare; emere, sibi vindicare, et hic quidem proprie; 
nam additur pretii mentio. — Tifiiig, pretioj Hoc majorem vim sic 
habet, quam si epitheton esset adjectum. Sic quoque cap. 7, 23- — 
6o'§daaTS, glorijicatej Epiphonema. Errant, qui putant, intrinsecus 
duntaxat vel extrinsecus duntaxat colendum esse Deum. — iv ta aco~ 
fittTi vfidJv, *) in corpore vestroj Rom. 12, 1- Phil. 1, 20. 


*) Quae sequuntwr usque adjlnem hujus commatis, ea^er margineni utrius- 
que Ed. pro leetione non genuina declarantur : quapropter et in Vers. 
gerai. nonnisi per parenthesin exstantr^ Consentit Not. crit. ad h. l. : 
vfiwr, TieQt) Lectio firma. Agitur h. 1. de corporis usu et ahusu. E. B, 


124 1 COE. Vn, 1—7. 

C A P U T VII. 

V. 1. IleQi de (ov iyQctipccTe, de quibus autem scripsistisj Ele- 
ganter rem initio exprimit, generatim potius, quam speciatim. Sae- 
pe apostoli in epistolis de conjugio agunt: unus Paulus, semel, riec 
sna sponte, sed interrogatus , coelibatum suadet, idque lenissime. 
[Tantum abest, ut praeceptis humanis ea res obtrudi debuerit. 
V. g.] — vittXov, bonum) Hoc congruit cum affectu capitis praeced. 
Conf. infra, v. 7. 8. 26. 54- med. 35- fin. 40- Bonum, pulcrum , con- 
veniens, bb libertatem et immunitatem a debito, de quo v. 3- et ob 
potestatem sui integram, v. 4. quum e diverso tactus , de quo v. 1., 
semper ^M£?orm habeat comitem apud castos. — dv&QOinM, homi- 
nij in genere, etiamsi non sit christianus. v. 7. 26. — yvvaixog, mu- 
lieremj et sic, mulieri, non tangi. Relatorura uno etiam in iis , quae 
sequuntur, involvitur alterum. 

V. 2. dcu, propterj conf. propter , v. 6. — Tccg noQvdag, scor- 
tationesj Corinth.i grassantes, \ethnicisque , et Graecis praecipue, ne 
in peccatis quidem habitas, V. g.] ad quas facile illicerentur coeli- 
bes. Plurale vagas libidines notat, eoque magis opponitur unitati con- 
jugis. — Tr]v eavrS) suam; ut mox, 'Idcov, proprium. Eadem va- 
riatio, Eph. 5, 22. 25. iavTS suam innuit dominium maritale. Utro- 
que verbo excluditur omnis communitas, quae est in polygamia. conf. 
V. 4- Porro, quae est ratio , cur vir debeat habere mulierem, eadem 
est, cur debeat retinere, propter scortationes. Hinc refutatur etiam 
concubinatus. nam concubina aut est uxor, aut non est. si non est, 
peccat: si est, manere debet. .v. 10. s. 

V. 3. ocpicXrjv, debitumj Id explicatur v. seq. Idem officium 
Gr&ecis ^aQiv, poetis q^iXoTijra dici, docet Gatakerus. 6q)eiXoi.tavT}v 
evvotttv dixit paraphrasis hujus loci. [o<feUr]v , lectio nativa et 
simplex. Not. crit.] 

V. 4. idlfi, suij Hoc cum potestatem non habet elegans facit pa- 
radoxon. Jus titrinque est aequale. 

V. 5. /tt?} dnogfQilTe) Sic LXX, Es. 21, 10. t7]v ofiillav avTtjg 
(r;n25>) s>{ dnogiQriaet. Congruit hoc verbum cum verbo debendi. 
V. 3. — ei firj Tb dv, nisi fortej Valde limitat. Ubi hae conditiones 
adsunt, non est privatio , sed abstinentia. — 'Iva axoXd^riTe, ut va- 
cetisj Magnam aj(oXr]v atque otium hic dicit apostolus. Abstinentia 
praevia servit precibus. [Jejunium adjecere Oraeci jejunatores. Not. 
crit.] Alias etiam malas habere causas potest abstinentia. — kuI nd- 
Xvv, et iterumj De intervallis talibus eorumque modo vide Seldenum 
in uxore Hebraica. — ini t6 avTO, simul) Hoc non dicit ipsam con- 
suetudinem, sed opponitur priori sejunctioni. — neiQdC^, tentetj ad 
scortationem. etc. v. 2. — o aaTavdg, SafanasJ qui inter exercitia 
virtutis sublimioris maximam quaerit ansam nocendi. .Non facile est 
tentatio sine Satana praesumenda. — dxQaaiav, incontinentiamj v. 9. 

V. 6- raro) hoc, quod inde a v. 2. dictum est. — xara avyYvta- 
(ifiv f a xar' intrayijv) Vid. v. 25. not. 

V. 7. d-elco) volo equidem, v. 32. Paulus gustarat dulcedinem coe- 
libatus: eadem.alios gaudere, cupiebat. Possit ro voZo etiam abso- 
lute accipi , pro optandum est. conf. c. 6, 12. not. ut alias dicit ovx 
riv &eXt]fiu, es wollte nicht seyn. — ■ yaQ) enim, proprie. Ref. ad 
V. 6« — (og Kttl ifiavTOv, sicut etiam me ipsumj coelibem. Viden- 


ICOK. Vn, 7 — 14. 125 

tur Corintliii exemplum Pauli speetasse. v. 8. — ^^aptff^Ma, donumj 
Quod in homine naturali est naturalis habitus, id in sanctis fit do- 
num. Charisma h. 1. est totus hahitus animae et corporis apud Chri- 
stianum, quatenus v. gr. conjugium aut coelibatus ei magis convenit, 
cum actionibus utrique statui cohaerentibus , secundum praecepta 
Dei. In statu autem involuntario certius auxilium gratiae apud pios. 
V. 8. XeycD ds, dico veroj Conf. v. 12. ubi expressius. — Tolg 
aydfiocg, coelibibusj utriusque sexus. coll. v. 10. s. — j^tj^atg, vi- 
duisj Viduos et viduas dicit. — [.idvmaiv , manean£) in- libertate. 

— (ag xdyco, ut etiam egoj Sine uxore tum fuisse Paulum, perspi- 
cuum est : conf. c. 9, 5- : et quanquam hic etiam de viduis loquitur, 
tamen ille videtur potius fuisse coelebs, quam viduus. conf. Act. 7, 
58. et deinceps. 

V. 9. nQiiaaov , melius) Hic comparativus positivum non toUit. 
V. 38. — -n nvQSa&at, quam urij yehemens verbum. Etiam con- 
tinens potest habere, quicum luctetur, etiamsi non tiratur. Thomas 
Aquinas in h. 1. uri, Cd est, concupiscentia superari. concupiscentia 
enim est calor quidam noxius: qui ergo concupiscentia impugnatur, 
calescit quidem, sed non uritur, nisi humorem gratiae perdat a con- 
cupiscentia superatus. Haec ustio detrudit tandem in gehennam 
ignis. 

V. 10. *) naQuyyeklo} 8z iyw, praecipio non egoj Simile zeug- 
ma, vivo autem non jam ego. Gal. 2, 20. Vis verbi praecipio affir- 
mate nectitur cum Dominus. — o nvQLog, DominusJ Christus, qui 
bac de re docuerat Matth. 5, 32. 19, 4- s. vel etiam Paulo hac de 
re locutus est. coU. v. 12. — ^n xcoQta&rivai,, non separarij 'Sepa- 
ratur pars ignobilior, mulier; dimitiit nobilior, vir: inde conversa 
ratione etiam mulier fidelis dicitur dimittere: et vir infidelis, sepa- 
rari. v. 13- 15. 

V. 11. iolv, si) Hoc quoque in fine hujus versus de viro acci- 
piendum. — xal xcoQca&rj) etiam separata fuerit, contra praeceptum. 

V. 12. Tolg de lovnolg) ceteris vero , in matrimonio viventibus. 

— iyoj, ego) Vid. v. 25- not. — Xeyco, dicoj non ait, praecipio, uti 
V. 10. hoc scilicet, quod versu 12. s. 15. s. et quidem maxime versu 
15. s. dicitur. nam si versus 12 — 14. seorsum spectentur, ex versu 10. 
fluunt. — auvtvdoasi, consentitj Multi esse poterant, qui vel dubi- 
tarent, vel non abhorrerent a fide. — ;«;; aqpterco, ne dimittatj In 
V. T. arctior erat haec regula. Respici h. 1. differentiam V». et 
N. T. coUigitur ex v. 18. 15. not. 

V. 13. yvvj] , mulierj soror. 

V. 14- ■nyiotqac) sanctificatus est, ut pars fidelis sancte titi pos- 
sit, neqiie dimittere debeat. conf. 1 Tim. 4, 6. Verbum ponitur val- 
de significans; quia conscientiam ubique expeditam Scriptura nobis 
praestare vult. — ev tri yvvatxl) respectu mulieris, cum qua libeu- 
ter manet. sic av, c. \.k, 11. Non additur ntc^^, fideli, tcac uvi^Qia- 
nov. nam vir infidelis nescit, quid fit_^<:?es. '■ — aml aQa, alioquij 
Nam partus sequeretur conditionem parentis infidelis. Est matrimo- 
nium christianum: est soboles christiana. — rinva, liherij qui pa- 


*) To7g — yiyauTjitoai, matrimonio junctis] quum uterque coiijux creden- 
tium e numero est. Antitheton to"s ?,oi7to7?, v. 12.,' ubi alterutra 
pars est infidelis, F. ff. 


124 1 COE. Vn, 1—7. 

C A P U T YII. 

V. 1. IIsQi di (Sv iyQaxpccTej de quibus autem scripsistisj Ele- 
ganter rem initio exprimit, generatim potius, quam speciatim. Sae- 
pe apostoli in epistolis de conjugio agunt: unus Paulus, semel, riec 
sua sponte , sed interrogatus , coelibatum suadet , idque lenissime. 
[Tantum abest, ut praeceptis kumanis ea res obtrudi debuerit. 
V. g.] — vittXov, bonum) Hoc congruit cum affectu capitis praeced. 
Conf. infra, v. 7. 8- 26. 34- med. 35. fin. 40. Bonum, pulcrum , con- 
veniens, ob libertatem et immunitatem a debito, de quo v. 3. et ob 
potestatem sui integram, v. 4- quum e diverso tactus , de quo v. 1., 
semi^er pudorem habeat comitem apud castos. — dv&Qanw, homi- 
nij in genere, etiamsi non sit christianus. v. 7. 26. — yvvaixog, mu- 
lieremj et sic, mulieri, non tangi. Relatorura uno etiam in iis , quae 
sequuntur, involvitur alterum. 

V. 2. dttt, propterj conf. propter, v. 5. — rag nOQvslag, scor- 
tationesj Corintbi grassantes, [ethnicisgue , et Graecis praecipue, ne 
in peccatis quidem habitas, V. g.] ad quas facile illicerentur coeli- 
bes. Plurale vagas libidmes notat, eoque magis opponitur unitati con- 
jugis. — Tr]v ittVTs) suam; ut mox, idtov, proprium. Eadem va- 
riatio, Eph. 5, 22. 25. iavrS suam innuit dominium maritale. Utro- 
que verbo excluditur omnis communitas, quae est in polygamia. conf. 
V. 4. Porro, quae est ratio , cur vir debeat habere mulierem, eadem 
est, cur debeat retinere, propter scortationes. Hinc refutatur etiam 
concubinatus. nam concubina aut est uxor, aut non est. si non est, 
peccat: si est, manere debet. ,v. 10- s. 

V. 3. 6(peih]v , debitumj Id explicatur v. seq. Idem officium 
Graecis ^ugiv, poetis q)tX6vijva dici, docet Gatakerus. ocpetXofitvfjv 
ivvotttv dixit parapbrasis hujus loci. [6(pitXr]v , lectio nativa et 
simplex. Not. crit.] 

V. 4. Idls, suij Hoc cum potestatem non habet elegans facit pa- 
radoxon. Jus utrinque est aequale. 

V. 5. (-iri dnogiQilTi) Sie LXX, Es. 21, 10. rrjv ofitllav aVTtjg 
(nriUS^) aK (xnogiQriGit. Congruit hoc verbum cum verbo debendi. 
V. 3. — ii (IV Tt ttv, nisi fortej Valde limitat. Ubi hae conditiones 
adsunt, non est privatio , sed abstinentia. — 'iva (txoIocCv^^j "^ ^«- 
cetisj Magnam a^oXrjv atque otium hic dicit apostolus. Abstinentia 
praevia servit precibus. [Jejunium adjecere Graeci jejunatores. Not. 
crit.] Alias etiam malas habere causas potest abstinentia. — kuI nd- 
Xtv, et iterumj De intervallis talibus eorumque modo vide Seldenum 
in uxore Hebraica. — tnl to «vto, simuT) Hoc non dicit ipsam con- 
suetudinem, sed opponitur priori sejunctioni. — nitgd^ri, tentetj ad 
scortationem. etc. v. 2. — o auTavttg , JSatanasJ qui inter exercitia 
virtutis sublimioris maximam quaerit ansam nocendi. .Non facile est 
tentatio sine Satana praesumenda. — dxgaalttv, incontinentiamj v. 9. 

V. 6. rero) hoc, quod inde a v. % dictum est. — xara avyyvo}- 
(ir]Vj « KttT intTtty^v) Vid. v. 25. not. 

V. 7. d-ikoi) volo equidem, v. 32. Paulus gustarat dulcedinem coe- 
libatus: eadem.alios gaudere, cupiebat. Possit to volo etiam abso- 
lute accipi , pro optandum est. conf. c. 6, 12. not. ut alias dicit ovx 
7]v ■&iXr](itt, es wollte nicht seyn. — ■ yaQ) enim, proprie. Ref. ad 
V. 6. — wff atai iftavTov, sicut etiam me ipsumj coelibem. Viden- 


ICOR. Vn, 7 — 14. 125 

tur Corinthii exemplum Pauli spectasse. v. 8. — ^uQioiJia, , donum) 
Quod in homine naturali est naturalis habitus, id in sanctis fit do- 
nwn. Charisma h. 1. est totus habitus animae et corporis apud Chri- 
stianum, quatenus v. gr. conjugium aut coelibatus ei magis convenit, 
cum actionibus utrique statui cohaerentibus , secundum praecepta 
Dei. In statu autem involuntario certius auxilium gratiae apud pios. 
V. 8. Af/o) dt, dico veroj Conf. v. 12. ubi expressius. — toIq 
ayaf^ois , coelibibusj utriusque sexus. coU. v. 10. s. — ;f>j()atff, vi- 
duisj Viduos et viduas dicit. — [.laivojGiv, maneant) in- libertate. 

— (ag xayoj , ut etiam egoj Sine uxore tum fuisse Paulum, perspi- 
cuum est : conf. c. 9, 5. : et quanquam hic etiam de viduis loquitur, 
tamen ille videtur potius fuisse coelebs, quam viduus. conf. Act. 7, 
58. et deinceps. 

V. 9. xgslaaov, melius) Hic comparativus positivum non toUit. 
V. 38. — jj 7Tvg3a&ac, quam urij Vehemens verbum. Etiam con- 
tinens potest habere, quicum luctetur, etiamsi non nratur. Thomas 
Aquinas in h. 1. uri, id est, concupiscentia superari. concupiscentia 
enim est calor quidam noxius: qui ergo concupiscentia impugnatur, 
calescit quidem, sed non uritur, nisi humorem gratiae perdat a con- 
cupiscentia superatus. Haec ustio detrudit tandem in gehennam 
ignis. 

V. 10. *) naQayytXKoi »k tyw, praecipio non egoj Simile zeug- 
ma, vivo autem non jam ego. Gral. 2, 20. Vis "verbi praecipio affir- 
mate nectitur cum Dominus. — o KvQuog, DominusJ Christus, qui 
bac de re docuerat Matth. 5, 32. 19, 4. s. vel etiam Paulo hac de 
re locutus est. coU. v. 12- — fir] xcoQLa&^^vai, non separarij iSepa- 
ratur pars ignobilior, mulier; dimittit nobilior, vir: inde conversa 
ratione etiam mulier fidelis dicitur dimittere: et vir infidelis, sepa- 
rari. v. 13-15. 

V. 11. idv, si) Hoc quoque in fine hujus versus de viro acci- 
piendum. — xat %(OQia&rl) etiam separata fuerit, contra praeceptum. 

V. 12. rolg di locnolg) ceteris vero, in matrimonio viventibus. 

— iyoj, ego) Vid. v. 25. not. — ^iyco, dicoj non ait, praecipio, uti 
V. 10. hoc scilicet, quod versu 12. s. 15- s. et quidem maxime versu 
15. s. dicitur. nam si versus 12 — 14. seorsum spectentur, ex versu 10. 
fluunt. — avvivdoxii, consentitj Multi esse poterant, qui vel dubi- 
tarent, vel non abhorrerent a fide. — ^i}] ucptiTco, ne dimittatj In 
V. T. arctior erat haec regula. Respici h. 1. diifereutiam V^. et 
N. T. colligitur ex v. 18- 15- not. 

V. 13. yvvri , mulierj soror. 

V. 14. riyiaqtti) sanctificatus est, ut pars fidelis sancte uti pos- 
sit, neque dimittere debeat. conf. 1 Tim. 4, 5. Verbum ponitur val- 
de signiticans; quia conseientiam ubique expeditam Scriptura nobis 
praestare vult. — iv rfj yvvaiKl) respectu muUeris, cum qua liben- 
ter manet. sic iv, c. I4i 11. Non additur nigrj, fideli, nar «vfj-pto- 
nov. nam vir infidelis nescit, quid ^ii fides. '■ — inil aga, alioquij 
Nam partus sequeretur conditionem parentis infidelis. Est matrimo- 
nium christianum: est soboles christiana. — Tinva, liberij qui pa- 


*) voT? — Y&yautjxoat, matrimonio junctis] qwim uterque coiijux creden- 
tium e numero est. Antitheton to~s Ioitioi?, v. 12.; uhi alterutra 
pars est infidelis. V, ff. 


126 lCOR. VII, 14 — 21. 

rente fideli et infideli nascuntur. — dad&ugTa, impuri) nt ii, qui 
utroque parente infideli nascuntur, quamvis non sint spurii. — dytd 
igtv, sancti suntj Ab hoc difFert tjylagai', ut sanctum fieri a sanc- 
tum esse: sed sanctitas ipsa liberorum, et parentis infidelis, eadem 
est. dicit puritatem aliquam, quae non solum facit, ut proles sit le- 
gitima, non adulterina; qualem habent etiam ii, qui e matrimonio 
duorum infidelium nascuntur: sed propinquiorera aliquam cum ec- 
clesia necessitudinem et apertiorem januam ad fidem ipsam impor- 
tat, perinde ut si ex utroque parente christiano essent. Conf. Rom. 
11,16- Exemplo est Timotheus, Act. 16, 1. , qui hanc epistolam 
tulit : multique tales in subole Corinthiaca esse potuere. [Maritus 
alias praefertur : at uxoris fides plus etiam, quam infidelitas mariti, 
valet. V. g.] 

V. 15- 6) t} ri dntgog. — yoiQt^ta&b) , separator) suas sibi res 
habeat. frater sororve sit aequo animo: ne putet, mutandum sibi 
esse, quod mutare nequit. [Fidelis pars in gratiam partis infidelis 
non tenetur fidei renunciare. V. g.] — a didaXoiTai) non est man- 
cipi. Libertas eo justior in hac parte, quia parti fideli non multum 
opis paratum erat a magistratu infideli. quanquam etiam hodie ratio 
illa valet a libertate et pace ; sed cum exceptione illa, maneat extra 
conjugium. v. 11. — Iv §i iiQt]vi^ , in pace veroj Axioma ; ab in- 
ternis etiam ad externa procedens. Antea fuerat inimicitia. Eph. 2, 15. 

V. 16. t/ yaQ, quid enimj Ideo non debes^ nimis anxie laborare ; 
sed tranquillitatem animi retinere tui. Pro modo spei, conandum. 

— dvdQa, yuvttTxa, virum, mulierem) a te, adeoque a fide abhor- 
rentein. — GMQScg, servabisj Conjux conjugem, quoad potest, debet 
ad salutem perducere. 

V. 17. li f^n , si noti) q. d. si hoc non est, sive, ceteroqui. A 
conjugibus (v. 10.) ad quemlibet externum vitae statum digreditur. 

— ixdgo), unicuiquej Resolve: unusquisque ambulato , sicut distri- 
buit ipsi Deus. — i/.iiQiaev , distribuit) v. 7. — (ug xixXTjitsv , sicut 
vocavitj quo quemque statu vocatio coelestis invenit. — d avQiog, 
DominusJ Christus. — niQinuTdToo , ambidatoj Haec conchisio, ex 
jussu et permissu eontemperata, repetitur et declaratur v. 20. et 24. 
Vocatio superna non abolet status externos. Quod quis citra eam 
fecit aut facturus fuit, in ea fieri Hcere, docet Paulus. — nal aTwg, 
et sic) Doctrina universalis : iu qua etiam Corinthii possunt acquies- 
cere. 

V. 18. tit] intanda&co, non adducatj Comphires, qui a Judaeis 
ad gentes defecerant, praeputia sibi quodammodo, chirurgico artifi- 
cio, recuperarunt. iMacc. 1, (15.) 16- vide Reineccium ad h. 1. Id 
nonnuUos, qui ex Judaeis Christiani facti erant, imitatos esse, ex 
Pauli monito colligi potest. 

V. 19. tidiv igir, nihil est) Conf. c, 8, 8. Sic quoque, a paritate 
rationis, nil est servitus, libertas; conjugium, coelibatus. — T^Qijtrtg, 
servatioj Axioma insigne. — ivToXvov, praeceptorumj Etiam circum- 
cisio praecepta erat: sed non in perpetuum, ut amor. 

V. 20. iv Ti] nlr^GH, in vocationej Status, in quo voeatio quem- 
que offendit, instar vocationis est. 

V. 21. fi}] (JOt fiiXiTCD, ne tibi curae sitj ne anxie quaesieris li- 
bertatem. sic, noli quaerere, v. 27. — (.idklov yQrjaat, potius ute- 
rej utere, facultate Ubertatis assequendae, vel potius, utere servitute. 


lCOR. Vn, 21 — 25. 127 

nam qui liber fieri posset, habet lierum "benignum, cui servire prae- 
stat, quam alias sequi conditiones. 1 Tim. 6, 2. conf. v. seq» initium. 
idcirco versu 23. non dicit, nolite esse, sed nolite fieri servi homi- 
num. 

V. 22. dnelsvd-iQog , liberttis) 'JEksv&sQog, liber, etiam is, qui 
nunquam serviit; dmXsv&SQog , libertus, qui servierat. — xvqih, 
Domini) Christi, ut mox dicitur. — o ikfv&eQog xlT)&iig, qui liber 
vocatus est) Initio versus vocatus ponitur ante servus: hic liber prae- 
ponitur tw vocatus, emphaseos causa, ut includatur etiam is, qui ex 
vocatione facultatem libertatis assequendae nanciscitur. Conf. de 
ordine verborum , Gal. 4, 25. not. 

V. 23. •^yoQuad-tjve, emti estis) Deo. \ut servi Christi. V. g.] — 
fit] yivia&t, nolite fieri) Status internus et externus debet congrue- 
re, quantum consequi licet, et hic illi subservire. fieri hic proprie 
dicitur ad eos, qui non sunt servi. \Qjui liber est, libertatem ne ab~ 
jidat. Not. crit.] 

V. 24. nccQa ■&£(», apud Deum) Antitheton ad homines. Rom. 
14, 22. Qui Deum semper spectant, sanctam circa externa habent 
indifferentiam. Limitatur tamen hac ratione illud, quod v. 20. dixe- 
rat. Potest enim v. gr. ex servo fieri liber, non mutato statu apud 
Deum. 

V. 25. nuQ&ivbiv, virginibus) utriusque sexus. v. seqq. sic, vir- 
go, Ap. 14, 4- — SK exca, noJi habeoj Non dicit : non habemus. Ex- 
spectabant Corinthii mandatum speciale, per revelationem, quaePaulo 
obtingeret. — yvfafiriv di) Vocabulum hic et v. 40. exquisite positum, 
ut mox vofil^on. Aristoteles proprietatem G-raecorum vocabulorum, 
in Ethicis praesertim, accurate designans, sic ait: ^ naXsfiivtjyvio-' 
fit] r] TO intHxSg igi XQiatg OQ&t]. iterumque, -^ 3i avyyvwfJir], yvoj-' 
ftt] igl xQiTtK)] TB inieiitSg oQ&tj. 6q&>] Si f] t8 dXf]&Sg. 1. 6. Eth. 
Nic. c. 11. Copiosior ibi disputatio exstat, qua tota lecta distinctius 
percipietur, quid sit yvojfiT] xccl avyyvaifir]. linperat fjiiray//* yvai- 
fit] censet, affinemque habet avyyvcofitjv, (quae est yvMfirj ad alte- 
rius statum animumve accommodata,) ut in re facta, sic etiam iu fa- 
cienda. _ Vide v. 6. et 2 Cor. 8, 10. 8. ubi harum utraque opponitur 
Tfi iniTaytj. Utraque spectat t6 ffVftq>iQov commodum ejus, cui con- 
sulitur: eodem versu 10. et hic, lCor. 7, 35- Earum rerum, de qui- 
bus hoc capite agitur, talis est -natura, ut ipsae partim sub iniTa- 
yijv, partim sub avyyvcofttjv et yvcofitjv cadunt. Decorum autem erat, 
ut iniTayt] nomine Domini perscriberetur, yvwfir] et avyyvcofit] no- 
mine apostoli. Itaque de ea re, quae sub intTayriv cadit, Dominus 
expresse dederat apostolo, quae scriberet: sed de hac re, quae sub 
yv(ofit]v cadit, non opus fuit dari. Namque apostoli nil scripsere 
non &e6nvevgov, sed interdum habuere revelationem et mandatum 
speciale: c. 14, 37. 1 Thess. 4, 15. cetera deprompserunt ex habitu 
fidei, quae in eis ex misericordiae dominicae experientia extiterat: h. v. 
et ex thesauro Spiritus Dei. v. 40. Atque in his potuere pro varie- 
tate negotiorum et personarum, ut sauctus ferebat affectus, varioa 
liberrime adhibere modos, et de suo jure decedere, se ipsos depri- 
mere aut reprehendere, alios sibi anteferre, rogare, deprecari, hor- 
tari, 2 Cor. 6, 1. 7,8- 11, 17. not ac jam severius agere, jam lenius. 
quo pacto v. gr. vofuCoi moUius dicit Paulus, quam Xiyo). v. 26. 12. 
Itaque hic quoque, citra inuayi^v , tamen ea scripsit, quae menti 


128 lCOE.Tn, 25 — 50. 

Domini, yvojfirjv duntaxat lianc dari volentis, exacte convenirent. 
Eodem autem tempore fideliter indicat, ex quo quidque principio 
scripserit ; (a qua modestia quam longe quaeso abiit stilus papae ?) 
documentumque praebet, non debere eos, qui a Dei Spiritu et ver- 
bo jam satis praesidii habent, extraordinarium quidpiam postulare. 
— cog j]l£T]fiivog , tanquam misericordiam consecutus) Misericordia 
Domini fideles facit: fides verum Casuistam. — vno xvgla, a Do- 
mino) Christo — niqog , fidelis) fidem habens Domino: fidem prae- 
stans et Ipsi et hominibus. 

V. 26- dtd Tt]v evegwaap avuyxt^v, propter praesentem neeessi- 
tatemj Fames sub Claudio, Act. il, 28. valde diutina fuit, et gra- 
vis, in Grraecia inprimis. Itaque consilium hoc Pauli, ex parte certe, 
accommodatum erat ad tempus. — uvOQconm, JiominiJ utriusque se- 
xus. — ovcojg , sic) uti est. v. 27. 

V. 27- didiaai, — Ifkvaat, alligatus es — solutus es) In ipsis ver- 
bis est argumentum. Alligatus uxori, saepe retinetur, ut, cum cul- 
pa, vel sine culpa, liberalltatem et alias virtutes minus laute exer- 
cere possit, quara vellet. In verbo Xilvaac, solutus es, latet par- 
ticipium, et participium habet vim nominis, ut solutus denotet non 
solum eum, qui uxori desiit esse alligatus, sed etiam eum, qui nun- 
quam alligatus fait. Similis phrasis, Job. 39, 5. — fti], ne: bis) Id 
est, non cogeris quaerere. 

V. 28. rfi aa^itl, carnej Non spiritu, cui afflictio est peccatum, 
quod hic nullum. — lyia dh , ego auteni) Paterno affectu scribit. 
V. 32. — q^iidofiat, parcoj Magis arduum et forte est, matrimonium, 
quam coelibatum bene gerere. 

V. 29. tSto ds cprifiv, Jioc vero dico) Eadem formula, c. 15, 50. 
ad explanandum, in summa. — ddeXcpol, fratresj Solet Paulus, de 
rebus praesertim externis seribens, digressiones inserere multo no- 
bilissimas, Spiritu semper ad optima quaevis vocante. — 6 Haigog) 
tempus praesens, vel mundi, v. 31. c. 10, 11. vel singulorum, flendi, 
gaudendi etc. — awsgalftavog) angustum, expeditae libertati con- 
trarium. v. 26. — t6 Xoinov, ceterum) Particula valde hic oppor- 
tuna. [Innuit, non multum ahesse a consummatione seculi. V. g.] 
• — 'iva, utj tempus denique est ejusmodi, ut debeant etc. \Sunt, 
qui superflua vitae commoditate, qui vagdbundis cogitationibus , qui 
pertinaciori literarum studio, qui conviviorum atque oblectationum 
diuturnitate et frequentia multum temporis consumunt; et virtutis est 
paenes mundanos, ubi quis dies noctesve vel dimidias, vel totas ad- 
60, verlorum et rerum inanitatibus modo haut invenusto traducere 
cum sodalibus novit. Quodsi vel precibus vacandum, vel liberorum 
educationi invigilandum, vel amoris officium proxiw.o exhibendum est, 
tum vero temporis penuria obstat: immo, ne perpendere quidem va- 
cat, quanto ista reatu constent. V. g.] — yvvalitttg, mulieresj et sic, 
liberos, amicos, patronos. Nil debemus proprium existimare. — /mij\ 
nonj Sic abnegatio clmstiana proprie exprimitur. Ea earent, qui 
habent, ut qui habeant, et diu habituri sint. — ^av, sint) Hoc sub- 
auditur etiam v. sqq. 

V. 30. oi %alQ0VT(g , gaude^itesj '^on dicit: ridentes. [Rom. 12, 
15. De nuptiis etc. hic cogites; ut de obitu conjugis etc. in prac' 
cedentibus. V. g.] Temperate loquitur pro valle lacrjmarum., — wff 
/M?; naTi^Qvregf tanquam non tenentesj Post emere epitasin facit te- 


1 COR. Vn, 30 — 56. 129 

nere; Quemadmodum post uii, abuti v. seq. unde patet, tria cola 
praecedentia liabere Plocen. namque uti Paulus hortatur, ut docens 
doceat, et quisque, quod in bono agit, agat, Rom. 12, 7. sic in mun- 
do gaudentes gaudent: at hoc idem ille prohibet. 

V. 31. ol ^ffxwjWffOt, utentes) Videtur Paulus hoe pro illo, et 
vendentes, posuisse, quia ex omni usu mundi, venditio per se maxime 
convenit peregrinatoribus. Utendum, non fruendum. — ag fir) xa- 
TaxQo}f.ievoi) tanquam non abutentes. Compositum Grraecum et La- 
tiaum • non perversitatem usus tantum , sed abundantiam notat. — ■ 
■napdyet) praeterit, omni momento; non modo praeteribit. — to 
GXV!-'^^ ra xoafAH vuta, habitus mundi hujus) mundus ipse, ejusque 
habitus, qui est nubere, flere, gaudere, emere etc. Hebr. CDbit Ps. 
39, 7. 73, 20. Dum homo v. gr. ab anno XX aetatis ad XL pro- 
greditur, pristinas fere necessitudines amisit, novis tenetur. 

V. 32. d(ifQi(.iviig, sine cura) non modo sine affictione, v. 28-j 
sed etiam sine cura animum distrahente. — o uyaf^og, coelebs) vi- 
delicet si statu suo velit sapienter uti. — ra kvqIh, Domini) Chri- 
sti. — ttQiGit) placitum se praestet, per sanetimoniam corporis et 
spiritus. 

V. 33. Tiutg aQeafc, guomodo placeat) Verbum placendi repeti- 
tur ex V. praeced. et complectitur hoc versu omnia officia mariti, 
quae conjux in societate vitae omni postulare potest. 

V. 34- fifftiQigat yui ri yvvrj Hal ?? naQdivog) Id est, divisa 
quogue est mulier et virgo : non tantum mas coelebs et mas, qui uxo- 
rem ducit, divisas sibi partes hahent, sed etiam uxor et virgo (se- 
xus feminini) quam maxime diversas sibi partes habent. Sunt, qui 
verbum fiffifQtgav, particula nal etiam praeposita, alia interpunctio- 
ne connectant cum verbis antecederitibus : sed Paulus refert ad ea, 
quae sequuntur. Divisio videlicet inter conjuglum et coelibatum, 
quorum generum utrumvis alias sibi aliasque partes vindicat, magis 
pertinet ad mulieres, quam ad viros. nam viri adjutoriura midier: 
majoremque status sui mutationem subit mulier, quam vir, matrimo- 
nium contrahendo. conf. v. 39. AO. Accedit, quod praecipue de 
virginibus sermo est. v. 25- Ideo verbum fiffifQigac hiuc potissi- 
mum loco aptum est: neque obstat singularis numerus, quo minus 
id cum muliere et virgine construatur. Sic 2 Reg. 10, 5- in Hebr. 
et MISIT praefectus domus, et praefectus civitatis, et seniores, et 
nutricii. Sic infra, c. 9, 6. >J MONOS iyco nal ^uQvuflag «tL — 
iva ri dyitt, ut sit sanctd) Sic placet Domino, si sit sancta, tota Ei 
dedita. Sancfitas hic plus quiddam dicit, quam versu 14. 

V. 35. avxmv, ipsorum. — ^qoxov , laqueum) Laqueus, metus 
peccati, ubi non est peccatum: vel etiam coacta servitus. Laqueo 
trahuntur inviti. conf. Prov. 7, 21. LXX. Facile pro lagueo habe- 
tur, quod maxime conducit. — fvaxtjfiov) Antitheton d<TXt]fiov6iv, 
v. seq. — svnaQfdQovX A&ne verbum,- uQOGfdQfVfiv. c. 9, d3. Exem- 
plum, Luc. 10, 39. — rai jcu^/w, Domino) Dativum regit svndQfdQOv, 
ut uaQfdQfvoi. — dnfQiGTitt^oig) Declaratur vo fvnaQfdQov. nam 
opposita sunt apta assessio et distractio. Sedere, adjuvat animam 
devotam. Conf. Luc. 10, 39- 40. Simile quiddam Paulus de vidua 
dicit, iTim. 5, 5. 

V. 36. Tig, aliguis) parens. — dnx^fiovflv) scil. iavTOv. — ttjv 
nuQ&ivov ttVzS) virginem, sitam jfiliam. — voiil^ft, existimat) An- 
T. n, 1 


130 1 COE. Vn, 36 — 40. VHI, 1 — 3. 

titheton: existimo, v. 26. — Idv -^ vnsQuxfiog) si uxfii^v annorum 
praetermittat citra nuptias, quasi spreta a procis. — oqidXsi,, debet) 
[eo quod melius consulere filiae nescit, V. g.] Antitheton : non Jiabens 
necessitaiem. v. seq. — ■ y^ Kf.ia^TttV£t , non pecca£) Suaviter res 
exprimitur per incisa. 

V. 37. iqrjasv) constituit se, constitutum haliet. Egregia hoc 
loco synonymia, descriptioque libertatis. — fir] i'^{ov dvdyxTjv, non 
hdbens necessitatem) 6b quam coelibatum conjugio, v. 26. vel con- 
jugium coelibatui praeferat. — sSnalav') arbitrium, nuUa re inter- 
pellante. — ^X^'') habet) pro Jiabens. nam non et autem ad se invi- 
cem referuntur. Eadem enallage, Col. 1, 6- not. — nfQl, de) Nam 
saepe alia voluntas est, alia potestas. — Idln , propria) Eleganter 
notatur libertas. \Clui voluntatis jam divinae curam habent, in eas 
ii saepe cogitationes adducuntur, ac si una duntaxat via datum esset 
co7isegui, quae voluntati divinae respondeani. Immo vero plenam 
DEUS quoad res Legi suae consentaneas libertatem homini concedit. 
Deut. 36, 6. V. g.] — iteiigixei>) judicatum habet. — Kttlmg noiel, 
bene facit) non modo non peccat. itaXwg perbene. 

V. 38. cogf, igitur) Observandum, quanto studio, quanta fide et 
copia Paulus huie loco immoretur. — jcat) etiam. 

V. 39. iv zvQiM, in Domhio) ut Christus hic quoque sit omnia. 
Mixti inter se habitabant christiani et infideles : christianos ergo 
christianas jubet ducere. 

V. 40. ixttxaQtiiDTBQaj beatior) v. 1. 28- 34. s. Luc. 23, 29. — 
doK(a, videor mihi) Corinthii videbantur sibi plus quam par erat, de 
se; et minus de Paulo. Id verbum Paulus eis dgelbog reponit. — 
xdyo)) ego quoque, non minus certe, quam quivis vestrum. — nvsvfiu 
d-eS, spiritum DEIJ cujus consilia sunt spiritualia, divina. 

C A P U T VIII. 

V. 1. IIsqI — oidttfiiv, de — scimus) Hoc, parenthesi, quae 
sequitur, conclusa, reassumitur v. 4. — orc) quia. Declaratur to 
scimus. — yvMatv, cognitionem) Non addit articulum *), non nimium 
concedens. — • h'xo(A£v , habemus) Loquitur in prima persona, de se, 
et reliquis firmioribus in fide ; latius, in tertia, v. 7- Sic facile con- 
ciliatur ro omnes et non in omnibus. — v\ yvdoacg , cognitioj sine 
amore. [Etiamsi de doctrinis fundamentdlibus , maximeque necessa- 
riis atque arduis sermo sit. V. g.] — (pvaioT, inflat) quum quis sibi 
placet. conf. doKsi, videtur sibi, v. 2- — v ^^ dydnrj , amor vero) 
cogniiione recte utens: amor, erga Deum, v. 3- et erga proximum. 
— otKodofieT, aedificatj quum quis proximo placet. Scientia tan- 
tum dicit, omnia mihi licent-: amor addit, sed non omnia aedificant. 

V. 2. ddivui, scire) Respicitur ro scimus. v. 1. Diff. a cognos- 
cere. — tI) aliquid. Tenue quiddam concedit Paulus. confer com- 
ma subsequens. — Hnoi, nondum) instar tironis. — Ku&tag, quem- 
admodumj videlicet per viam amoris , a Deo. 

V. 3. xov ■&60Vj Deumj Amorem Dei sequitur amor proximi. — 
Svog, hicj qui amat. — • 'iyvcogut') cognitus est. Cognitionem pas- 


*) Itaciue et in Vers. germ. ahesae h, l. articulus dehebat, E. B. 


«r 


1 COE. Vni, 3 — 7. 131 

sivam sequitur cognitio activa c. 13, 12. Habetur hoc verbo egre- 
gia metalepsis: cognitus est, adeoque cognovit. Gal. 4, 9- not. Est 
cognitio mutua. — vn aurS) ab Ipso. 

V. 4. /J^wfffo)?) Rem versu^ 1. propositam determinat propius: 
de esu igitur etc. — idiv') Praedicatum: nihil. cujus vim auget 
oppositum, in mundo. inn 1 Sam. 12, 21. LXX, ^dh. Conf. c. 10, 
19. not. \Ligni lapidisve pars: praefereaque nihil. V. g,] 

V. 5. Xeyof.iivot', dictij Deus dicitur Unus ille potentissimus : in- 
de per homonymiam dii dicuntur angeli, propter naturam spiritua- 
lem potentes, et homines imperio potentes. — iv o^ava;. — inl 
yfjg, in coelo — super terraj Deorum provinciae sunt apud gentes 
distributae in coelo et terra cum mari: quorum tamen utrUmque 
Dei est. — ■ &toL noXlol Kctl «v^iot noXXol, dii multi et domini 
midtij Ps. 136, 2. 3. 

V. 6- Vf^^v) nohis, credentibus. — it ov ra ndvtu, ex quo 
omniaj Ergo nobis unus Deus. — t« ndvvu, omniaj per creatio- 
nem. — rifiii? , nosj credentes. — icg avTCv, in eumj Finis fide- 
lium. — aui eTg , et unusj Christus, objectum cultus divini et reli- 
giosi. Apostoli etiam hanc ob causam, ut polytheismi speciem vita- 
rent, Cliristum saepius appellavere Dominum, quam Deum, ubi ad 
ecclesias ex gentibus scripserunt. — xvgiog, DominusJ Haec appel- 
latio notionem filii Dei, adeoque etiam Dei in se complectitur, cum 
idea Redemtoris. — di a, per quemj Probatur dominium Christi : 
per illum cuncta sunt ex Deo. — dt avzS, per illumj Per illum 
nos venimus dg ad Piitrem. Schema hujus periochae sic habet: 
ex quo omnia ^ l ad ipsum, 

( per creationem : et nos l per restitutionem. 

per quem omnia ) [per ipsum, 

V. 7. «AA') Nos habemus yvwaiv, cognitionem: sed alii non per- 
inde habent. — xtveg, aliqni) Antitheton omnes, v. 1. Aliqui, Ju- 
daei, idolum abominantes ; Graeci, idolum reverentes. c. 10, 32. — 
T8 aidoiKa, idolij Sic affecti sunt*), quasi idolum non sit nihil; vel 
certe, quasi idolothytum inde sit inquinatum. — to)? uqti,, usque 
huc) cum jam scientiam debebant habere. — cog) ut. hinc discrimen 
pendet. — (.loXvvavao , inquinatur) Verbum appositum, per meta- 
^horam a carnibus. — I3^a,{.itt, escaj Indefinite positum. v. 13. — 
t]f.iug , nos) scientiam habentes, vel non habentes. — a nuQlgTjat) 
neque ad placendum , in judicio , neque ad displicendum , ngog t6 
vg£pf7a&ai. GVvig7]/iU, commendo: at verbum fiiaov , naQtgrjfib, ut 
patet ex Ep. Athanasii noog dftbv, ubi parodian instituif: q^vatxfj 
Tig eKXQKTig i)fidg « naQugrjGet, nQog TtiimQiav. sic v. 10. ut ver- 
bum [Aeaov olxodofiTjdrlaeTat adhibetur. Est hoc fundamentum £&- 
Giag. coll. de, v. seq. — «r^ — nfQtaaevoitev OTf — vgeQSfie&a, 
neque — ahundamus : neque — deficimus) quia utrinque manet gra- 
tiarum actio. Rom. 14, 6- 


■^) Lectionem avitj&sirf. h. v. lectioni communi avvsiSijaat jpraeferre cum 
Heunianno Bengelium, cel. D. Ernesti perhihet, Bibl. th. noviss. T. I. 
P- 511.; idque cum approbatione quidem, sed mdlo fundamento. Vide- 
iicet margo Bengelianus antiquior lectioni avv7]-&si'a signum y, recen- 
tior autem signum 8 subjecit, et Versio germanica vocem avysiS^ast 
diatincte exijressit, E. B 

12 


132 1 COE. Vin, 9 — 13. IX, 1—4. 

V. 9. ?7 ilaala, potestas) Potestatis et Ubertatis vocabulum fre- 
quens in liac tractatione. c. 9, i- 4. etc. conf. c. 6, 12. — vfiwv/ 
vestra) quam obnixe tuemini. v. 11. 

V. 10. etdooXsiip) Vocabulum aptum ad deterrendum. Exstat 
iMacc. 1, (47.) 50. 10, 83. 3Ezr. 2, 10. — oixodofitj&tjasrcti', 
aedificabitur) Antiphrasis: tu deberes aedificare ad bonum; sed im- 
pellis ad malum. \Magna exemplorum vis. V. g.] — - ra eidcoXo&VTa 
iad-iHv, idolothyta edere) His ipsis verbis exprimitur horror infirmi, 
tamen edentis. 

V. 11. dnoKeirai' , peribit) jacturam faciet fidei, et, nisi eam 
recuperat, salutis ipsius. Rom. 14, 23. {Vide, una actio, parum in 
externis referre visa, quantas eventoruni consequentias habere queat. 
V. g.] — do ov) propter quem. Propter magis, quam pro con- 
venit loco praesenti ; ut doceamur, quid nos fratrum causa debeamus. 

— dnid-uvsv, mortuus est) ex amore, quem tu sio minime imitaris. 

V. 12. Tvmovveg, verberantes) sicut jumentum lassum verberi- 
bus urgetur. Eleganter ait, verberantes, non, vulnerajites. nam vul- 
nus cernitur ; verbera, minus. Verberatis fratres, vel facitis, ut ipsi 
se feriant. — sig XQti^ov , in Christum) cui conjuncti sunt fratres. 
Emphasin accentus in hoc inciso habet illud, m Christum; in priore, 
peccantes. 

V. 13. KQia , carnes) Quo certius vitarem carnem idolo immo- 
latam, toto genere carnium abstiuerem. — aKavdtthiGOi, qfenderem) 
Commuta!tur persona: modo dixit, si cibus offendit. 

C A P U T IX. 

V. 1. OvY. iif.u ilfv&fQog ; sx sifil dnogolog ;) Duo haec mem- 
bra trajicit receptior hodie lectio. atqui Paulus primo ponit thesin, 
Liber sum : deinde aetiologiam, Apostolus sum : et inest tv dtd dvolv, 
hoc sensu, competit mihi libertas non solum christiana, sed etiam 
apostolica. Tractatio ;fiaff/MoV habet. nam in ea prius sibi vindicat 
Apostolatum, mox, v. 1 — 3.: deinde libertatem, eamque apostolicam, 
asserit v. 4. s. 19. Quod in adjectivo liber est, id in substantivo 
est k^aaia, potestas, v. 4. coU. c. 8, 9- — ■ ^'/l — ecoQuna; nonne 

— vidif) Vide firmitudinem apostoli. — to iQyov fis, opus meum) 
Rerum testimonium, validissimum. 

V. 2. Vfi7v, vobis) ad quos veni: qui evangelimn suscepistis. 
non potestis negare. vfuv, quod ad vos attinet. Similes Dativi, v. 21. 

— ri yuQ GifQttylg, sigillum enim) Ex ecclesia fidelium, argumen- 
tum sumi potest pro veritate evangelii, et religionis christianae. — 
dnogol^g, apostolatus) Poterat etiam aliquis, qui non erat aposto- 
lus, per evangelium adducere homines ad fidem, ut Philippus, Epa- 
phras, alii: sed Paulus sigillum voeationis, non cujuscunque, sed 
apostolicae suae vocat Corinthios ; quia signa apostoli habuit, 2 Cor. 
12, 12. Rom. 15, 18. s. neque Corinthii fidem solum, sed etiam sin- 
gularem charismatum abundantiam acceperunt. 1 Cor. 1, 7. 

V. 3. »5) Anaphora cum r) aqiQayig. — dnoXoyia, defensio) Plus 
sibi sumit pontifex Rom. volens esse dvvnsv&uvog. — ■ Tolg ifii 
dvanQivtiavv, iis qui me dijudicant) qiii de meo apostolatu ambigunt. 

*) V. 4. firi ax iiofisv, num non habemus) A singulari ad plu- 

*) avzTj £ij/, haee est] quod seil. vos mmieris mei sigillum estis. V. g. 


1 COE. IX, 4-12. 133 

ralem venit, collegas ineludens. — cpuyelv nal ittslv, edere et Ube- 
re) sme labore manuum. 

V. 5. cldtXcpriv yvvalxa, sororem uxoremj In casu recto haec est 
propositio: haec soror est uxor mea. quare sororis nomine non tol- 
litur matrimonium. — ntQtdysiv , circumducerej Sermo concisus : 
pro, habere et circumducere. non enim habebat uxorem. Non ex 
habendo, sed ex circumducendo, sumtus afferebatur ecclesiis. — cjg, 
sicutj Pertinet hoc etiam ad v. 4- — ot Xotnol, ceterij Articulus osten- 
dit, omhes reliquos sic fecisse. Etiam de Johanne cogitare licet. — 
nat oi ddelfpol lov y.vQia^ et fratres DominiJ Act. 1, 14. Gral. 1, 19. 
— Y.al Kriq>ttQ, et CephasJ Gradatio. coU. c. 3, 22. not. 

V. 6- Tov fii] iQyd^£<s€ai) supersedendi opere manuario. 

V. 7. tlg, quisj Pulcre confertur minister evangelii cum milite, 
vinitore, pastore. Loquitur apostolus de eo, quod communiter fieri 
solet, etiamsi jam tum fuissent, qui proprus stipendiis milites fue- 
rint, Volontairs. — qiVTivsi, plantatj c. 3, 6. 

V. 8. «««) etiam. Non modo non secundum hominem^ sed ipsa 
lege approbante id dico. 

V. 9. 01? (pifiaoetg ^ovv dKoujwa) Sic LXX, Deut. 25, 4. — 
dlodjpza, triturantemj Hodle equi triturant in nonnullis G-ermaniae 
locis. — fii] Twv ^oojv, num bovesj Id non plane negatur, boves 
cm-ae esse Deo. nam qui bovi trituranti os obturasset, peccasset contra 
legem. Sed conclusio procedit a minori ad majus. Specimen tractan- 
di leges Mosaicas, circa animantia latas. 

V. 10. ndvTmg, omninoj Ipsi interrogationi inseritur vocula ajen- 
di. — oTi) nempe, quod. — in iXnidt) HDnb LXX solent reddere 
in iXnido. conf. Act. 2, 26. — ocpeiXet, debetj Commutatio personae. 
Debitum est penes remunerantes, non penes laborantes : alias hi pec- 
carent non accipiendo. Sic de praecepto, v. 14. ConL'' debui, 2 Cor. 
12, 11. — dQOTQtdjv, aransj Hic quoque boumlabor. Videtur ad- 
agium; quale illud: Spes alit agricolas. — xi^g iXnidog avTOV ^), 
spei suaej Abstractum pro concreto: fructuum, quorum spe aravit 
is, qui nunc triturat. — fifTex^tv, partieeps feri) scU. debet. Spei 
suae particeps fieri, periphrasis verbi triturare. Nempe qui arat, 
arat spe triturandi et edendi : qui triturat , potitur ea spe , quam in 
arando habuit, et tritm-at ia spem edendi. 

V. 11. vfxiv, vobisj Non dicit, vestra, ut mox. — [^iyci, mag- 
num) Conf. 2 Cor. 11, 15. 14. ubi exponitur, mirum. 

V. 12. dXXot, aliij apostoU veri, v. 5. aut falsi, 2 Cor. 11, 20 

vfxtav) vestri. — fidXXov , potiusj propter majorem laborem. — Tt] 
i'£aaiqc TavTtj) Vim habet iteratio: potestate ista. — giyoiisv) giydt, 
proprie, tego; inde, protego, defendo: item, dissimulo, dissimu- 
lanter fero et tolero. h. l.-et cap. 13, 7. Contra, ov giystv, non 
ferre,m affectu vehementi, erumpente. 1 Thess. 3, 1- 5. [Hac to- 
lerantia opus est Evangelii ministro. Tali enim arrogantiae seu 
avaritiae nomine exprobrantur , quae virtutis esse censentur inter 
pohticos. V. g.] — ivtt fiT^ iyxonijv Ttva dojfiev, ne impedimen- 
tum ullum afferamusj i. e. ut quam maxime promoveamus. Expe- 


) Brevior&m lectionem, In eXiriSt tov (Asrixstv , cujus neo in margine 
Ed. maj., nec in Gnom. , nec in Vers. germ. vestigium est, praefert 

marnn "Rrl- o T?". Ts 


margo Ed. 2. E. B. 


134 lCOE. IX, 12—31. 

ditiores, pliis operis faciuiit , et minus snmtunm afFernnt. Hinc coe- 
libatus sacerdotum in papatu, et militum in republica. 

V. 13. ra kQct) rem sacram. — in tov h^ov) ex aede sacra. 
— ■&vaiagr]Qiq}j altari) Si Missa esset sacrificium, plane Paulus versu 
sequenti apodosin huc accommodasset. 

Y. 14- KVQiog, Dominus) Christus. Mattli. 10, 10- 

V. 15. sy^aipa, scripsij modo. — (laXlov, potiusj Constr. cum 
mori. Ratio tantae asseverationis explicatur 2 Cor. 11, 7- seqq. — tiQj 
aliquisj qui victum ex evangelio vel det mihi vel dari dictitet. 

V. 16- ya^, e7iimj Declarat, in quo sit illa gloriatio. — ivay- 
yiXl^oifiat , evangelizemj Id sumendum exclusive : si evangelizem, 
neqne id faciam gratis; si nilail praeterea faciam. — avoiyxt], ne- 
cessitasj Debitio toUit gloriationem. — oval de , vae veroj vero, 
intensivum: non modo non babeo gloriationem , sed etiam vae. Jon. 
1, 4. Ex. 4, 14. Jer. 20, 9. 

V. 17. inojVj volensj Hic ponitur pro gratis. unde mercedem ha- 
heo facit oxymoron. mercedem autem et lucrum definit. v. seqq. 
Saepe Paulus de suis rebus loquens, avh]Oiv et (A.flu)(si,v, catachresi 
non absimilem, et abnegationi sui convenientem , solet adliibere. pot- 
erat volens evangelizare , et tamen mcrcedem accipere a CorintHis: 
sed si mercedem acciperet, id sibi imjputat pro praedicatione ab in- 
vito facta. sic v. seq. usus potestatis esse poterat citra abiisum; sed 
illum ipsum pro hoc sibi imputat. conf. Rom. 15) 15- 2 Cor^ 11, 8- s. 
1, 24. 2, 6- 7, 2. 3. — oixovof.iiav nfnigfVf.itto , disjye^isatio mihi cre- 
dita estj Non possum nie subducere , tametsi mercede illa excidam. 
Iterum oratio exclusiva, uti v. 16- 

V. 18- 'iva, utj Respondet interrogationi. — ■&r]ab)) Futurum 
subjunctivi. — elg ro /U»? xara/^>jcraff5-at) ut ne ahutar: i. e. ut me 
ab abusu quam longissime removeam. 

V. 19. fy. ndvvMv, ex omnibusj Masculinum, ut mox, omnibus, 
coll. plures. liber ex omnibus eram : i. e. nemo me habuisset sibi ob- 
noxium. — idovXcaaaj servum exhibuij Servus se totum ad alium 
accommodat. — zovs nXfiovag, pluresj Articulus habet vim relati- 
vam ad omnes, i. e. quam plurimos eorum. — yf^Stjao) , lucrarer) 
Congruit hoc verbum cum consideratione mercedis. 

V. 20. (i)g iiidalog , tanquam Judaeus) in iis rebus, quae non 
sunt lege definitae. sequitur enim, tanquam sub lege, quanquam 
etiam ii, qui Noachicas leges observarunt, homines sid) lege inter 
Judaeos et dvofisg medii, dici poterant. — tog vno vofiov) /Ltt] cuv 
avTog vno vofxov, subjungitur in vetustissimis monumentis. *) Fa- 
cile omissum in aliis, votiov recurrente. — rovg) Articulus hic non 
tam emphaseos, quam necessitatis causa videtur positus, sequente 
vno, sub. 

V. 21- dvo/iiotg) Hic ponitiu- eo sensu, quem etymi vis praecise 
parit, utj dvvnoTanTov. Ebr. 2,8. — tag dvo(xog, tanquam sine legej 
praetermittendo, quae praetermitti possunt, in ceremonialibus. — (xr) 
(ov dvofiog, qui non sim sine lege) Paulus non iuit anomus , nedum 
antinomus. — ^>; avofiog ■d-fio , dXX evvofiog ^Qtgat) XQtgog , ■&fov 
igi', c. 3, 23.: unde, qui est dvofiog ■Qff^, est etiam dvofxog XQtgo). 

*) Adeoque tum in margine Ed. 2. « signo y ad signum ^ elevatum, tum 
in Vers. germ. ijysi contextui insertum est. E. B. 


1 COE. IX, 21-27. 135 

qui est evvofiog %Qtq^ , est evvoficog ■&e(p. de Lege Christi, eonf. 
Gal. 6, 2. not. Clementius ewofiog, dicitur. quam vno vofxov. 

V. 22. Tovg ciG&£v(7g, infirmos) Articulus non additus ad taduliigj 

nec ad avofxeg' additus ad dff&svug, quia de Ms praecipue sermo est; 

c. 8, 7. et hi facile omnes luerifiunt, si recte tractentur. — yiyova, 

factus sum) Verbo sic posito oratio ab iyevofitp commode traduci- 

tur ad praesens nom. 

V. 23. Yva avyaotvmvdg avrou yevcofiai) 2^vv et yivofiat, magnam 
habent modestiam. Ea, quae sequuntur, referuntur ad hunc versum, 
tanquam ad Propositionem. — avrov, ejus) Evangelii, et salutis: 
collato verho , servarem. 

V. 24. ovx o7daTe; haud scitis?) Similitudo-a re Corinthiis valde 
nota. — *) eTg , unus) Etiamsi sciremus , unum fore salvum ; tamen 
operae pretium esset, currere. [Enimvero de iis quid jfiet, qui 
aliorum tueri se torpore non desinunt? Conf. c. 10, 5. V. g.] — 
ovTOj TQixeTe, 'iva KaTaXdpfjTe , sic currite , ut comprehendatis) 
Paulus ad iinem usque capitis de se loquitur ; nondum directe Corin- 
thios cohortatur. itaque hic videtur per sermocinationem iUa induci 
cohortatio , qua athlothetas et paedotribas , et spectatores uti solitos 
docet P. Faber 1. 2- Agonist. c. 32- Chrysostomus Homil. iu illud, 
edv netvtt. et Caesarius quaest, 29. Nam non semel retieetur verbum 
inquit, inquiunt c. 5, 13. 15, 32. 33. Eph. 6, 2. Col. 2, 21. Ps. 137, 3. 
Jer. 2, 25. 51,9. Itaque hic quoque sensus est: ita, inquiunt, cur- 
rite : pertinetque comraa hoc ad protasin , quae v. seq, initio conti- 
nuatur. ovTb), ita, particula laudandi juxta atque hortandi. Phil. 4, 1. 
— TQsxeTe, currite) Omnes incitantur; quasi singuli sint accepturi, 
non unus. — 'iva, ut) quo. 

V. 25. ■nag, omnis) Multa genera erant certaminum. — 6e, autem) 
'JEntTaGtg. Cursus erat in levioribus ; lucta, ad quam mox alluditur, 
in gravioribus certandi generibus. — ndvTa, omnia) subaudi naTa, 
ad, per. — iyxQareveTat , continet se) AdmirabiKs erat diaeta ath- 
letarum. Vide eundem Fabrum, eundemque Chrysostomum de Sa- 
cerd, 1. 4. c. 2. in extremo. — ize7voi) illi, qui currunt et luctantur, 
Christiani spectacula reliquermit. — cpbaQTOv, corruptibilem) ex olea- 
gine, malo, apio, picea. Non solum corona , sed etiam memoria ejus 
perit, ' 

V, 26. eyo), ego, pro mea parte, — ovTojg) sie, ut dixi v. 23. 
conf. arft), ita, v. 24. — ovk ddriXmg , non in incertimi) Scio, quid 
petam, et quomodo. qui liquido currit, rdetam recta spectat et recta 
petit , omnem sarcinam abjicit, et sermones adstantium negligit, ipso- 
que interdum lapsu incitatur. — nvxTevco, pugilem ago) Pugilatum 
cursui prae ceteris certandi generibus adjicit Paulus. — tag ax ueQa 
deQoiv , non quasi aerem verberans) In sciamachia, qi^ae certamioi 
serio praemitteretur, solebant aerem verberare. conf. aerem, c. 14, 9. 

V. 27, vnconidCoi) Eustathius : vnconia cpaai Tdg neQt Tovg 6cp~ 
■&alfiovg nXrjyag' i^ cov en fieQag xatQicoTdTH , nal to vnomtd^etv, 
xaiGMficiTog vnointaafiog fieracpoQtadigj 6 y.aTa avvT7j'^tv. Idem do- 
cet, in pede esse nQoaaofifta , quod in capite vncontov. itaque cum 
vncontdCco conf, nQoanofifia et zvnTOVTeg. c. 8, 9. 12. — to adifiu, 
corpiis) Antagonista propiuquus. Eom. 8, 13. 1 Petr. 2, 11 dala- 


*) ■TTdvTig, omnes] Conf. c. 10, 1. K ff. 


136 1 COE. IX, 27. X, 1—3. 

yoiycf) manuin corpori, veluti mancipio, injicio, idque eompesco. 
conf.' de servo, Sir. 53, 25. vncontdCo), ut pugil: dsXaytoyd}, ut cur- 
sor. Illi verbo , hoc postponitur. illud magis actum , hoc statum no- 
tat. illud gravius , quam hoc : initio enim majore opus est austerita- 
te, dum suMgitur corpus. — iiJ]Qv'§.ug) KtjQVxeg apud agonas erant. 
[qui coronas victoribus , nomina eorum nuncupantes, imponehant. 
V. g.] — adoxifiog, reprohusj indignus brabeo, corona, Vocabulum 
agonisticum. 

C A P U T X. 

V. i. Ou &{'Xco di vnag ayvosiv , nolo autem .pos ignorare) 
Formula pertinet ad totum locum. nam historiam norant Corinthii. 
conf. c. 9, 13. Particula *) autem transfert sermonem a singulari, 
c. 9, 26-, ad pluralem. — ol nartQig rifxwv, patres nostrij Corinthio- 
rum quoque. nam gentes in locum Judaeorum successerunt. [Ante- 
cessores nostri, ait, respectu communionis cum DEO. V. g.] — 
ndvTig, omnesj Aegypto exierant, ne uno quidem ex tanta multitu- 
dine aut per vim aut morbi causa detento. Ps. 105, 37. Commemo- 
rantur quinque beneficia divina, v. 1 — 4-, et totidem peccata patrum, 
V, 6 — 10. — vno T?;» vfq)(?>rjv ^(sav, sub nubem erantj Ex. 13,21. s. 
— dt-u Ti]g &ulua(T7]g dirjl&ov, per mare transieruntj Ex. 14, 29- 

V. 2- ^al ndvTig sig tov ficavarjv i^unTiauvTo , et omnes in 
Moysem bapiizati suntj ttul, et sic. Reassumit, quod v, praec. de 
nube et mari attigit; ostenditque, quorsum utrumque pertineat. bap- 
tizati sunt in nube, quatenus sub eam erant; et in mari, quatenus 
per id transierunt, Nec nubes eos, nec mare madefecit, nedum tin- 
xerit ; (quanquam ex nube illa miraculosa pluviam lapsam fuisse, ex 
Ps. 68, 9, 105, 39- , nonnulli xonjiciunt :) neque baptismi appellatio 
apud Mosen exstat. Paulus autem percommpde sic appellat, 1, quia 
nubes et mare simt naturae aqueae: (quare etiam Paulus de colum- 
na ignis silet.) 2, nubes et mare patres oculis subduxit et reddidit, 
sic iere, quomodo aqua eos, qui baptizantur, 3. per nubem et per 
mare initiati sunt : atque initiatio ut Col, 2, 11, per circumcisionem, 
sie h, 1. per baptismum, mutua inter V, et N, T, metaphora, conf. 
c. 5, 7; describitur. Baptizati sunt autem in Mosen, tanquam servum 
Dei, Ex. 14, 31-, quia ei credere coeperant, atque ut ei posthac cre- 
derent, conf. eig, in. Rom. 4, 20, i^anTiauvTO, medium, iaptismum 
susceperunt. Versu 1, innuitur, quid Deus eis praestiterit : versu 2., 
quid patres acceptarint. Plura, quam duo, fuerunt Sacramenta V. T. 
si annumerentur haec extraordiuaria sub exitum ex aegypto. — xal 
iv Ttj &uXuaari, et in marij In repetitum, indicat novum gradum. 

V. 3. Kttl ndvTcg , et omnesj Tres superiores articuli spectant 
baptismum: hic et subsequens, S. Coenam. Si plura essent N. T. 
sacramenta, ceteris quoque simile quiddam posuisset Paulus." — ro 
avTo) eandem, respectu Patrum cadentium vel non cadentium; non 
respectu illorum ac nostri. nam in N. T. non est manna Mosaicum. 
conf, ex uno, v, 17. — ^Qcofiu, cibumj Ex. 16, 14. — nvivfiuTixov, 
spiritualemj Manna, spiritualis cibus erat, non per se, Joh. 6, 32-, 


*) Attamen particulae ydp tum in marffine utriusque Edit. tum in Vers. 
germ. joalma decemitur, E. B. 


1 C.OE. X, 3 — 8. 157 

nec solum ratione praefigurationis : sed quia Israelitis una cum cibo 
corporis alimentum animarum ex Christo datum est, manna extemo 
longe nobilius. conf. v. seq. Atque ab hac parte potiori fit denomi- 
natio. conf. Ps. 78, 24. 25- Et erat cibus spirituaHs non solum cre- 
dentibus, sed etiam, ex parte Dei, ceteris. 

V. 4- n6(t<x, poturn) Respicitur potius Ex. 17, 6. quamNum. 20, 
8., ubi etiam pecudis mentio. — j/a^^ enim) QualisPetra, talis aqua. 
— £x TivevfiaTiiiPjg axoXn&iiaT^g nizQag , ex spirituali sequente pe- 
tra) Non additur articulus Ttjg. Populus non norat , quae esset pe- 
tra. idcirco Paulus postliminio addit : petra vero erat Christus. Haec 
petra spiritualis dicitur sequens: non quo sequeretur populum, nam 
praeibat potius ; sed quia, quamvis jam tum vere praesens erat, v. 9., 
tamen postero tempore demum innotuit. conf. de verbo ttHoXs&sivj 
segui, 1 Tim. 5, 24»: de ordine rerum naturalium et spiritualium, 
1 Cor. 15, 46. 

V. 5. ccXK, sedj etsi tot habuere signa praesentiae divinae. — 
ovx tv To7g nXiioGvv uvtcov, non in pluribus eorum) Observandus 
non particulae situs. Ratio conjiceret, utique ev Tolg nkdootv, in 
pluribus, heneplacitum hdbere Deum. id negat apostolus. Notat 
non solum eos, qui mox speciatim describuntur, sed multos simul 
alios. — &i6gj Deus) cujus judicitma -unius valet. — iiaTt<^Q(Q&ri~ 
aav, prostrati sunt) magnis cumulis, magna vi. Hoc verbum po- 
suere LXX. Num. 14, 16- — /«(>> ^^^m) Eventus docuit, non pla- 
cuisse eos. — iv tPj kQt](i(a, in deserto) citra terram promissionis. 

V. 6. TavTa) haec, beneficia, quae populus accepit; et peccata, 
quae idem admisit. — Tvnot) exempla , quibus erudiamur nos , unde 
discamus, quid nobis, si paribus beneficiis affecti, pari modo pecce- 
mus, exspectandum poenarum esset. — ilg to fnj, ut ne) Beneficia 
describuntur eo ordine, quo apud Mosen, diversis Exodi capitibus; 
delicta, cum poenis, alio ordine. Fundamentum delictorum, concu- 
piscentia. mox, idololatriae mentio maxime ad propositum facit, v. 7. 
14., et cum idololatria conjuncta esse solebat scortatio , v. 8., tenta- 
tio, cum murmuratione, v. seqq. Ea potissimum delicta memoran- 

tur, quae ad Corinthios admonendos pertinent ini&vfirjTag) Ver- 

bale hoc habent LXX. — xaHMv, malorum) Rom. 14, 20- — ins&v- 
(.triaav, concupieruntj Num. 11, 4. 

V. 7. yivfa&£ , efficiaminij Hoc et v. 10. in secunda persona 
proponitur ; nam Paulus erat extra periculum idololatriae ; murmura- 
tionis vero etiam objectum: cetera in prima: utrumque decore. Sic 
1 Petr. 4, 1. 3. , in secunda persona. — Ttvig avTWVj aliqui eorum) 
Notandum aliqui. ubi aliqui incipiunt, facile sequitur major multi- 
tudo, et in peccatum et in poenam ruens. — iad&KJSv xrA.) Sie LXX, 
Ex. 32, 6. — cpaysTv ttal ntiiv, edere et bibere) Id apposite allega- 
tur. conf. V. 21. — nai^etv , ludere) Innuitur festum laetum (lasciva 
saltatione cirea vitulum celebraium , V. g.] ; idemque inane , ob 
idolum. 

V. 8. inoQvivaav, scortati sunt) Num. 25, 1- — elmat TQslg ;fA- 
Xtadig, viginti tria millia) Viginti quatuor millia dicuntur 1. c. 
V. 9. Eos plaga divina abstulit: praeterea yero principes suspensi 
fuere, et judices jussi sunt viros suos, quibus praeerant, Baal Peori 
junctos, interficere. Moses aeque ac Paulus eos numerat, quos ipsa 
ejus diei plaga absumpsit. Num. 25, 18. Cur ergo Paulus mille de- 


138 1 COE. X, 8 — 13. 

trahit? Praecisiis mortuorum numerus, iit existimare fas est, inter 
utrumque rotundum medius, si placet, 23600, et ex traditione notus 
fuerat. . Subtilitates aliornm interpretum non sequimur. 

V. 9. fiijdi izTiHQuCoyiiisv) Compositum, ut Matth. 4, 7- Simplex 
sequitur mox. — tov xP^^SOv, Christum) Commemorat Patdus quinque 
beneficia, v. 1 — 4-, quorum quartum et quintum arcte connexa erant: 
et quinque crimina, quorum quartum et quintum item arcte connexa 
erant. In mentione quinti beneficii expresse memorat Christum: et 
in mentione quarti crinunis indicat, id commissum fuisse in Christum. 
[Vid. App. P. II. ad h. l. uhi lectio ;f^*gci/ adversus Artemonium 
defenditur. Not. crit.] — ineiQutjav, tentaveruntj Num. 21, 5. Chri- 
stus, Deus. Ex. 17, 2- Saepe ea, quae in V. T. de Domino enun- 
ciantur, in N. T. dicuntur de Christo, Eom. 14, 10. s. Tentatioque 
illa, qua populus peccabat , singulari ratione Christum offendit. 
Exod. 23, 20. s. 32, 34. Es. 63, 9. nam quum ex Petra, quae Christus 
erat, biblssent, v. 4., tamen de aquae defectu querebantur. Num. 21, 5. 
Proinde etiam, a serpentium ardoribus, exaltato serpente, Christi 
typo , servabantur. Quomodo Abraham vidit Christi diem : quomodo 
Moses opprobrium Christi amplexus est: sic Israelitae tentarunt Chri- 
stum. expressius tamen Christum tentare poterant Corinthii. 

V. 10. ftr]di yoyyvCsTf, neque murmurate) Conf. v. 22. Objec- 
tum murmurationis in V. T. secundarium fuere, Moses et Aaron. — 
iyoyyvGuv j murmuraverunt) Num. 16, 41- Apud Mosen murmur 
erat ante tentationem: Paulus vero murmur post tentationem ponit 
ultimo loco, tanquam simillimum ei peccato, in quod incidere pote- 
rant Corinthii. qui infirmior est (coll. v. 22.,) non debet murmura- 
re. Ex. 16, 8- 10. fin. — dnoiXovTo, perieruntj Ibid. v. 49. — oko- 
•dQivxS , exterminatore) Conf. Sap. 18, 22. 25. Hebr. 11, 28- not. 

V. 11. navvtt , omnia) Reassumit, quae dixit v. 6. , et in hac 
anakephalaeosi addit , omnia , quod cum typi stat in appositione. — 
Tvnot) *) exempla. — iy,sivot,g , illis) Constr.' cum contingebant. — 
iyQcicpr], scripta suni) Usus Scripturae V. T. maxime in N. T. vi- 
get. Ea initio non fuit perscripta. — r« TeXt] tcov aicovcov, fines 
secidorum) ol atojvig, cuncta, etiam priora secula; toc TeXtj, in 
N. T. coll. Rom. 10, 4. Pluralis habet vim magnam. omnia concur- 
rimt et ad summa veniunt : beneficia et pericula, poenae et praemia. 
conf . ,v. seqq. Restat, ut Christus veniat vindex et judex : quod dum 
fit, ipsi fines plures, inchidunt varias periodos inter se succedentes. 
— xttT^vTrjaav , devenerunt) quasi de improviso. Non dicit, qui in 
fines devenimus. Idem verbum, c. 14, 36. 

V. 12. doxuiv) qui stat , et id ipsum existimat. — iqttvat, 
starej in heneplacito Dei. v. 5- — 111] niati , ne cadatj v, 8. 5. 

V. 13. netQaafiog, tentatio) Tentatio humana est, ubi negotium 
est homini vel cum semet ipso vel cum aliis sui similibus, homini 
superabilis. huic opponitur tentatio daemoniaca. . conf. v. 20. 14- — 
vfiag) vos. Majora expertus Paulus: Corinthii, inexperti, securiores 
erant. — ejc iiktjcpsv, non cepitj qvk , inquit, non oujcert. Loquitur 
ergo de tentatione quadam, quae in medio sit. Ad iiXrjcptv, cepit 
confer Luc. 6, 6. 26- 2 Cor. 12, 16. — nt<;og di, fidelis vero) Sermo 


*) Leciionem tvtiixojs, in margine Ed. 2. asigno s ad signum y elevatam, 
exJiibet Vers. germ. E. B. 


1 COR. X, 13 — 18. 159 

concistis, cujus memlDrum alterum ex altero supplendum. Adhuc non 
graviter ^tentati estis; id non vestro, sedDei praesidio de"betis: sed 
nunc major tentatio imminet; in ea quoque tuebitur vos Deus: sed 
vos etiam vigUate. Ita vero vim suam porrigit adv. l'^. Fidelis est 
Deus in praestanda ope, quam et verbum ejus et pristina opera 
pollicentur, • — nftgaff&fjvat, tentari) ab hominibus aut daemoniis. — 
duvaa&Sj potestis) scil. sufferre. ex fine v. — gvv , cum) Deus nos 
sinit modice tentari: et simul exitum providet. — xai , etia^n) indi- 
vulso nexu. — sa^aaiv) exitum, qui fit paulatim, etiam dum ali- 
qua suferenda restant. Idem vocabulum, Sap. 2, 17. 8, 8- 11, 
(14.) 15. 

V. 14. ano Ttjg aidfsilolarQfiug, ab idololatria) Consequens po- 
nitur, quo magis deterreantur Corinthii, pro antecedente: id est, 
fugite idolothyta, eorumque usum religiosum, quatenus sunt idolo- 
tliyta. Hac cautione praemissa , usum eorum civilem licitum quidem 
esse, sed tamen hunc quoque cautum esse debere, docet v. 23. fs. 

V. 15. qtQoviixotg, prudentibus) quibus pauca verba, de hoc ar- 
cano, sufficiunt ad judicandum. — itglvavs vixiig , Judicate vos) 
vobis relinquo judicandum. 

V. 16- t6 noTi']Qt,ov , pocului7i) Poculum ponitur ante panem,; 
quia considerationi cibi magis ex instituto immoratur, v. 21- : poni- 
tur tamen, quia inseparabile, Ordo hic commutatus argumento est, 
corpus Christi seorsum accipi, non quatenus sanguinem habet con- 
comitantem. In mentione alimenti magis spectatur cibus, quam po- 
tus: sed in mysterio redemtionis saepius nominatur sanguis, quam 
corpus Christi. Hine ordo promiscuus Paulo. — Tr;g evXoylug, be- 
nedictionis) Eo distinguitnr a poculo communi. Mattla. 26, 27- — 
tvXoynixiv , eui benedichmis) Plurale, ut in frangimus. subaudi, 
nos , antistites et fideles, pro sua quisque parte. conf. c. 5, 4. Omnes 
qui simul benedicuut, et frangunt, eo arctius ingrediuntur in com- 
munionem. — y.oivcov/a, commimio) Praedicatum hoc in abstracto 
positum indicat, Subjectum item in abstracto debere aceipi: pocu- 
lum, quo utimur, i. e. usus pocuU. (conf. Marc. 7, 30- not.) qui-de 
hoc poculo bibit, est particeps sanguiuis Christi. sic v.'18., edentes. 
Innuitur summa realitas. coU. v. 19- not. — tS aifxavog, sanguinis) 
eflFusi. Porro qui particeps est sanguinis et corporis Christi , , parti- 
ceps est etiam sacrificii in cruce peracti, conf, v. 18., particeps deni- 
que ipsius Christi. conf. oppositum, v. 20. fin. — vov agvov) Similis 
constructio, c. 7, 17- LXX, Num, 32, 4. Hic denuo subauditur vrjg 
tvXoylag, panis benedictionis. — ra aoofiavog vS %QbqS , oorporis 
Christi) corporis, pro nobis traditi. conf. oppositum, v. 20. init. 
Corpus Christi est etiam ecclesia , v. seq. sed hic innuitur ipsum cor- 
pus Christi, cui sanguis contradistinguitur. 

V. 17. OTV, quoniavfi) Probat, poculum et panem esse commu- 
nionem. nam panis per se non facit , ut vescentes sint unum corpus ; 
sed panis id facit, quatenus est communio etc. — iTg uQvog, unus 
panis) scil. est. \et .quidem talis, qui frangitur , corporisque Ckristi 
communionem infert. V. g.] — ol nqXXol, midti) fideles. — ex 
tS ivog aQTU, ex uno pane) adeoque etiam ex uno calice. 

V. 18. tS ■d-vaiagijQifi , dltaris) adeoque Dei. Is, cui oflfertur, 
ea, quae offeruntur, altare, super quo offeruntur, coramunionem 
habent: uti patet ex versibus sequentibus. conf. Matth. 23, 20. s. 


140 1 COE. X, 19 — 30. 

V. 19. Tt, quid) In protasi posuit argumentum a sacris christia- 
nis et judaicis: nunc apodosin daturus, Trgod-eQccneluv adhibet per 
occupationem, ipsamque apodosin ivXa§(ag, in v. 20., implicite po- 
nit: qui idolothyta edit, communionem, cum daemoniis, colit. Ido- 
lum^) est lignum, praeterea iiihil: idolothytum, est frustum carnis, 
praeterea nihQ: at poculum Ulud et ille panis, de quibus v. 16., non 
est merum poculum, non panis merus. 

V. 20. dXX', sed) scil. dico. — datf.ioviotg , daemoniis) prae ido- 
lis. — ■ xoovcovfjg , socios) Qui sacrificiis gentium, daemonia invitanti- 
bus, aderant, daemoniis fenestram aperiebant ad sese invadendos. ■— 
&ew, Deo) in cujus communione esse debetis. Deut. 32, 17.: h'&vaav 
datfioviotg , xal ov ■&i(o. Conf. Baruch 4, 7. 

V. 21. ov dvvaadsj non potestis, sine maximo peccato. — kvqIh, 
Domini) Christi. — Tgamttjg itvQia, mensae Domini) S. Coena 
convivium est, non sacrificium; in mensa, non in altari. 

V. 22. TiaQa^r]lSfi£v) irritamusf nempe per idololatriam. v. 7- 
Ex. 20, 5. Affine m&^br. dywva nagix^tv. Es. 7,13. Sic Deut. cap. 
cit. V. 21., ttVTol na(}e^ril(o(Sttv (xe in a ■&£(o. — i^yxvQoreQov , va- 
lidiores) ut eflfugere possimus zelum ejus accensum? [Debilior citra 
periculum irritatur: secus, validior. V. g.] 

V. 23. avficpiQSi, conducunt) v. 33. Potestas, qua egegtv omnia, 
datur a Deo: avfi^psQov, utilitas est mea: oinodofit], aedificatio, est 
alterius. 

V. 25. **) fxf]dav dvttzQivovTBg , nihil dijudicantes) utrmn sit 
idolothytum, nec ne. Saepe curiositas plus nocet, quam simplici- 
tas. — ditt TTjV avviidt]at,v , propter consdentiam) alienam, v. 29- 
cui consulitur tacitiu-nitate , ne commoveatur. 

V. 26. rs xvQiii, Domini) non idolorum. Ps. 24, (23) L, tS nv- 
qIs ri yn Ktti To nh',Qa)fia ttvtijg. Ps. 50, (49) 12-, ifiri yaQ igtv ?j 
oix8fxevi] nal to nh]QO)fia uvTi^g. ■ — nXr,Q(afia , plenitudo) etiam 
omnes cibi. 

V. 27. &iXete noQevea^&at, vultis ire) Id Paulus non valde pro- 
bat, nec prohibet. 

V. 28. Tov fitjvvaavTU ital t^tjv avvei(lr]atv , indicantem et con- 
seientiam) ev dia dvolv. firjvvo} notat indicium rei serium. 

V. 29. T7]v ittVTs) tuam ipsius, coU. v. praec. vel potius, quia 
ibi sermo est in plm-ali, meam ipsius, coU. eo, quod mox sequitur. 
— eTeQU, alterius) de quo v. 28. — n iXev&eQia fm, lihertas mea) 
i. e. ego, cum libertate conscientiae meae. sic mox, ah aliena con- 
seientia, ab alio, cum ejus conscientia impedita. — itQiveTat, Judi- 
catur) i. e. conscientia illius infirma non potest meam conscientiam 
libertate privare. — uXXrjg) aliena. Hoc vim habet majorem, quam 
si dixisset, alterius. 

V. 30. f/w, ego) Hoc facit ad potestatem. — r/ ^Xaacpr^fiSfiao; 
quid hlasphemor?) ab eo, qui libertatem non capit. i. e. nemo pot- 
est me reprehendere (sed gravius est ^Xaa(prjfie7v) quasi contra 
meam conscientiam faciam. — vneQ ot, pro quo) i. e. cur pro mea 


*) Inverso ordine, stSojXo&vrov praeponendum , bISvjXov postponendum 
esse, utriusque Ed. margo innuif: sed lectionem textus Vers. germ. 
sequitur. E. B. 
**) Tray, omne) ad differentiam ciborum quod attinet, v. 26« V, g. 


lCOE. X, 30 — 33. XI, 1 — 4. 141 

gratiarum actione milii probra ingeruntur? — ivxa^tgcoj gratias 
ago) Gratiarum actio cibum omnem sanctificat: auctoritatem idolo- 
rum , negat ; Dei , asserit. 1 Tim. 4, 5- s. Rom. 14, 6. 

V. 31. fhs, sivej Magnum axioma. Conf. Jer. 22, 15. 16. — itre 
Ttr 7101 elTi) sive facitis aliquid, quod vel magis vel etiam minus 
commune sit, quam edere et bibere. [Summae aeguitatis est, in 
omnibus verbis nostris factisque considerare, num in DEI gloriam 
cedant 2 Cor. 9, 12. iPetr. 4, 11- V. g.] — alg doi^uv ■&eSj in glo- 
riam Dei) cum gratiarum actione et proximi aedificatione. 

V. 32. Tri ixitlTjaltt ts &eS, ecclesiae DeiJ ecclesiae sanctae, ex 
Judaeis et gentilbus vocatae. Eadem appellatio, c. 11, 16. 22. 

V. 33. TittVTa) KttTtt nttVTu. — Tcaffiv, omnibusj Judaeis, Grae- 
cis, Christianis. — d^tOKco , placeoj in conscientia illoi*um. — 'iva 
gcd&ojgI', ut serventur) Ex eo dijudicandum utile. 

C A P U T XI. 

V. 1. Mturitttl (i8, imitatores mei) Hunc versum priori addit, 
ut ostendat, summum exemplum esse Cliristi, non suum. — XQi^^S^, 
Christi) qui non sibi ipsi placuit , Rom. 15, 3. , sed se ipsum saluti 
nostrae impendit. Eph. 5, 2- 

V. 2. inttivo} , laudoj [Veri limites capitum. Not. crit.] Non 
alibi tam expresse laudat Paulus uUos, ad quos scribit: hic autem 
scribere instituit de re quapiam, quae proprie non cadit sub nuQtty- 
yellttv. conf. v. 17.: qua in re si tamen rationibus ab ipso allatis, et 
mori sanctorum, v. 16., quem ut strmgentiorem postremo ponit, ob- 
secuturi sint, laude dignos fore statuit Corinthios, neque eos aut 
Petri aut suam indignationem incursuros esae edicit. — nccvTtt) 
xaTcc ndvTtt. — fia, meij Constr. cum meministis; vel cum omnia, 
c. 16, 14. ' — nuQidvDXtt — naQttdoaetg , tradidi — traditionesj . Hoc 
dicitur de doctrinis sive coram sive per literas impertitis, sive ad my- 
steria sive ad ritus spectent: v. 23. c. 15, 3. 2 Thess. 2, 15. magis fa- 
men de ritibus. Versu 23. dicit, se, de coena dominica, et accepisse 
et tradidisse: sed hoc loco tradidisse se dicit; accepisse, non dicit. 

V. 3. de, autemj De hac re Paulus antea Corinthiis nihil videtur 
praecepisse, sed nunc primum, cum opus esse intelligeret, scripsisse. 
volo, apertam facit professionem animi. — occ, quod) Etiam ritua- 
lia ex moralibus resolvenda, ut eis congruant. Diees : Quomodo vi- 
rum ad aperiendum caput, mulierem ad operiendum movet una ea-^ 
demque capitis (i. e. Christi virive) ratio? Resp. Christus non con- 
spicitur: vir, conspicitur. sic velamen ejus, qui Christo subest, non 
conspicitur; ejus, quae viro subest, conspicitur. - — dvdQog, yvvai- 
v,og, viri , mulieris) etiamsi non vivant in matrimonio. v. 8. seq. — 
»? xfqoaA/j, caputj Alludit haec appellatio ad caput proprie dictum, 
de cujus^ habitu agit. v. seq. Affine illud vulgatum, Principal. Ar- 
ticulus ?j mox bis est ex hoc inciso subaudiendus. — ^ecpaX^ XQ'''^"» 
caput ChristiJ c. 3, 23. 15, 28. Luc. 3, 23. 38. Joh. 20, 17. Eph. 3, 9-, 
ubi Deus omnia per Clu-istum condidisse dicitur : ergo Christi caput 
est. — '&eog, Deus) v. 12. 

_ V. 4. nQoaevxofJievog r, nQoq)?jTevo}v, orans aut prophetani) prae- 
sertim in ecclesia, v. 16., et conventu. v. 17. — xara v,eqittXr,g , in 
capitej Habitus capitis, partis praecipuae, toti corpori dignitatem 


142 lCOR. XI, 4 — 7. 

affert. [Pacies inprimis, uhi de velamine sermo est, spectatur. V. g.] 

— tyijbiv) habens, i. e. si habeai. Viri Corintliii non velabantur: et 
iii 60 ipso mulieres imitabantur viros. ad eas ergo refutandas Pau- 
lus conditionale loquitur de viro. — t??V xtq^aXi^v avrS j caput 
suum) caput, proprie dictum, ut modo hoc versu, coU. not. ad v. 6. 
Alias vir operto capite orans, plus peccaret in Cliristum, quam mu- 
lier in virum, capite aperto. 

V. 5- nuaa d'i yuvrj, omnis vero mulierj de vero facit epitasin. 
Toto hoc loco mulier potissimum, Corinthia praesei'tim, admonetur. 

— TiQoaev^ouivT] rj JTQoq)}]Vfvyaa/ orans aut prophetansj Ergo ab 
his officiis mulieres non plane sunt exclusae: certe Corinthiae id 
faciebant, quod quatenus liceat, Paulus differt ad cap. 14., nempe 
extra conventum solenniorera. — dxaTuHccKvnrcpj non velatoj Vela- 
men natura poscit: sed sinciput cum facie, et occiput, quousque ve- 
landum sit, moribus populorum relinquitur. Verisimile est, Jesum 
et discipulos ejus fuisse operto capite, Israelitico more. unde regula 
non est universalis, neque antiquior Paulo. Et naQadoaig erat, non 
regula stricte dicta, sed institutum, eine Verordnung. Quaeritur hoc 
loco, quid de Capillamentis habendum sit? Primum ea pro nsQt^o- 
Xuic^ sive tegmine capitis non habenda videntur: nam sunt comae 
imitamentum, et, ubi ea tenuior, supplementum, hodie interdum vale- 
tudinis causa prope necessarium, ac faciem nihilo magis velant, quam 
capillus cujusque vui proprius: neque enim, si mulieres talibus uti 
solerent, eae pro sat velatis haberentur. Itaque caput viri vix ma- 
gis, dum orat, quam dum non orat, per ea dehonestatur. Revera 
tamen capillamentum, prolixum praesertim et silvae suae luxuria a 
similitudine comae naturalis degenerans, est quiddam adventitium, 
et ortura aetatemque habet a superbia vel certe a mollitie vel volun- 
taria vel falsam necessitatem contrahenti: ah initio non erat sic; 
neque ita semper erit. Paulus , si hodie eum consulere possemus, 
eos, credo, qui capillamenta jam gerunt, non cogeret protinus ex 
toto abjicere ; sed eos certe, qui nondum gerere coeperunt, ut quid- 
dam viros eosque orantes minime decens, in perpetuum dedoceret. 

— egt, est) Tales mulier non differt a rasa. 

V. 6. nftQaa&o), tondeaturj Quale occiput est natura in viro et 
muliere ; tale fere sinciput esse decet cultu. v. 14- s. Imperativus 
permittens, sed permissio habens mimesin sive deductionem ad in- 
conveniens. Dedecet rasura moniales. — aiaxQov, turpej Sic, dede- 
cus, V. 14. Oppositum, decorum, v. 13., gloria, v. 15. — to ael- 
Qaa'&ai i] 'ivQua&at) Hoc plus est, quam illud. Mich. 1, 16., 'ivQtjaat 
xal Kiioat. ^vQuTut sinciput : nftQeTat occiput. Gradatio apud Mi- 
cham, 1. c. sequitur, in latitudine rasurae. 

V. 7 — 10. «K Gq)ilKft ml., non dehet etc.J Magis liber est viro, 
praesertim extra actum orandi et prophetandi, habitus capitis, quam 
mulieri. — xaTaxalvnTfa&ai, velarij Versus 7 et 10. exactum habet 
antitheton. Observa primum, 7ion dehet et dehet. deinde aspice dia- 
gramma: Vir non debet velari: quia vir est A imago Dei 5 et glo- 
ria Dei. at mulier dehet velari : C quia est gioria viri ; D et propter 
angelos. Vir, inquit, est imago Dei; subaudi, e^ Christi, ex v. 3. 
(vid. V. 8. coll. V. 12. ix, ex, de viro et de Deo; at dtd , per, de 
niuliere: non solum propter ipsam potestatem in mulierem, sed 
etiara propter potestatis causas, scil, quia mulier est ex viro: est 


1 COE. XI, 7. 145 

autem ex viro, quia (jyaQ) propter virum eondita est. At vir pro- 
pius et ex Deo et sulb Deo est; et sic Deum repraesentat. Porrp 
quia vir est imago Dei, est idem gloria Dei. conf. glorla, 2 Cor. 8, 
23. Mulier autem est gloria viri: quia vir caput et dominus mu- 
lierls. Non, imago et gloria viri; sed tantum, gloria viri, ait, ser- 
monem quasi suspendens. Grloriam autem viri esse probat v. 8. 
et 9- quasi per parenthesin : ex quo etiam coUigi potest, cur vir sit 
iiriago et gloria Dei. Nunc quum mulier est gloria viri, posset 
eadem dici imago viri: sed hoc Paulus alio sermone rependit, et 
ait, propterea, quia scil. mulier est gloria viri, debet velari propter 
angelos. etenim in diagrammate, quod modo posuimus , D habet se 
ad A, uti C ad B. Hujus brevissimi noematis sententia [m notis 
ad Vers. germ. eodem prorsus modo expressa^ ex ipsis verbis ad- 
jectis elici debet: mulier se tegat propter angelos, i. e. quia etiam 
angeli teguntur. sicut ad Deum se habent angeli: sic ad virum se 
habet mulier. Dei facies patet: velantur angeH. Es. 6- Viri facies 
patet: velatur mulier. "Neque eo pacto vir supra angelos effertur: 
sed consideratur duntaxat, quatenus Deum repraesentat erga mu- 
lierem, quod de angelis dici nequit. Velari autem maxime debet 
mulier orans et prophetans. nam viri prae muliere est orare et pro- 
phetare : quum ergo mulier eas partes sumit, tum maxime opus' est 
aliqua protestatione, mulierem tamen viro inferiorem esse merito li- 
benterque. Externusque corporis habitus, humilitatem cordis, an- 
gelis non pervii, ostendens, et ordo, ipsos angelos delectat: qui 
etiam ordinem tuentur, et res humanas spectant in ecclesiae coetu: 
c. 4, 9. Eph. 3, 10. conf Eccl. 5, 5. : ubi LXX itqo npoaajna &ia' 
ab angelis ad increatum angelum concluditur, ut a minori ad ma- 
jus. adde Ps. 138, 1- Sin minus, mulier ea deformitate offendit an- 
gelos, Matth. 18, 10. 31. Offendere autem angelos eo minus debet, 
quia mulier etiam aliquanto magis, quam vir, tutela angelorum eget. 
Eget autem magis , ob infirmitatem propriam , perinde ut minores. 
Matth. 1. c. coll. not. ad Greg. Thaum. Paneg. 160- sicut etiam dae- 
mones magis insidiantur mulieri, 2Petr. 2, 19- fin. cum seductione 
et devictione proportionem habet jus adversus seductum et devic- 
tum. atqui mulier prior devicta fuit. vel etiam eam magis appetunt 
impuri illi quamlibet spiritus, quos ob pabuli aviditatem Graeci qct- 
XoXtig vocant. conf. Matth. 8, 31. 12, 43. Haec magna viri prae 
muliere excellentia temperatur versu 11.-12., per im&fpansiav, ne 
vir se efferat, neve mulier se contemtam putet. Jac. Faber Sta- 
pulensis : Vir immediate factus est a Deo , imago et similitudo Dei, 
ad ejus gloridm: mulier vero mediante viro, quasi velamine inter 
eam et Deum posito. medium enim, ut interstitium et velamen quod- 
dam est. Ad quod mysterium designa?idum, cum vir se convertit ad 
Deum, quod maxime aut orans aut prophetans facit, detecto capite, 
quasi nullum inter se et Deum velamen Jidbens, suae creationis ho' 
norem, ut est, Deo offerens, id facere dehet: mulier autem capite 
velato, suam creationem agnoscens, et ut decet, honorem Deo offe- 
rens: secundo loco, et gloria viri intermedia. est enim vir prima et 
immediata gloria Dei: mulier mediata et secunda, et immediate glo- 
ria viri , et ipsius viri gratia facta. Idem Stapulensis : Et vir et 
angeli, inquit, immediate creati sunt a Deo; et ideo mdlum velamen 
in hujus rei symbolo debet habere vir, cum convertitur adDeum^ 


144 1 COE. XI, 7 — 14. 

non secus ac angeli: at mulier non solum propter virum hahere de- 
het, sed etiam propter angelos. superhia enim esset, si creationem 
suam angelis faceret aequam , cum hanc potestatem haheat mediante 
viro. Qjuid est enim, mulierem potestatem hahere, et dehere quidem 
hdbere in capite, nisi mediante viro, mediante capite, qui vir ejus 
est? Haec cordatus lector ad nostra dextre attemperabit. 

V. 8- e yag , non enim) Sicut ad primum yirum se habet mu- 
lier sua; sic totum genus muKerum ad viros. — ii o.v8qo^, ex vi- 
ro) ex viri costa. 

V. 'J 0. 6q)ilXit, dehet) Hoc verbum differt a de7, oportet. 6qieiXit> 
notat obligationem , dil necessitatem ; illud morale est, boc quasi 
physicum : ut in vernacula wir sollen und mussen. — iSaGiav exitv) 
potestatem hahere, super capite. Ex antitbeto illo versus T. et 10. 
patet, potestatem idem esse, quod KdXvfxfAci., tegumentum. sic Gren. 
20, 16., b^^S^^S» mDii LXX, ilg Ttfit^v ra iiQOGmnH aa- in tegmen, 
i. e. in testimonium intemeratae castitatis matrimonialis. E diverso 
caput mulieris e viri potestate per adulterium egressae vel certe ea 
de re suspectae dnoxaXvmitv aperire jussus est sacerdos, Num. 5, 
18. Cum utroque loco illo congruit praeclare liic locus: tantum 
iinala potestas vocabulum aptius hic fuit, quam ri^ii^, honor. Nec 
plane alienum fuerit confeiTe illud Ps. 60, 9. : Ephraim rohur ca- 
pitis mei. 'E'^Haiav dicit Paulus per metonymiam elegantem, signi 
pro signato ; vel etiam clementem, relati, pro correlato, vnotayt] aut 
simili: nisi potius est signum, quo protestetur et confiteatur mulier, 
se, quanquam oret ac prophetet, tamen viro esse inferiorem; qua 
demum conditione potestas ei obtingit orandi et prophetandi, sine 
signo illo non exercenda. Atque haec appellatio eo est convenien- 
tior, quod affinis est rw d6i.a, gloria, v. 15- et l^aaia etiam de an- 
gelis dicitur. 

V. 11. iv xuQtco, in Domino) in Christo, per quem et vir et 
mulier et conditi et redemti sunt. Eespectu Christi, h. 1. et respectu 
Dei, V. seq. jam magis disparet differentia viri et mulieris, Gal. 3, 
28-, quam respectu angelorum. Itaque versus 9. 10. 11. et 12. in 
clausulis sibi eleganter respondent. 

V. 12- V yvvtj in vS) Hic duntaxat et v. 10. adduntur articuli. 
In V. 10. est relativa vis ad v. 9- , et in versu 12. ad-v. 11. — iit 
— dtd, ex — per) Differunt particulae. mox, de Deo, etiam ex di- 
citur. — navra, omnia) vir mulier, et alterius utrius mutua ab al- 
tero dependentia. 

V. 13- iv vfuv avToTg, in vohis ipsis) sine longa explicatione. — 
igf) estne? Directa interrogatio, uti c. 6, 5. — yvvalita — tu7 &iM, 
mulierem — Deo) Exprimit Paulus saltum, quem mulier non velata 
faciait, et virum et angelos praetergrediens. Egregia hypotyposis. 
quamlibet brevis. 

V. 14. ndi avTri) ne ipsa quidem natura, ex qua facillime omnes 
discunt. — 9] (pvaig) natura, ejusque de decoro lumen. — iav 
xofia) si magnam haheat comam, instar tegminis. non enim plane 
tonsus esse jubetur. — ccTifila, dedecus) scil. si id sine causa fa- 
ciat. nam interdum etiara viros decet coma. Num. 6, 5- 2 Sam. 14, 
26. Act. 18, 18. Qui comam quamlibet longam habebat Nazir, de- 
buit eam retinere. 


1 COE. XI, 15 — 20. 145 

V. 15. apTi nfQi^oXais j pro tegmine) Non quin accedere de- 
beat tegmen artificiale : sed quod coma prolixior documento sit, ca- 
pitis quam maxime velandi. naturae debet respondere voluntas. — ■ 
Sidotav, *) data est) per naturam. 

V. 16. ei de, sin autem) Praecisio, uti c. 14, 37. Perspicit Pau- 
lus, nonnulla posse excipi: sed ea reprimit auctoritate. — doitsi 
q)cldviiiiog , videfur contentiosus) Talis disputator putaret, se recte 
contendere ^*' sed Paulus appellat contentiosum. hoc dicit: si quis 
vult contendere, idque se jure facere autumat. Habet haec periocha 
ahquid ad Corinthios modestiam docendos potius, quam ad omnes 
obligandos spectans. conf. 2 Cor. 2, 9- Nam inprimis qtvalcaffip 
eorum compescit. conf. c. 14, 34 — 58. — ^/-if^g, nos) doctores vestri, 
ex Hebraeis. — auvr,d-iiav , consuetudinem) ut mulier caput non 
tegat, orans praesertim. — ai tKnhialao t5 if-iS, ecclesiae Dei) quae 
non contemni debent. c. 14, 36- 

V. 17. z5to) hoc, quod sequitur. — naQayyiXXa , jubeo) Do- 
mini nomme. v. 23- Cap. 14, 37. — sx inaivbjp, non laudans) 
Oppositum: laudo. ~v. 2- Hoc antitheto duae partes hujus capitis 
arcte connectuntur. in altera erant probi; in altera peccabant Co- 
rinthii. — ■ dg vd nQeicrop , in melius) Conventus fidelium semper 
debebat proficere in melius. — ilg to rjztov, in deterius) adeoque 
in Judicium. v. 34- Initio Paulus loquitur mitius. Paronomasia, 

KQeltTOP , fjttOP. 

V. 18. nQCutop, primum) Hoc, non subsequente deinde, moratam 
facit orationem. Conventus etiam in usu charismatum poterat apud 
Corinthios fieri in melius. c. 14. — iv trj iny.Xriaia, in ecclesia) 
Ecclesia hic vergit ad significationem loci. inl td aucd, v. 20. \id)i 
omnia ad concordiam fas est componi, V. g.] — a^iafiara) sc/iis- 
mata, non modo in sensibus, c. 1, 10., sed ctiam in coetibus, v. 21. 

— fifQog Ti, ex parte) Excipit innocentes : et miti sermone utitur. 

— ni^sum, credo) salvo amore. c. 13, 7. 

V. 19- xal alQiasig, etiam haereses) Schismata et haereses hoc 
loco de una re dicuntur ; neque etiam pertinet ad faciendum discri- 
men; sed hoc significat: non modo multa bona, neque modo qfen- 
dicula, c. 8, 9., suut penes vos, sed etiam haereses sive diversas 
sententias et plerunque .nascentia ex iis schismata esse oportet. 
Harum necessitas tum et est, et conducit piis, ubi admixti eis sunt 
minus -probati. Schisma est discessus mutuus; haeresis, discessus 
unius partis, ab unitate ecclesiae, vel in fide, vel in cultu. — ot 
dcxifiot, prohati) Tales ergo certe nonnulli erant. Sermo dn^tiog' 
nam voluit dicere: ut minus probati ^Sint palam. 

V. 20. avvsQ'/^of.uv(av bp vf.i(x}v, convetiietitibus ergo voiis) Ergo 
facit ad reassumendum sermonem v. 18. — ajc 'igt (payi7v) no7i est 
edere. i. e. non contingit edere : esus impeditur, videlicet, quia panis 
avertitur. ideo notanter ait, edere. Locutio indefinita. [Man kommt 
nicht dazu, wegeyt Abgang des Brots und Weins. Not. crit.] Inter- 
dum perveniebant ad coenam dominicam ipsam edendam: v. 26.- 
interdum excludebantur, nonnuUi certe, qui tardius adveniebant, non 
exspectati. v. 33. Sic iqt cum infinitivo, Hebr. 9, 5. Sic non semel 


*) Voc. avrfj, cujus omissio per marginem Ed. 2. o, signo y acl signum s 

detrusa, est, exhibetur in Yers, germ. E. B. 
T. n. ^ K 


446 1 COE. XI, 20 — 24. 

Cliiysostomus. vid. ad 1. 2. de Sacerd. p. 388- Similis usus verbi 
yivivttb. Act. 20, 16. Sic ^rm-do "^N 2 Chron. 5, li. Ninb ^^ Esth. 

4, 2. BX 6gtv ttQav • LXX, 1 Chron. 15, 2. ax cgt .tt^o? fff «vrt- 
gfjvui,, 2 Chron. 20, 6. et plane Gen. 6, 21., nttl t<;ai, aoo xttl ixfl- 
voig q)ay€7v. — y.v^ittiiov, dominicam) Antitheton: propriam. v. seq. 

V. 21. exagog, unusquisque) G. Raphelius: Moris fuit Athenis, 
inquit, Socratis aetate, ut, qui ad coenam conveniebant , ipsimet sin- 
guli aliquid ohsonii afferrent: quod non semper in commune appone- 
hant, sed plerumque quisque suo vescehatur. inde inducto Xeno- 
phontis testimonio, infert: Qjuemmorevi, indicioest hic ipse apostoli 
locus , illa etiam tempestate a Corinthiis, jam Christianis, eatenus 
servatum fuisse , ut celehraturi 8. Coenam , si non alios etiam cibos, 
panem certe et vinum in ecclesiam afferrent, ex quihus deinde par- 
tes sumehantur, quae consecrahantur in eucharistiam. Primum enim 
76iov dsinvov vocat Paulus sine duhio, quem quisque cihum domo 
attulerat, in quem quasi jure suo irruebant, no7i exspectatis ceteris. 
Deinde oi firj 'ej^ovvsg v. 22. non alii possunt intelligi, quam tenuio- 
res, in quorum conspectu non sine contemtu ipsorum intemperant6r 
epulahantur ditior.es, ante distribidionem coenae dominicae, cujus 
fruendae causa aderant pauperes, cibis nidlis praeterea sihi paratis. 

— nQolasA^ttvet, praesumit) cum deberot exspectare, v. 33. — sv 
Tco q^ayiiv , in edendo) Sermo de pastu corporis, v. 33. s. a quo 

5. Coena longissime differt. — y.al, et) et alius quidem (non habens) 
esurit (et sitit:) alius vero (habens, saturatur et) ehrius est. Alter 
plus justo habet sibi, alter minus. 

V. 22. yaQ, ejihii) Interrogando urget. — ohlag, domos) v. 34. 

— Tr,g izxXTjalag, ecclesiam) cujus melior pars, pauperes. Jac. 2, 5. 

— ro dsS, Dei) Dignitas ecclesiae. — nuTaqQOvilvs , contemnitis) 
quum id, quod dojni facere poteratis, in ecclesia facitis seorsum. — 
f.irj aiovvag,7ion habentes) Habentes,\oc\x^\QiQ&: 7i07i habentes, egeni. 

— ux inaivoj, no7i laudo) Mslcaaig, Valde reprehendendi estis. 

V. 23. iy(a yccQ naQsXa^ov , ego enim accepi) immediate. 
Magna ergo ve7ieratione ad id augustissimimi mysterium- accedere 
oportet, quod, dum in terris adhuc esset, i^istituit Domi^ius, ut ex 
Matthaeo , Marco et Luca ape^^te cog7ioscitur : et quod, ubi coelos 
sca7idit, 7^evelatio7ie sa7icto apostolo ejus Paulo facta, adhuc inno- 
vavit. Jac. Faber Stapulensis. — diio v5 y.vqIh, a Domi7io) Jesu 
Clu'isto. — naQsdwy.a, tradidi) coram. — 6 xvQtog hjoSg , Domi- 
nus Jesus) Hoc, Jesus, considerate additur. Modo dixerat, a Do- 
7ni7io. — iv vfi vvxTi, in 7iocte) Inde Coena dicitur. Conf. Ex. 12, 6. 
quanquam de agno paschali tempus diei expresse praeceptum est-; 
de Eucliaristia, non item. — ri naQsdldovo , qua prodebatur) Hoc 
plane considerate sic effertur. nam proditio abrupit conversationem 
Jesu cum discipulis. conf. not. ad v. 26. 

V. 24. 'syiXttas, fregit) Ipsa fractionis mentio, distributionem in- 
volvens, refutat proprietatem Corinthiacam. v. 21. — vo vnsQ vfxmv 
xXcofisvov, quod pro vobis frangitur) Apud Lucam , quod pro vobis 
datur. In S. Coena , cum pane fracto , corpus Christi , quod pro 
nobis in mortem datum est, sumitur et editur, tanquam verus cibus : 
quanquam nisi fractio panis tum communi pridem usu recepta esset, 
Dominum adliibiturum eam fuisse, nemo spoponderit. Passio natura 


1 COE. XI, 24 — 26. 147 

prior est, quam eucharistia: ideo institutio S. Coenae quam proxime 
ante mortem Cliristi facta est. Itaque corpus Christi dicitur datum 
respectu passionis per se : fractum, respectu passionis corpus Domi- 
nicum ad edendum aptantis ; et t6 datum connotari , docet to pro 
vobis, ut sit locutio concisa, hoc sensu, Quod pro vohis datur et vobis 
frangitur. Haec ad communem quidem lectionem, quae habet «Aw- 
f.ifvov, ex verbo axXaGB proxime praecedente: sed Alexaudrina lectio 
non habebat participium, ut patet ex libro Cyrilli contra Nestorium 
quarto;*) unde alii supplevere dtdof-ifvov, ex Luca. Nervosa sen- 
tentia, corpus meum, quod pro vobis: uti Joh. 6, 51- in codd. vet. 
caro mea pro mundi vita. 

V. 25. liittt t6 dsi,Ttv7](yai,, post coenani) Itaque vos, Corinthii, 
a Sacra Coena debetis sejungere epula communia. — oGccxig, quo- 
ties) Non praecipitur, quoiies: sed saepe edendum ac bibendum esse, 
indicatur. — nivtjTi, bibatis) hoc poculum. v. 26. — fig tt^v Ifiriv 
dvdfiVT](7iv , in mei memoriam) Hoc Matthaeus et Marcus praesup- 
ponit : Lucas semel ponit ; Paulus bis, quia ad institutum ejus maxime 
facit. Sacrificia vetera faciebant ad memoriam- peccatorum: Hebr. 
iO, 3- sacrificium corporis Christi, semel peractum, recolitur per 
memoriam remissionis. 

V. 26. t6v &dvuTOv ro xvpls , mortem Domini) mortem, qua 
Christus immolatus est pro nobis. [et sanguis ejus a corpore sepa- 
ratus. Hinc sigillatim, Hoc est corpus meura, inquit, et sigillatim, 
Hic est sanguis meus. V. g.] Sic quoque in apocalypsi agnus ut 
mactatus memoratur. — xuTuyyikXfTf, annunciatis) Indicativns, cum 
ejiim, refertur ad tradidi. v. 23- Corinthios ex ipsa eorum praxi 
qualicunque convincit. annunciantur nova : et mors Domini semper 
nova esse debet memoriae nostrae. Ex. 13, 8-, xai uvuyyfXflg , et 
annunciabis: de Paschate. unde lectio illa paschalis dicitur n^in 
annunciatio. Etiam Syro est indicativus. — oiyQLg 5, usque dum) 
Hoc deducit Paulus ex particula awg Matth. 26, '29- Quicquid nobis 
per abitum Clu-isti decedere videtur, id per S. Coenam quasi per 
quiddam aequivalens compensatur, ut a discessu Domini ex oculis 
credentium, usque ad adventum ejus visibilem et gloriosum, Ipsum, 
quem tantisper non videmus, tamen habeamus. Qjuod ■ Redemtoris 
nostri conspicuum fuit, in sacramenta transivit. Leo M. serm. 2 de 
ascens. Ideo dicitur, in mei recordationem : qua recordandi ratione 
non opus fuit, quamdiu ipse cum discipulis fuit ; unde etiam S. Coe- 
nam non citius instituit, sed ea nocte, qua proditio conversationem 
Jesu in terra visibilem abrupit: tum vero instituit, ne cum visu etiam 
memoria intermitteretur. Quaeres: cur non instituerit S. Coenam 
iUis XL diebus inter resurrectionem et ascensionem ? Resp. l) Quia 
maxime pertinet ad memoriam mortis ejus. 2) Sacra Coena est spe- 
cimen communis quasi convictus cum Christo in coelo: at post re- 
surrectionem suam Christus non edit et bibit cum discipulis; sed 
tantum edit, et eo tantum fine, ut eos convinceret de se ipso vere 
resuscitato et praesente. Haec memoria est intima et vividissima, ut 
est liberorum erga parentes, sponsae vel conjugis erga maritum, fra- 
tris erga fratrem, cum fide, amore, desiderio, spe, gaudio, obsequio 

*) Sinc et jparticipium xXojuBvor, et imjperativus praecedens, la^srz tpK- 
ysTs, tum in margine Ed. 2. infimiiorihus leciionihiis , miUata Crisi, 
anmmerantur, tum duiie 2>onunticr in Yers. germ. E. B, 


148 1 COR. XI, 26 — 51. 

conjuncta, summam status christiani complexa. Haec ratio viget a 
clatisula ultimi cum discipulis convivii usque ad adventum Matth. 
.26, 29. Hoc mysterium duo tempora extrema conjungit. — av) 
quocunque tempore fiat adventus. *) Tum bibetur novum. Matth. 
26, 29. — ^^^j?) venerit, in gloria. c. 4, 5. Non dicitur reditus. 
Act. 1, 11. not.' 

V. 27. wg* og av ia&u] tov uqtov tStov rj iiiv^ to norrjgtov 
tS KVQid dvaticog) Pridem rj legerunt aliqui pro ttai, sed manet**) 
i(ui, ut in eo quod subsequitur, corporis ET sanguinis. Ex parti- 
cula 7; Pamelius ad Cyprianum de Lapsis frustra necessitatem com- 
munionis sub utraque specie impugnat. Particula disjunctiva, si 
quis Paulum ea usum putat, tamen non separat panem et calicem: 
alias posset calix aeque sine pane, ac panis sine calice sumi. Pau- 
lus bis, et cum pane, et cum calice, recordationeni Domini Jesu, 
verbis Ipsius, postulat: v. 24. 25. at apud Corinthios, in ea ratione, 
qua coenam dominicam celebrabant, poterat aliquis simul et panem 
hunc edere et calicem Domini bibere, et tamen seorsum panem hunc 
indigne edere, vel calicem hunc indigne bibere, Domini recordatione 
in alteram utram duntaxat partem violata. v. 21. Quodsi quis jam 
tum in iUa confusione apud Corinthios pauem sine calice, vel cali- 
cem sine pane sumsit, ob id ipsum indigne sumsit, et reus est factus 
corporis et sanguinis Domini. — uvatiaig, indigne) Id faciunt, non 
modo qui plane poenitentia et fide carent, sed qui se non probant. 
Alia est indignitas edentis, alia esus. Quidam sane dicunt, quia 
non indignum , sed indigne accipientem revocet a sancto. Si ergo 
etiam dignus indigne accedens retrahitur, quanto magis indignus, qui 
no7i potest accipere dignef Pelagius inter opera Hieronymi. 

V. 28. doy.ifA,u^iT(f}, probato) dijudicando se ipsum, dijudicando 
corpus Domini. v. 29. 31. — av&Qconog , komo) quilibet, c. 4, !• 
et, per se, indignus. — Srcog) sic demum. — ix ro) Praepositio 
exprimit circumspectum animum: at tov ccqtov, t6 noTrJQiov} facit 
sermonem indiscretos exprimentem. v. praec. 

V. 29- y.Qif-ia) [Sine articulo. conf. v. 32. Not. crit.] Judicium 
aliquod, morbum, mortemye corporis. v. seq. ut, qui Domini corpus 
non discernunt, suo corpore hiant. Non dicit, ro xaTaKQtina, eon- 
demnationem. — fit] dtunQivcov, non dijudicans) Conf. Hebr. 10, 29. 
— TO awua, corpus) subaudi, et sanguinem. — ra «VQin, Domini) 
Antonomasia, i. e. Jesu. Ecclesia non dicitur corpus Jesu, aut cor- 
pus Domini; sed corpus Christi. hic igitur de proprio corpore Do- 
mini Jesu agitur. 

V. 30. dta t5to, propter hoc) Causam hanc Corinthii non ob- 
servarant: observari autem hodienum convenit. — <xG&evs7g xat ccq- 
Qcogoi/, infirmi et invalidi) infirmi morbis minoribus et invalidi gra- 
vioribus. conf. Ap. 2, 22. — xoifico fTuc, obdormiuntj Verbum fiiaov, 
praescindens a statu post mortem. 2 Petr. 3, 4. Hic tamen non 
denotat mortem diram. 

V. 31. dcezQivofUv, dijudicaremusj ante factum. ^ — sitQvvofiS&a, 


*) Immo vero hanc ipsam particulam av omittendam potius per codices 
esse, utriusque Ed. margo, consentiente Vers. germ., innuit. E. B. 
**) Becentiorem hanc sni.'x^tau', a crisi Ed. maj. abludentem, confirmat 
mcmjo Ed. 2., cum Vers. germ. E. B. 


lCOR. XI, 31 — 34. Xn, 1. 2. 149 

judicaremur) post factum. Concinne ponitur verbum simplex et 
composita; neque statim additur, aDomino: sed Paulus deinde ape- 
rit, a Domino castigamur. Ap. 3, 19. 

V. 32. Gvv Tco xoa^iq), cum mundoj Mundo igitur certa est con- 
demnatio, experti castigationis. 

V. 33. wgf, itaque) Reprehensionem vitii bene sequitur reme- 
dium et consilium, quo simplicius, eo melius. — udslcpol fin , fra- 
tres mei) Appellatio haec convenit conclusioni. 

V. 34. nstvn, esuritj quo minus exspectet. Occupatio. — Xot- 
nd , reliqua) de S. Coena. nam mox in hac epistola item disponit 
de spiritualibus. 

C A P U T XII. 

V. 1. II{()i di Tcov nvivfittTixoov , de spiritualihus autem) Neu- 
trum. c. 14, 1- Mirere, in aliis epistolis non agi etiam de charis- 
matis, quibus tamen non carebant aliae ecclesiae. c. 14, 36- G-al. 
3, 5. 1 Thess. 1, 5- 2, 13. Charismatum in ecclesiis Graecis abun- 
dantia potenter refutavit literatam Graecorum, sed inanem, curiosi- 
tatem. Occasionem Paulo ad Corinthios dedit abusus eorum: ve- 
stigiumque hoc sapientiae divinae est, quod singuli libri Scripturae 
sacrae etiam N. T. proprias quasdam habent tractationes. Corin- 
thii abundabant donis spiritualihus : ac tamen habuit Paulus, quod 
ad eos scriberet, cum de ceteris, tum de hoc ipso capite, idque 
sine mora. coll. c. 11. fin. Describitur autem I. unitas corporis, 
V. 1 — 27- II. varietas membrorum et functionum, v. 27 — 30. III. fun- 
damentum recte exercendi charismata, v. 31. et cap. seq. toto, per 
amorem. IV. comparatio charismatum inter se , c. 14- — o ■&iXoi 
vfictg dyvoilv , nolo vos ignorarej Hoc per synonymiam, quasi post 
,parenthesia , iteratur versu 3. — dyvonv , ignorarej c. 14, 38. 

V. 2. oidaTS, scitisj Affine verbo meministis, quod exstat Eph. 
2,11. — oiduTS, OTi, OTS S&V1] T)TS, nQog Tu sidcolu tu dqiwva. eog 
dv ^ysa&s dnayofisvoC) Expeditam haec habebunt analysin, si modo 
nervum hunc tenueris, otv riysa&s, vos ductos esse: ut ro T^ysa&s 
non sit syncategorema, sed ipsum praedicatum. conf. Eph. 2, 12-, ubi 
ethnici et ethnicismus item distinguuntur in enunciatione. Namque 
pro OTt sive mg etiam- conjunctim dicitur (ag oto, Grerm. wie dass, 
et oTt (og' idque interjecta alia vocula, ut apud Xiphilinum in Epi- 
tome Dionis, Is^&sv uvtco, otv uQa cog dXiiuvdQog il&cov uvtov 
dtudilsTut,' vel etiam parenthesi longiore, ut apud Xenophontem: 
svTuv&a yvovTsg oi f.iavTt,vs7g cog, st fit] dnonQHcsovTuo uvteg, oto 
xtX. itaque quod Gvsiece geminatur, uti awinHebraeo, Gren. 17,17-, 
subaudito inquam. Porro uv cohaeret" cum verbo ijyscf&s' ut apud 
eundem Xenophontem, xuiQog ds yQuiliut, cog dv oq&otutu iaaTiQci^ 
XQcoTO. ubi Devarius (qui utrumque hoc Xenophonteum nobis com- 
modavit) uv dvvtjTnicog in constructionis distributione verbo XQooto 
adjungi docet. itaque summa sententiae manebit, si totum cog dv in 
construendo seponas, uti 2Cor. 10, 9. , ubi notat quasi, quo pacto 
etiam hic accipi posset. neque enim dv facile cum indicativo, qualis 
est i]yscs&£, construitui". Jam in i^yscj&s dnayofisvot,, passivum cum 
medio, simplex cum composito constructum: ducehamini et ahduce- 
hamini; ductui cuilibet vos permittebatis. Huc redit fere Scholion 


150 lCOE. Xn, 2 — 8. 

Chrysostomi, a recentioribus sine causa reprehensum : olfdurs, ot«. 
iKlriveg ^ve , ndlg an^yiai^s, ilnofisvot tots. Adde Gastellionem 
ucfimva, muta, epitheton aptum, coll. v. 3. caeci ad mutos ibatis, 
muti ad caecos. 

V. 3. dio, quapropterj Infert thesin hanc, spiriiualia esse apud 
Christianos omnes et solos, i. e. eos, qui Jesum gloria afficiunt: et 
fidem in Jesum probari per illa. nam idola nil sphntuale donant. de- 
structa gentium su|)erstitione , non item opus est donis miraculosis. 
Vicissim, qui Jesum gloria afficit, Spiritum Dei habet : qui gloria non 
afficit, Spiritum Dei non habet. i Joh. 4, 1. s. Paulus praebet crite- 
rium veri contra gentes ; Johannes, contra falsos prophetas. — yvm- 
ol^(o vfiTv, notum facio vobis) Incognitae Corinthiis antea fuerant 
ejusmodi operationes divinae. Ante has Pauli literas minus distinc- 
tam habebapit cognitionem, non multo ante ex gentilismo erepti. — 
£v nvthfiUTc {^18 , in Spiritu Dei) Mox, in Spiritu sancto. Deitas 
et Sanctitas, synonyma, praesertim ubi sermo est de S. Trinitate. — 
XttXoiv, loquens) Hoc latissime patet. nam etiam ii, qui sanationes et 
virtutes operantur, verbis uti solent. Antitheton ad muta idola. — 
Xiyec avd&efttt, dicit anathema) ut faciebant gentes, sed magis Ju- 
daei. Estque TanelvciKJtg. Non dicit anathema, i. e. maxime dene- 
dicit- Opposita, anathema et Dominum. [Longanimitatis est, om- 
nem captum superantis, quod Jesus Ghristus, Dominus, ad Dexte- 
ram Patris , tanto temporum tractu tantum blasphemiarum cumulum 
ab infidelibus, et a Judaeis praecipue, qua sunt miseri coecitate, to- 
lerare non recusat. Christianum ea consideratio quavis indignatione 
de quocunque iitut minime promerito, opprobrio liberare debebat. 
V. g.] — etnelv , dicere) nvevfiactHwg , modo spifituali. 

V.4- dtaiQiaetg, divisiones) Hoc vocabuloLXXHebraicum npbn'a 
exprimunt, de' sacerdotum ordinibus; Conf. dividens, v. 11. — de, 
vero) Antitheton inter unum fontem et flumina multa. — ^agtafid- 
TOiv, donorum) Quae v. 1. dixerat spiritualia, nunc, post mentionem 
Jesu, appellat dona. — nvevfia, Spiritiis) Hoc versu agitur de,Spi- 
ritu S. V. 5-, deChristo: v. 6., deDeoPatre: et his nominibtis con- 
gruit appellatio charismatum, ministeriorum, operationum. De Spi- 
ritu, tractatur v. 7- seqq. de Domino, v. 12. seqq. de Deo, v. 28- seqq. 
[Conf. Eph. 4, 4. 5^6.] 

V. 5. dittxovtD^v , mijiisteriorum) v. 28- — o de avvog xvgiog, 
idem vero Dominus) Filius Dei, quem Spiritus sanctus glorificat 
per diaconos illos. 

V. 6. evepytjfidTuv,, operationum) v. 10. — o de avrog *) egt 
d^eog, idem vero est Deus) Deus, operante Spiritu ejus. v. 11. — 
Ttt ndvta, omnia) Aliquanto latius spectatur operatio Dei, quam 
munera Christi et charismata Spiritus. — iv ndatv, in omnibus) 
Masculinum, coU. unicuique, v. seqq. 

V. 7. cpavegojatg , manifestatio) varia per quam Spiritus sese 
manifestat, per se absconditus. — nQog ro avfKpegov , ad id quod 
conducit) Id tractatur v. 12. s. 

V. 8 — 10. (S' iregco' iregca, huic: alteri: alteri) Genera tria, 


* ) Voc. igl tiim per utriusque Ed. margineni, tum per Vers. germ. exu- 
lare potius debebat. E. B. 


1 COE. Xn, 8. 9. . 151 

coll. c. 13, 8- : et inter haec species multas ro a^co alii denotat, 
singulas sub genere suo. sic etiam c. 15, 39- 40. 41. aXXoq distinguit 
species, ivfQog genera. Vicissim aXlog ad genera distinguenda ad- 
hibetur, avipog ad species: Hebr. 11, 35. Prophetia ponitur hic m 
secundo potius genere,-quam in primo, quia in secundo talia enar- 
rantur, quae magis ad extra, ad infideles, valent, quam quae in pri- 
mo genere, ad fideles. — ■ dia, per) Mox xara, secundum: Iv , in. 
siugula convenienter adhibita. — Koyog, sermo) Sermone exeruntur 
in ecclesia et sapientia et cognitio. — aoqjiag — yvcoascog, sapien- 
tiae — cognitionis) Cognitionem Paukis, praesertim ad Corinthios, va- 
rie nominat, vel per se, 2 Cor. 6, 6-, vel cum rebus affinibus: ser- 
mone et cognitione , 1 Cor. 1, 5- coll. 2 Cor. 11, 6. Jide et sermone et 
cognitione et omni studio , 2 Cor. 8, 7- prophetiam (de mysteriis) et 
cognitionem, adjunctis linguis, 1 Cor. 13, 2- 8. aut in revelatione, aut 
in cognitione, aut in prophetia , aut in doctrina, c. 14, 6. sapientiae 
et cognitionis, h. 1. Col. 2, 3- Eph. 1, 17. 3, 19. Loquitur ut de re- 
bus, quae Corinthiis sint quotidianae: hodie de ipsarum vocum vi 
et difFerentia ambigimus. Illud certum, quod, ubi Deo adscribun- 
tur, in solis objectis differunt: vid. Rom. 11, 33- not. ubi fiidelibus 
tribuuntur, Sapieniia magis in longum, latum, profundum et altum 
penetrat, quam Cognitio. Cognitio est quasi visus; sapientia, visus 
cum sapore. Cognitio, rertim agendarum ; sapientia, rerum aeterna- 
rum. quare etiam sapientia non dicitur abroganda, c. 13, 8- et cog- 
nitio est frequentior: uti de Corinthiis non tam illam, quam hanc 
praedicat Paulus. c. 8, 1- 2, 6. prophetia est prophetarum ; sapientia, 
sapientum ; reliqua co^m"feb, scribarum. Matth. 23, 34. Luc. 11, 52. 
t6 avTo) eundem, per quem datur sermo sapientiae. 

V. 9. nlgtg, jides) Fides hic non dicitur ea, quae omnibus sanc- 
tis est communis, sed charisma singulare, idque distinctum a qua- 
tuor speciebus illis, quae mox sequuntur, et tamen cum iis magis, 
quam cum primo illo et tertio charismatum genere , v. 8- et v. 10. 
fine, conjunctnm. Est ergo Fides haec ardentissima et praesentissi- 
ma apprehensio Dei, in Ipsius potissimum voluntate, ad effectus vel 
in naturae vel in gratiae regno singulariter conspicuos. id circo con- 
jungitur cum operatione virtutum, c. 13, 2. (cujus potissima, quia 
proximo utilissima, species, sanationes:) et cum prophetia (cui affi- 
nes dijudicationes spirituum, c. 14, 37.) Rom. 12, 6. Atque ex hac, 
quam modo vidimus, descriptione patet, quomodo fides communis 
sive salvifica, et miraculosa, quae charisma est peculiare, vel con- 
veniant vel differant ; quomodo altera sine altera, utravis autem sine 
amore esse possit vel non possit. Omnipotentem Dei voluntatem 
apprehendere in Christo possunt etiam homines justitiae et amoris 
expertes : Matth. 7, 22- Voluntatem autem Dei in Christo nobis re- 
conciliatam nonnisi sancti homines. Et in his fides non alia est mi- 
raculosa, alia salvifica ; sed una eademque : eaque actu prinib sem- 
per habet vim miraculosam, ipsa enim tota est supernaturale quid- 
dam, Eph. 1, 19., tametsi non semper eo gradu, eave occasione , ut 
sese exserat. vid. Not. ad Chrys. de Sacerd. §. 416- — xaQiafiuTu ♦ 
lafidTwv , dona sanationum) Non tantum intelliguntur miraculosae 
sanationes, Act. 5, 15. 19,12. 28,8-, sed etiam gratiosa lenedictio 
curationis aegrotorum per naturalia remedia: sicut negari non pot- 
est, medicorum alios aliis esse feliciores , quod non tantum peritiae 


152 lCOE. XII, 9 — 15. 

ipsomm, sed inprimis gratiae divinae tribuendum. E. Schmidlus. Pot- 
est hoc etiam ad reliqua applicari charismata. quippe ut rex Judae, 
amissis clypeis aureis, aeneos substituit: sic postquam ecclesia a pu- 
ris charismatis descivit, Gratia tamen sub humanis studiis et suhsi- 
diis sese occultius praebet, idque eo locupletius, quo plus ei loci datur. 

V. 10. nQQcpr]Tfla, prophetia) vid. ad Rom. 1. c. — dtaxQiafcg 
TcvsvficcTcov, discretiones spirituumj ut possit aliis demonstrare, qua- 
lem quisque propheta spiritum habeat. c. 14, 29. — y^vv yXcioaacov — 
iQfiTjviia, genera linguarum — interpretatio) v. 30- c. 14, 5. 13. 26. s. 

V. 11. ^iiXic ttt, vidt) Spiritus. sic, sicut voluit Deus. v. 18. 
Singulis dat singula, vel aliqua, varia mensura. 

V. 12. ovTCt) iCttl 6 XQt^og , sic etiam Christus) Totus Christus 
caput et corpus est. caput unigenitus Dei Filius , et corpus ejus ec- 
clesia. Augustinus. Congruit Ps. 18, 51., Uncto suo, Davidi et se- 
mini ejus. sic enim postulat accentus. 

V. 13. £f ivl nvtvfittTt, in uno Spiritu) Spiritus S. est in bap- 
tismo. — fig iv awfia, in unum corpus) ut simus unum corpus, 
uno quippe Spiritu animatum. — eiTS indalot fhe lUrjvtg, sive Ju- 
daei sive Graeci) qui maxime diversa fuerant corpora, natura. — 
iiTS dSXot fiTS iXfvdfQoi, sive servi sive liberi) qui maxime diversa 
fuerant corpora, instituto. — ndvTfg fv nvfvfjia) omnes uno Spiritu 
potati sumus. [Omissio tov eig, lectiojirma. Not. crit.] Joh. 7, 37. ss. 
Hinc quoque corporis infertur unitas. Ad S. coenam hic immediate 
alludi non existimo. confer tamen Marc. 10, 28- not. 

V. 14- aal yc(Q , etenim) Haec protasis de corpore pertingit ad 
V. 26-, et ita insti'uitur, ut apodosis v. 27. summatim addatur. 

V. 15- fdp, si) Ignobiliora membra neque a se ipsis abjici de- 
bent, V. 15. s. neque a nobilioribus negligi possunt. v. 21. s. — -nsg, 
pes) Eleganter pes de manu, auris de oculo loquens inducitur, pars 
de parte quam simillima. sic enim in hominibus se quisque cum iis, 
quibus quam simUlima dona habet, potius quam. cum longe superio- 
ribus aut longe inferioribus comparare solet. Thomas Aquinas : per 
membra deservientia motui designantur homines dediti vitae activae: 
per membra deservientia virtuti apprehensivae designantur, qui stu- 
dent vitae contemplativae. itaque pedes statuit esse subditos; ma- 
nus, praelatos: oculos, doctores; aures, discipulos. — ax fcfii ex, 
non sum ex) Subaudi propter hoc, ex commate sequenti. 

V. 15. 16. « naQtt tSto ovx tgiv ex tS acafiaTog) M}] interro- 
gans negat quidem v. 29., f*T>] ndvTeg dnc<;oXot; sed ovx affirmat. 
c. 14, 23., ovx eQSaiv; Itaque interrogatio, qua nonnuUi legimt, ov 
naQtt tStq ovk egtv ea tS acoftuTog ; sensum pervertit. Duplicem, 
non simplicem, negandi vim ov naQa tSto ex obtinet, uti Act. 4, 
20., ov dvvdfxeDa fitj kalelv, 2Thess. 3, 9., ov^ OTt Sx exofiev eia- 
alav. Si pes dixerit, Quia non sum manus, non sum ex corpore, 
huic ejus sermoni bem*gne contradicitur, non propterea non es ex 
corpore, non idcirco desinis esse ex corpore. SimUlima phrasis 
TheophUi Antiocheni : ov naQu to firj ^lenstv t»? TVCflSg, i^drj 
■xtti un eqt To cpcag t3 rjVm cpa7vov. lib. I. ad Autol. c. 3. quo 
item loco naQa notat propter, uti Deut. 23, 4. Origenes: ov dtd 
tSto ov ftotxsv&atv. c. Cels. p. 385- Chrysostomus : ov yuQ di^na 
iv To7g dvaxsQeat KotvcovSvtsg, iv To7g XQ^l^^OTeqoig ov xQtvcovijaevs. 
ad 2 Cor. 1, 7. 


1 COE. Xn, 16—28. 153 

V. 16. t6 otg, auris) pars minus nobilis. — 6q)&ttX[.i6g, oculus) 
pars nobilissima , et maxime ^jyefAOvixi^. conf. Num. 10, 3i. Visus 
praestat auditui. v. 17. 21. 

V. 17. fl olov ditoiij , si totum auris) Non dicitur, et si. nam 
subauditur in fine versu& t6 etc. vel, si totum olfactus, ubi gustus 
et tactus? 

V. 18. xtt&ojg 7]&ih](Tev, sicut voluit) Non debemus ultra volun- 
tatem Dei alias rerum causas requirere altiores: infra ea,m. volunta- 
tem philosophari fas est ; de mundo optimo , ut apostolus hoc loco 
de corpore humano optimo. 

V. 20. ev di acjfitt , unum vero corpus) Ex hac unitate sequitur 
mutua membrorum indigentia. 

V. 21. XQilav, opusj Huc ref. necessaria. v. 22. — ^ xi<fttXt), 
caput) pars summa. 

V. 22. ua&fveqe^tt, infirmiora) manus, ad oculum coUata. 

V. 23. ttTtfJiorfQtt, ignoliliora) ut pedes. Comparativus moUiens: 
ignobilia] gravius erat. Ea autem sic vocat, quae vestibus teguntur. 

— daxwova, inhonestaj quae egent cultu. — TifiT}v — nsgiTi&ffiev) 
Sic LXX, Esth. 1, 20: nfQt&t^anai, Ti^riv. item Prov. 12, 9- — 
eXit, habentj a curatura, quae ab aliis membris praestatur. 

V. 24. ov ;f()f/«J' exft, non opus habentj Quid igltur opus, pla- 
nas genas muscis [mouchesj distinguere ? — auvexeQttae) contempe- 
ravit. — TtfAt]v , honorem) Conf. v. 23. init. 

V. 25. vneQ dXXr,Xcov fiFQtf.iv(oat, pro se invicem curentj Id ex- 
plicatur versu seq. Plurale fxeQtfivwat curam omnium membrorum 
expressius notat, quam si Attice diceretur fteQtf.tva. 

V. 26. avyxttiQttJ gratulantur. Et hoc , et compatiuntur , non 
solum aifectum, sed etiam effectum denotat. 

V. 27. en fiiQng , ex parte) Hoc addit, quia non soli Corinthii 
erant Corpus Christi et membra. c. 14, 36. Etiam Roma satis habere 
debebat , si sit ex parte. 

V. 28. ev, inj Sic, ev, in, v. 18. cum eodem verbo posuit. — 
nQoirov , primumj Apostoli, non Petrus seorsum, in primo gradu 
sunt ; ceteri eos sequuntur, natura officii, tempore, dignitate, utilitate. 

— nQOCpr,Tttg, prophetasj Act. 13, 1. — tqitov dtdaaxcclng, tertio 
doctores) Doctores eminentem locum habent , prae iis ipsis , qui mi- 
racula edunt. Sub prophetis et doctoribus continentur etiam evan- 
gelistae, et pastores, coll. Eph. 4, 11. — enetta, deinde) Cetera ge- 
nera non distinguuntur numeris. — dvvdfietg, potestatesj Abstractum 
pro concreto, etiam m sequentibus. — dvrtX/jxpeig, icv,3eQvjjaetg, opi- 
tulationes , gubernationesj Gubernationes gerunt , qui clavum in ec- 
clesia tenent; opitulationes , qui, cum gubernatores non sint, tamen 
viriute quadam vel facultate poUent, qua fulciantur alii. conf. c. 13, 3. 
Haec duo non reassumuntur versu 30. Principes, ut ipsi christianam 
fidem admiserunt, opitulationum et gubernationum sibi partes vin- 
dicarunt: iuitio autem ii, qui auctoritate, prudentia, opibus in eccle- 
sia praestabant, eam sublevabant et gubema,bant. Gubernatio circa 
externa versatur : ideo Spiritus eam inferiore loco recenset. — eQf^^- 
veiag yXoiaawVj interpretationes linguarumj Non videtnr esse glos- 


154 1 COE. Xn, 28—31. XIII, 1. 2. 

sema ex v. 10. *), nam ibi est iQnipda yXcoaaojv, smgulari numero: 
et repetitur versu 30. Asyndeton tantundem valet, quantum clausula 
illa, et eetera. 

V. 29. fiT] navxeg) omnes nef i. e. non plurimi. — dvvufxfvg, 
potestates) sc. suntf nam si Paulus habent liuc referret, hic expri- 
meret. 

V. 31. ^i]l3t£, aemulamini) Spiritus dat, ut vult: v. 11. sed fide- 
les tamen libere aliud prae alio possunt sequi et exercere. c. 14^, 26' 
Deus operatur suaviter, non cogit. — ra nQiiTTOva, meliora) ut 
quodque amori apportimius est. Theologia comparativa. c. 14, 5- 19- 

— erv) quin etiam. Luc. 14, 26. Non solum hortor, sed etiam me- 
thodum et viam sive rationem ostendo. — xa&^ vnsQ^oXi]v) Hoc no- 
mini substantivo vim superlativi coneiliat (Rom. 7, 13.) quasi dicat, 
viam maxime vialem. — odov, viam) Non addit articulum ; suspen- 
sos ' nonnihil tenens Corinthios , dum viam explanat. '^'n^ via amoris. 

— delnvvfib, ostendo) Praesens. Jam ardet Paulus et fertur in amo- 
rem. Hac ostensione facta , redit ad charismata, ut verbum aemula- 
mini iteratum docet, hic et c. 14, 1. 

C A P U T XIII. 

V. 1. 'Euv, si) Omnia charismata \utut eximia suavitate, am- 
plitudine atque utilitate polleani V. g.], pro amore ejusque norma, 
debent aestimari, exerceri, sublimari. Tractationi de charismatis in- 
terponit tractationem efficaciorem de amore. Sic in Disputationibus 
semper revertendum ad ea, quae majorem dant gratiam. — ralg) 
omnibus. — yXaiaaatg , linguis) Gradatio: linguis: prophetiam, 
fidem: distribuero. — luldo, loquar) Tenor amoris facit, ut, qiium 
modo dixerit, vohis; nunc tamen in prima persona singulari loqua- 
tur. Se non excludit, sub conditione. — kuI tcop ayyskcov, et an- 
gelorum) Angeli praestant hominibus; et lingua vel linguae illorum, 
linguis horum. Linguis autem utuntur ad homines certe. Luc. 1. et 2. 

— aydnt]v, amorem) quo proximi salus quaeritur. — fi}] i^^^ta, non 
haheam) in ipso usu charismatum et in reliqua vita. Sane prophe- 
tiam aliaque dona habent multi, charitatis, ejusque fructuum, v. 4- s. 
expertes. Matth. 7, 22- quae non tam ipsorum, quam aliorum respectu 
charismata dicuntur. — yeyova) factus sim, per defectum amoris. 
Oratio obtinet dnOTOfiiav. — ^faA^to?, «esj Aes, v. gr. aereus numus, 
minus artis habet, quam v. gr. cymhalum, v. gr. argenteum. Cum 
illo conferri possit, qui sine amore loquatur hominum linguis; cum 
hoc, qui-angelorum. — »;;^(«i' — aXuXd^ov, tinniens — juhilans) sono 
qualicunque, lugubri aut laeto; sine vita et sensu. Oratio variat: 
nihil sum; nil proficio. v. 2- 3- Sine amore, linguae sunt sonus 
merus: prophetia, cognitio, fides, non est, quodest: Matth. 7, 22. 15. 
1 Cor. 8, 1- s. Jac. 2, 14. 8. : impensa omnis, sine mercede est. quam- 
libet talis homo sibi placeat: se aliquid esse putet: magnum prae- 
mium sibi polliceatur. Cum amore, subaudiuntur bona istis defecti- 
bus opposita. 

V. 2. fiV(^r]Qva, mysteria) Rom. 11, 25. not. Non addit sapien- 

*) Plus favet , cum Guomone, lectioni 'pleniori margo Ed. 2., quam Ed. 
maj. et Vers. germ. E. B. 


1 COR. Xin, 2—4. 155 

tiam, quaenulla est sine amore. — kuI naaav r>?v yvojatv , et om- 
nem cognitionem) Constr. eum ii8(a noverim , tanquam cum verbo 
cognatae significationis , eoque proxime praecedente. Ex iis, quae 
cap. 12- enumerata sunt, Paulus capite 13. ea, quae sunt insigniora, 
et quibus opportune opponantiir praerogativae amoris , delegit. My- 
steria sunt rerum reconditarum ; eognitio complectitur ea, quae sunt 
magis in promtu et magis necessaria: uti vulgo dicuntur Wissen- 
scliaften, de rebus naturalibus. — nlqbv , fidevfi) c. 12, 9. not. 

V. 3. v.cd idv, et sij Id summum est, quod facere possunt opi- 
tulationes, guhernationes , c. 12, 28. — xpcoi.tiao}, distribueroj Summo 
loco ponit ea, quae sunt humanae voluntatis, et cum amore quam 
conjunctissima videntur, ad agendum et ad patiendum. qui opes et 
corpus tradit, valde amat, 2 Cor. 12, 16- : sed qui sine amore 1;radit, 
animam sibi retinet. nam animae facultas est amor. ideo in apodosi 
de utilitate loquitur. xpa)f.ilCftv vid. Rom. 12, 20. — nccQadco, tradi- 
deroj pro aliis. — iva) usque eo ut tirar. Dan. 3, 28-, naQidfanav 
Ta Cfcifiura avvwv etg nvQ. 

V. 4- ^ dydnr], amorj Naturam amoris describit. non dicit, amor 
loquitur linguis, babet propbetiam, dat pauperibus ; sed, est longani- 
mis. Estque metonymia, pro bomine amorem babente. Eos autem 
potissimum amorjs fructus nominat Paukis , qui in exercendis cbaris- 
matis necessarii sunt , quos a Corintbiis requirit , et sine quibus pro- 
pbetiae esse , sed non prodesse possunt. Cbaracterem amoris , quem 
Paukis Corintbiis, et Cbaracterem sapientiae, quem Jacobus item iis, 
ad quos scripsit, c. 3, 17-, attemperavit, utiliter inter se conferas, ad- 
hibito loco 1 Cor. 8, 1- s. — fiaKQo&vfiH , longanimis estj Amoris 
laudes duodecim (si ab initio unum par, et a fine duo paria connu- 
meres, uti in notis sequentibus ostenditur) per tres classes enume- 
rantur v. 4 — 7- prima bimembris est: longanimis est, benig?ius est: 
non aemulatur. Idem syntheton et antitheton, Gral. 5, 22. 20- Long- 
animis est in malo ab aliis profecto; benignus , in bono ad alios 
propagando : contra, non dolet alieno bono , nec gaudet alieno malo. 
Etiam asyndeton est in benignus est. 

V. 4. 5. ov nfQmQevirac, ov q^vatbTuo' hh dapj/uovH, ov ^tjtsi 
r« iavTrjg, non agit procaciter , non inflatur: non agit indecore, 
non quaerit suaj Secunda classis, quatuor membrorum. in primo et 
secundo toUuntur duo excessus , plerunque conjuncti ; in tertio et 
quarto toUuntur duo defectus item conjuncti. dGy^ijfiovilv enim est, 
etiam id decorum non observare, eam civilitatem, quam observasse 
conveniebat: et ^rirelv rd eavrov conjunctum est cum neglectu alio- 
rum , ubi quis tantummolio se ipsum spectat et alios sibi relinquit. 
Hos duos defectus vitat amor. et primo respondet tertium , nam 
utrumque pertinet ad studium probandi se aliis ; secundo opponitur 
quartum, nam utrumque pertinet ad cavendum studium partium. ov 
neQniQevsTat, non agit insolenter, cum fastu et ostentatione : rur- 
sum, ovx d(T^t]fiove7, non est inconditus, impolitus, rudis. *) vide 


*) Ubi amor, ibi vera modestia viget, quae civilitas mundanis audit 
(neque tamen familiaritas insolentiae incusari debet) : contra , quae- 
vis morum, eoncinnitas , in summo suo apice, apud homines seculi, 
insolentiae indolem, propter philautiam, refert. Desinat mundus vir- 
tutes jactare : noimisi vero Christianismo istae conveniunt. Y. g. 


156 1 COR. Xm, 4--8. 

quae de verbo nsQnfQivouav notavi ad Oregorii Paneg. p. 141. seqq. 
» qiVGiStaCj non inflatur, nimis in alium studiis. conf. c. 4, 6. rur- 
sum, a ^iiTH Tcc aavrrjg, non studet sibi, nec sibi ab aliis studeri 
postulat. Non dissimili modo item bis duo membra se invicem re- 
spiciunt, (licet alio subinde ordine coUocentur, per cliiasmum direc- 
tum vel inversum) versu 7-, et praesertim c. 14, 6- 

V. 5. s. s naQo^ivverac — ndvru vnofievsi, nonirritatui omnia 

sustinetj Tertia classis, sex membrorum : quorum tertium et quartum, 
atque adeo secundum et quintum , primum et sextum , inter se re- 
spondent. Est enim ^taG^iog, isque retrogradus, valde congruens 
climaci geminae per gradus negativos et affirmativos. Atque borum 
omnium objectum personale estproximus; reale, futurum, amor non 
irritatur: omnia sperat, omnia suffert: praeteritum, non cogitat 
malum: omnia tegit, omnia credit: praesens, non gaudet super ini- 
quiiate, congaudet autem veritati. sed membris ita trajectis concin- 
nitas ordinis Paulini eo magis perspicitur ; quem hoc modo reprae- 
sentat scbema, et cujus nervum et nexum evidens ratio ostendit: 
1. non irritatur 
% non cogitat malum 
^3. non gaudet super iniquitate 
(4. congaudet autem veritati praesens 

5. omnia tegit, omnia credit praeteritum 

6. omnia sperat, omnia suffert futurum 

Ita ordo sibi mutuus constat : et apparet ratio, cur haec postrema 
sperat , suffert , in extremo ponantur , quia nimirum ad futura re- 
feruntur. 

— a naQoivvSTtti, non irritatur) etiamsi studio ardet gloriae divi- 
nae, tanfen non exacerbatur. conf. Act. 15, 39- — s loyiCfi^tti to v.a- 
«0«/) non cogitat malum ab altero illatum quasi ulturus. Sic LXX 
pro ns^^n nu)n saepe. [Non cogitat: JBic vel ille hoc illudve mihi 
infert; hoc illudve vel fecit vel promeritus est. V. g.] 

V. 6- ddtxiu — dXrj&eia, iniquitate — veritati) De hoc antitbeto 
vid. Rom. 2, 8. not. — GvyyaiQet, , congaudet) gratulatur , cum lae- 
titia. Veritas omnis gaudium alit. 

V. 7. ndvTa, omnia) Quater, omnia; videlicet, quae tegenda vel 
credenda; quae speranda et-sufferenda sunt. Quatuor hi gradus pul- 
cre se invicem sequuntui". — geyii) tegit, dissimulat, penes se et 
penes alios. qiyo^sv , tegimus, c. 9, 12- not. — nigsvii,, credit) ut 
tegit mala proximi , quae apparent : sic credit bona , quae non appa- 
rent. — iXnlCfi'} sperat) Causam spei vide Rom. 14, 4., i;ad-riGSTat>. 
sperat item bona in posterum , et suffert mala. — vnofisvst, suf- 
fert) dum spes aliquando nascatur. 2 Tim. 2, 25- Sic laudes amoris 
quendam quasi orbem efficiunt, in quo extrema et prima sibi invi- 
cem respondent. longanimis est, benignus est: omnia sperat, omnia 
suffert. Quartumque hunc gradum suaviter sequitur illud multo 
majus, nunquam excidit. 

V. 8- idsnoTS sitninTSi,, nunquam excidit) non destruitur , non 
cessat. semper locum suum obtinet: nunquam e statu suo movetur. 
conf. sxniTCTOVTsg , Marc. 13, 25. not. — shs ds nQoq)t]Tslai> , sive 
autem prophetiae) seil. sunf. sic c. 15, 11- Prophetiae, in plurali. 
quia multifariae. — viaTaQyrj&^aovTat, destruenturj Sic de prophe- 


1 COE. Xni, 8 — 12. 157 

tiis et cognitione: at de linguis, mxvaopTcttj desinent. Linguae, 
floridissimum quiddam, sed minime durabile: quae in Pentecoste 
Act. 2- primum exstiterunt, sed in ecclesia primitiva non tam diu 
manserunt, quam cetera dona miraculosa. neque habent analogum 
quidquam in genere perfeeto, ut prophetia et cognitio habent, cui 
cedere debeant: unde ad has prae linguis mox, cum de perfecto 
agit, respicit. — yl^oaaacj linguae) Hae medio loco ponuntur, quia 
sunt vehiculum prophetiarum et appendix: at prophetia et cognitio 
duo genera diversa constituunt. v. 9- 12. 

V. 9. ia naQag , ex parte) Nou solum hoc dicit: haec prophetia 
et haec cognitio, quam nos habelnus, imperfecta est; nam sic etiam 
dicendum esset, ex parte amamus: sed ipsius prophetiae, excepto 
uno propheta Jesu Christo, et cognitionis, ea est natura, ut haberi 
debeat in iis, quae sunt ex parte, quia utimur iis in hac vita im- 
perfecta. De locutione conf. not. ad Rom. 15, 15- , audacius scripsi. 

V. 10. tlO-i-j, veneritj suo tempore; per gradus, non per saltum. 
lu spiritualibus' aetas imbecillior non debet cupidius affectare matu- 
riora. Venit, quod perfectum est, in obitu, 2 Cor. 6, 7., et in die 
novissimo. — tcts, tunc) non prius. Itaque prophetia et cognitio 
nunquam plane exspirant in hac vita. 

V. 11. ot£, qmtm) Cum aetatibus hominis confertur profectus a 
gratia ad gloriam, singulos fideles et totam mauens ecclesiam. — 
v^ntog , infans) Humilitas Pauli. Homo uaturalis prae fastu non 
libenter recordatur infantiae suae: at anima adversis macerata vel 
primas ortus sui vias fatetur. Job. 10, 10- — ildlnv, loquebar) Id 
refertur ad linguas. — iipQovav, sentiebarn) Id refertur ad prophetiam : 
est enim simplicius quiddam. — iloyi^ofiriv, ratiocinabar) Id refertur 
ad cognitionem : est enim magis compositum. — ots di , quum vero) 
Nou dicit: quum abolevi puerilia , factus sum vir. Hiems non affert 
ver; sed ver pellit hiemem. sic est in anima et in ecclesia. — xar- 
vpyfjxa, abolevij ultro, libenter, siue labore. — la ra vtintn , pue- 
rilia) sermonem, sensum, consilium infantile. Abstractum, ra. Homo 
non toUitur, sed vir fit. 

V. 12. §linof.i£v, videmus) Respondet apud LXX Hebraicis miil 
et ritn 1 Sam.,9, 9. 1 Par. 29, 29.., de Prophetis. Habetque hic lo- 
cus synecdochen speciei nobilioris, pro toto genere: et cum verbo 
videmus subaudias, et audimus. nam prophetae et vident et audiunt: 
et visionibus plerumque verba adjungi solita sunt. Evolvisse juverit 
Gregdrii Paneg. et insignem, quem ad iUum notavimus, Origenis 
locum, p. 104- s. 217. 218. s. Quod autem visui est speculum, id au- 
ditui est aenigma, cui lingua iuservit. Cum hoc loco multis de 
rebus conferas Num. 12, 8. Dicit autem videmus, in plurali: cog-' 
nosco, in singulari. ac videre et eognoscere differunt in genere re- 
rum spiritualium , ut sensus externus et internus in genere rerum na- 
turalium. Nec toto hoc versu Deum nominat; sed loquitur de illo, 
ut erit omnia in omnibus. — zote, tunc) Magnum futurorum illorum 
gustum habebat Paulus. 2 Cor. 12, 2- s. — nQoatanov nQog n^da- 
wnov, facie ad faciem) D''5D bi* ^"'DD facie nostra videbimus fa- 
ciem Domini. Id plus, quam r.D bN HD goftu nQog gofia. Visio, 
praestantissima fruendi ratio. Concinne posuit verbum ^Xinofnv, utri- 
que statui, sed diversa notione , aptum. — yivojay.o}' intyvcoaofAttt) 
Compositum multo plus sigiiificat, quamsimplex: nosco, peimoscam* 


158 1 COR. Xm, 12. 15. XIV, 1—5. 

Atque ita EustatMus Homericiim InLo^pOjAav interpretatur , cijt^t/St- 
gctra intTriQ}]abi' et inlaxoTvog, ay.onevTr,g dxQi^tjg' rationemque 
addit, oTt, 7] incnQo&iatg kccI dxQl§fi>dv Ttva atjfiuivet, x«t ini~ 
Tuacv ivfQyslctg. — ^a&wg kuI insyvcaad-riv , sicut etiam cognitus 
sum) :Hoc respondet illi ad faciem. 

V. 13. vvvl 8i fiiviCj nunc vero manetj Non est proprie sermo 
de duratione : nam in ea non conveniunt haec tria ; sed fides in spe- 
ciem, spes in gaudium terminatur, 2 Cor. 5, 7. Rom. 8, 24- solus 
amor perstat, v. 8. sed de valore, in antitlieto ad prophetiam ete. 
hoc sensu : omnibus rationibus subductis , haec ti-ia sunt necessaria et 
sufficientia; stent modo haec tria. haec sunt: haec manent: nil am- 
plius. Christianus potest esse sine prophetia etc. sed non sine fide, 
spe, amore. conf. de verbo fxivoi , maneo, Rom. 9, il. 1 Cor. 3, 14- 
2 Cor. 3, il. Hebr. 15, 1. Fides est in Deum; spes , pro nobis ; amor, 
erga proximum. Fides proprie conjuncta est cum oeconomia Patris : 
Spes, cum oeconomia Filii: Amor, cum oeconomia Spiritus sancti. 
Col. 2, 12. 1, 27. 8- Quae ipsa etiam ordinis est ratio, quo haec tria 
enumerantur. vvvt nunc facit ad epitasin. \et quae viatorum praeci- 
puae partes sint, i^idigitat. V. g.] — rQia, tria) duntaxat. Neces- 
saria non sunt multa. Saepe Paulus haec tria respicit. Eph. 1, 15- 18. 
Phil. 1, 9. s.- Col. 1, 4. s. 22. not. 1 Thess. 1, 3. 5, 8- 2 Thess. 1, 3. s. 
Tit. 1, 1. s. Hebr. 6, 10- fs. Interdum fidem et amorem commemorat; 
interdum fidem, totum Christianismum synecdochice denotans. 1 Thess. 
3,6.6. Inmalosunt, infidelitas, odium, desperatio. — TuCra, haec) 
Hebr. Qr; i. e. sunt, scil. majora prophetiis etc. — fiflCoiiv) major, 
maximus, horum, trium. Amorem non solum anteponit prophetiae, 
sed etiam iis , quae prophetiam excellunt. Amor proximo plus prod- 
est, quam fides et spes per se. conf. major, c. 14, 5. Ac Deus non 
dicitur Jides aut spes absolute , amor dicitur. 

C A P U T XIV. 

V. 1. ^taixiTSj sectamini) Id plus, quam f/;Aarf aemulamini, 
hic, et V. 12. 39. c. 12, 31. — fiallov, potiics) prae linguis. De Cog- 
nitione hic non jam expresse agit Paulus: nam ea, resj^ectu aliorum, 
cum prophetia coincidit. v. 6. 

V. 2. rou &'fO)) Deo soli, omnes linguas intelligenti. — dxilei, 
auditj i. e. intelligit. — nvtvfiUTt, spiritu) v. 14. — fivgt,Qta, my- 
steria) quae alii potius mirentur, quam discant. Non additur arti- 
culus. 

V. 3. oty.odofi7]v , aedijicationem) Huic generi adduntur duae spe- 
cies praecipuae. naQuyltjatg , exhortatio, tollit tarditatem , nuQafiv- 
'&ia, consolatio, tristitiam. 

V. 4- iaVTOv, seipsum) ea, quae lingua loquitur, intelligentem. 
— iKKlTjaiav, ecclesiam) totam congregationem. " 

V. 5. yXoiaaatg, linguis) Has inprimis colebant Corinthii: quos 
Paulus non refutat, sed inordinem redigit. v. 12. — fieiC(av,maJor) 
ntilior. v. 6. — dtiQfirjvsvtt) dtd eleganter exprimit interventum in- 
terpretis inter loquentem lingua et inter auditorem. Si idem ipse, 
qui lingua loquitur , etiam interpretem agit , tum idem ipse inter se 
ipsum quodammodo et auditorem intervenit: pro diverso scilicet re- 


1 COE. XIV, 5 — 15. , 159 

spectu.^ — 1] ixHXTjaltt, ecclesia) aedificatlonem g^waerens; congruit, 
accipiat. 

V. 6. r} iv dnoxalvifjfc, i] iv yvcoGiCy ?) iv TCQoq^riTsla, 7] iv 
di8a'j(_ri, aut in revelatione, aut in cogniiione, aut in prophetia, aut 
in doctrind) Quatuor genera prophetiae late dictae. duo priora per- 
tinent ad illum ipsum , qui charismate gaudet : duo altera majorera 
simul propensionem ad audientes aiferunt. *) De differentia prophe- 
tiae (quae revelationi respondet) et cognitionis (cui doctrina respon- 
det) vid. ad c. 12, 8- iO. et de tota re, infra, ad v. 26- seqq. 
Prophetia refertur ad res singulares, antea non valde cognitas, ad 
mysteria, noscenda demum ex revelatione. Doctrina et cognitio ex 
communi fidelium penu depromitur, et refertur ad res in materia 
salutis obvias. 

V. 7. avXog — ai-d-aQa, tihia — cithara) Duo summa organorum 
genera: non solum tibia, quae spiritu tibicinis quasi animatur, sed 
etiam citbara. — volg qi&oyyoig, sonis) Casus sextus, coll. per, v. 9« 
— nfxtg yvo}G&i](JiTav , quomodo cognoscetur) quomodo dignoscetur 
tibia- a tibia , cithara a cithara ? alius aliusqtie unius instrumenti so- 
nus, ad alia et alia pertinens negotia. 

V. 8. yolg, enim) servit gradationi : nam inferiorem gradum cora- 
probat ulterior. — adijlov, incertam) Unius tubae cantus alius ad 
alia vocat milites. 

V. 9. vfiilg, vos) animati: coU. v. 7. — did , per) i. e. tum, 
quum lingua loquimmi. 

V. 10. Toaavra, fl tv^oi>) fixvyov, Jj?it. verbi gratia, coU. c. 15, 
37. facit, ut ToaavTa habeat vim certi numeri. Si homines imquam 
inire potuissent numerum vocum, Paulus eum voluerat ponere. — ■ 
adiv uaxavov , nidlum mutum) Quodvis eorum suam habet potesta- 
tem, dvvafiiv. 

V. 11. §ttQ§ttQog, barlarus) vid. Act. 28, 2- not. 

V. 12. nvevfidvMv, spirituum) Plurale, uti v. 32. c. 12, 10. Ut 
unum est mare , et maria multa , sic spiritus unus , et spiritus multi. 
tuba una, edit sonos multos. — ngog xrlv omodofirjv , ad aedifica- 
tioneni) ut quam maxime aedificetur ecclesia. 

V. 13. nQOQfviiadbi) oret: et hoc faciet eo fructu et effectu, ut 
ad linguam accedat interpretatio. v. seqq. Innuitur, preeibus hoc im- 
petratum u-i. 

V. 14. To nvevfid fia — 6 di vSg fie, spiritus meus — mens ve- 
romed) nvfvfxtt, spiritus est facultas animae, quum ea Spiritus di- 
vini operationem suaviter ^a^iiwr*; at v5g, mens, est facultas animae 
foras progredientis et cum proximo ageniis: adtendentis ad objecta 
extra se posita , res et personas alias , quanquam tamen possit esse 
ttnoxQvqog Xoviofiog. conf. v. 20. not. sic mens, v. 19. nveufitt, pe- 
netrale tQ poog. Eph. 4, 23- coU. Hebr. 4,. 12. fSg autem a veo}, prop- 
ter agitationem: conf. Alexand. Aphrod. 1. 2. neQt yjvxrjg, f. 144. ed. 
-^^d. — ttXttQTiog, sine fructu) fructum habet, sed nou affert. De 
hoc vocabulo vid. ad Matth. 13, 22. 

V. 15. nQotsevlofiai, , oraho) voce. . Priina persona singularis pro 
secunda plurali. — xpaXw, psallam) cantu vel etiam organo. 


*) Plane cum his conveniunt, cjime 2« Molclenhauero approlat cel. D. Er- 
nesti, Bibl. theol. T. VIII. p. 673. E. B. 


160 lCOE. XIV, 16 — 23. 

V. 16. eufl) si id facias solo spiritu. — ivXoy>j(T}]g, benedixe- 
ris) Nobilissima species oraudi. — o apttTclrjQwv tov totiov t5 
idi(UT8 , implens locum idiotaej Locutio haec non est mera idiotae 
paraphrasis, sed complectitur omnes, qui, quamlibet charismatis ex- 
cellentes, duntaxat eam, qua quis loquebatur, linguam, juxta cum 
idiota non intelHgebant. Eoque magis pudefacit Paulus eum, quem 
hoc loco refutat. Frequens Hebraeis locutio, implet locum patrum 
suor,um, i. e. majoribus se dignum praebet. — ncvg egi7 ro dfii^v, 
quomodo dicet amenj Sic jam tum solebant: nec solum idiotae, sed 
cuncti auditores dicebant, subscribentes ei, qui benedicebat. Atque 
ita etiam ii, qui non poterant multa verba facere, aliorum verba 
adoptabant, et suae mentis assensum declarabant. — r/ Keyeig, quid 
dicas) Non modo debet scire, te nil mali dixisse, sed etiam, quid 
boni dixeris. 

V. 18. tvyuQtgoj, gratias ago) Gratiarum actionem et ngo&iQa- 
ndttv Paulus adhibet, laudabile quiddam dese dicturus. — nccvTcav, 
prae omnibusj prae singulis, vel etiam universis. — vftwv, vobisj 
Saepe ii, qui minus habent, plus sibi placent et insolentius faciunt. 

V. 19. nfVTS Xoyag) quinque sententias. Numerus definitus pro 
indefinito: bis millesima pars myriadis. conf. Lev. 26, 8- 

V. 20. ttdilrpol, fratres) Vocativus initio positus suavem vim 
habet. — t/7 xuxlqi' Tulg cpfjial) Opportune Ammonius: v5g (Aiv 
Igiv ccnoy.Quipog XoyiofJiog' q;Qtvfg de, ul AFASAf dtdvotub. Ne- 
que xaitla denotat malitiavi, sed vitium, sive, quicquid virtuti oppo- 
nitur. — vrjncdCfTe) infantes estote, vrjntd^M, formae dxfidCo}, nuQ- 
quCm. — TfXftot , perfecti) adeoque verum cuique rei pretium sta- 
tuentes ex usu ejus, 

V. 21- voficp, lege) etiam prophetas complexa. — ev eTfQoylwa- 
Gotg 'Aul ev yfllsatv etfQoig) Es. 28, 11. LXX , dtd q)ttvkt(Tjuov 
%ftXtiav, dtd yX(i}(J(T}]g ecfQug. heQoyX(aG(xotg, masculinum, vel neu- 
trum. Paraphrasis textum Esajanum ad locum Paulinum accommo- 
dans sit haec: Non audit Me popidus iste, consueta lingua loquen- 
tem: loquar ergo eis per alias linguas, hostium eis immissorum; sed 
ne tum qiddem mihi auscultabuni. conf. Jer. 5, 15- Quatenus Deus 
linguis hostium loqui dicitur, ab illis ad donum linguarum procedit 
paritas rationis. — ■ od' «rwff fhuKfiaovTtti fin) Es. 23, 12. LXX, 
xal ax rj&eXrjaav dxiifcv. 

V. 22. elg arjfielov) in signum, quo allecti auscultare debebant, 
sed a5' «rojff ne sic quidem auscultant. — eialv) exsistunt. Accen- 
tus ad emphasin pertinet, — r) de nQoq^rjTela, prophetia vero) scil. 
in signum est, vel simpliciter, est. coll. c. 6, 13. — To7g ntgevaatv, 
credentibus) Id sumendum in ampliatione : quatenus prophetia ex in- 
fidelibus credentes facit. lingua loquens infidelem sibi relinquit. Sermo 
Pauli est indefinitus. Infideles fere, ubi linguae in eos iucidunt, infide- 
les manent : sed prophetia ex infidelibus fideles facit, et fideles pascit. 

V. 23. oA?7 inl to uvto, tota in unum) Id rarum, in tanta urbe. 
— elaiX&iaav de, ingrediantur autem) hospitum ritu , vel etiam ex 
curiositate. — iSiuTat, idiotaej qui qualemcunque fidei gradiun ha- 
bent, sed charismatis non florent. Sequitur, per gradationem, aut 
infideles; qui non tam faeile ingrediebantur , nec tamen arcebantur. 
Hoc versu loquitur Paulus in plurali, versu sequente in singulari. 
Plures mali se malis sermonibus impediunt : singuli, facilius lucrifiunt. 


ICOE. XIV, 23 — 28. 161 

— ■ ort (iulvia&s, vos insanire) Non enim poterunt ardorem Istum 
a furore discernere. hinc improbe loquentur. conf. Act. 2, 13. 

V. 24. navvfg, omnesj singulatim. v.- 31. — ihtX&r], ingredia- 
turj Exemplum 1 Sam. 19, 20. s. — ctTctgog, infidelisj Huc refertur, 
redarguitur. coll. Joh. 16, 9. — 'idioovrig , idiotaj Huc refertur, di- 
judicatur. c. 2, 15. Elenchus ille injidelitatis, et dijudicatio illa idio- 
ticae ruditatis, fit ipsius prophetiae vi, etiamsi haec sine applica- 
tione ad individua fiat. Atque hi sunt duo gradus ; sequitur tertius, 
occulta etc. 

V. 24- 25. iXiy^itac vno navTojv, dvax^iverat vno navxoiv, 
(xai liTco) Ttt ngvnTU Tng napdiag uvtS wavfoa yivsTaV it al Ijtco 
n£(JO}v tni ngoaconov , nQOGnvvr^GSt rco {rsta, anayysKKcav ort o 
&s6g ovrcog iv v^7v igi) Prius illud, ital tirca, alienum est. namque 
praesens verbi ylvsTut, indicat, incisum hoc, tcc xgvnTcc — ylvsrat, 
arctius cohaerere cum praecedentibus , ubi sermo fluit in praesenti, 
quam cum sequentibus, quae habent futurum npoay.vv7](jfi. — ■ vno 
ncivTcav, ah omnihusj partim loquentibus, partim assentientibus. 

V. 25. Ttt xgvnra rrjg xttQdlag avtS , occidta cordis ejus) in- 
tima omnia eordis ethnici, talia nunquam experti, et sibi nunc pri- 
mum innotescentis et de se confitentis. Praecipue enim agitur de 
infideli. Idiota obiter additur, ob rationem ejus non plane dispa- 
rem. Deum vere in fidelibus esse, quilibet in infimo fidei gradu 
ante ingressum in coetum ejusmodi norat. — avtS, ejusj hospitis 
non credentis. — cpuvsga yivsTat, manifesta fiunt) Dan. 2, 30. fin. 

— arw) sic demum. — nscsoiv , cadens) Publica declaratio eorum, 
qui virtutem verbi in se sentiunt et experiuntur, hodie nimis parce 
fieri solet. — cxnttyyiXXav, pronuncians) ultro, plane, diserte pro- 
nuncians, vel in ecclesia, vel etiam foris. conf, de hoc verbo, Greg. 
Paneg. §. 123. cumAnnot. — ort, quodj Conf. Dan. cap. cit. v. 46. 
47. Argumentum pro veritate religionis, ex operationibus Dei in 
hominibus divinis, efficacissimum. — ovrcug, vere) Confitebitur, vos 
non furere, sed Deum vere esse in vobis, et verum Deum esse, qui 
in vobis est. 

V. 26. sxugog, quilihetj Fructuosior tum erat concio, quam ho- 
die, ubi unus, quocunque est animo, tempus explere sermone debet. 

— ifjttXuov ix^'') psalmum hahet, habitu vel actu, vel paulo ante, 
vel jam modo. conf. v. 30- Dabantur eis a Spiritu cantica extem- 
poralia. Habebant singnli psalmum, quo Deum laudarent ; vel doc- 
trinam proximo impertiendam; vel linguam, qua sibi loquerentur 
quisque. Verbum ixst, hahet, iteratum, eleganter exprimit divisam 
donorum copiam. — ttnoxuXviptv, reveJationem) qua Deus homini 
aliqiiid pandit: Gal. 2, 2i revelationem propheticam. v. 30. 29. — 
igfiijvsittv , interpretationem) qua homo homini linguam interprete- 
tur. — oixodo[.triV, aedificationemt) Optima norma. 

V. 27. sus, sive) Specialius explicat, quomodo omnia fieri pos- 
sint ad aedificationem. — rig , aliquis) Nunquam debuit unus tan- 
tummodo lingua loqui; sed si unus loquebatur, debebat unus alter- 
ve subsequi, ad vindicandam Spiritus opulentiam. — rQs7g , tresj 
loquantur. — aV« fiSQog) divisis temporibus, vel etiara locis. 

V. 28. iav di fi)} fj, si vero non sit) Interpretari potei-at vel is 
ipse, qui lingua loquebatur, v. 13. vel alter. — aiydioi, taceto) qui 
* • ■iXi !j 


162 1 COE. XIV, 28 — 38. 

lingua loquitur. — eavrco yial tm &£iS, sihi ipsi et Deo) v. 4. 2. 
■ — XaXsUoj, loquatur) privatim. 

V. 29. Ti^o(pi]vai de, prophetae vero) Antitlieton ad lingua lo- 
guentes. Proplietia stricte dicta opponitur revelationi: v. 6. prophe- 
tia latius dicta (perinde ut revelatio) opponitur cognitioni. ibid. ite- 
rum, cognitionem complectens, opponitur linguisY. 4. — AaAe/rco- 
aav, loquantur) sulbaudi, dva (.UQog , singulatim. v. 27. — ol 
alXoij reliqui) sc. prophetae. — dtaitgtvhcoaav , dijudicent) etiam 
sermone. 

V, 30. ita&i]^e'vo)) dum sedet, auscultans. — o nQWTOS, primusj 
qui antea loquebatur. 

V. 51. y.a&' tva, singulatim) ut semper singuli singulis conce- 
dant. ■ — ndvTeg, omnes) Notanda imiversalitas. — ndvTfg fxav&d- 
vwai', omnes discant) colloquendo, quaerendo, dicendo, auscultando : 
om7ies, proplietae, Docendo discitur: loquendo, interrogando , dis- 
citur. V. 34. 35. [Multi quoad spiritualia ideo, quod nihil fere de 
talihus loquuntur, inepti manent et languidi. V. g.] — naQaKaXoiv- 
Tat, conjirmentur) Interdum magis excitat nos alterius sermo, inter- 
dum noster. 

V. 32. Y.al) et quidem. sic kuI, 2 Cor. 5, 15. iJoli. 3, 4. — 
nveufiaia nQoqnjTUJp , spiritus prophetarum) Abstractum pro con- 
creto: prophetae, etiam dum aguntur. — nQoq)t]Taig, prophetis) Non 
dicit: s^nritihus prophetarum. — vnoTaaaiTat, suhjiciuntur) non ut 
propheta vex'itatem suae prophetiae propter alterum neget aut abji- 
ciat; lEeg. 13, 17. seqq. nam verbum propheticum est supra pro- 
phetas: v. 37. sed utne se solum postulet audiri, verum aliis quo- 
que audiendis, dum verba faciunt, det operam, et ex illis ea, quae 
prae ipso accepere, discat. suhjectio, silentis, discentis. v. 34« s. 
[l Tim. 2, 12-] Omnis actus docendi involvit authentiam quandam. 
suhjiciuntur, dicit; non modo debeyit subjici. Dei Spiritus hoc pro- 
phetas docet. 

V. 33. (ag, ut) Simillima clausula partis proximae, v. 36- 

V. 34. al yuvaixeg, mulieres) Id scribit Paulus etiam 1 Tim. 2, 
11. s. et tamen inprimis Corinthiis hoc scribi expediit. conf. not. 
ad c. 11, 16. — vfiMv iv Talg iKnXi]aiuig) in concionibus vestris; 
praesentibus viris, qui loqui possunt. — intTiTQanTut) commissum 
est. — vnotdaaBa&at, suhjici) ut suam voluntatem alienae submit- 
tant. Gren. 3, 16. Ad virum est npTiDD applicatio mulieris, et qui- 
dem ut ad dominum suum. — 'Aal) etiam. conf. c. 9, 8. not. 

V. 35. fia&i7v, discere) per sermonem. - — ■&tliiatVj voluni) Oc- 
cupatio. ' — idlag) suos potius, quam alios. — ansQOiTdTwaav , in- 
terrogent) Viris integrum erat in concione interrogare. — iv ixHXt]- 
aia) in concione vel civili vel sacra. — XaXiiv, loqui). vel docendo 
vel rogando. 

V. 36. n, V) (^n, an) Vos, Corinthii, (vos item, Romani,) nec 
primi nec soli estis. Atqui etiam alibi silent mulieres. 

V. 37. nQO(pt']Tr)g , propheta) Species: spiritualis, genus. IUe, 
prae hoc, eloquio praeditus. — intytiotaitaTOj, cognoscat) Non pa- 
titur Paulus demum quaeri, an recte scribat. — t5 xvQitij Domini) 
Jesu. 

V. 38. ii di Tig dyvoH, sin autem quis ignorat) quo minus pos- 
sit cognoscere. si quis ignorat, inquit, vcl ignorare se simulat. Ar- 


1 COE. XIV, 58 — 40. XV, i — i. 163 

gumeritum validum apud Corlnthios, cognitionis avidissimos. — «y~ 
voeiTO}, ignoret) q. d. Non possumus ob talem omnia projicere. 
habeat ille sibi. Qui sibi ita permittuntur, facilius resipiscunt, quam 
si invitos doceas. 

V. 39. wgfj itaque) Summa. — Ctl^Sts, aemulamini) Id plus, 
quam non prohibite. 

V. 40- ivax^jfiovcog, honeste) quod ad singulos attinet. ~ «ara 
Tcc^iv, secundum ordinem) invicem. 

C A P U T XV. 

V. 1. riio)Qt'Ca}, notum facio) Constr. cum tIvi, quo v. 2. couf. 
Gral. 1, 11. Paulus Corinthiis jam aiitea notum fecerat evangelium ; 
sed nunc certiores eos facit amplius, quo modo illud eis evangeli- 
zarit, qua ratione, quo fundamento, quibus argumentis. Antea fue- 
rat doctrina^ nunc fit elenchus, qui versu 34. dyvoxr/av ignorantiam 
severe notat. — ro fvayyiltov, evangelium) de Christo, maxime de 
ejus resurrectione. Grata appellatio, qua, Corinthios allicit: et mo- 
rata praefatio, qua eos quasi suspensos tenet. — TraQiXd^eTe, acce- 
pistis) Praeteritum. [Aeternam haec acceptatio obligationem involvit. 
V. g.] — ii^fliiaTE , stetistis) i. e. statum nacti estis. Praesens, in 
sensu. 

V. 2. (xo)Ci(y&f^, salvamini) Futurum, in sensu. v. 18. 19- — fl 
«uTexiTS, si tenetis) Si hic significat spem, ut patet ex eo, quod se- 
quitur, nisi etc. 

*) V. 3. £v Tigwrotg, in pi-imis) Quae maximi momenti sunt, in 
prhnis doceri debent. r.ji;i5i« "13 LXX av nQojrocg, i. e. pridem, 
2 Sam. 20, 18-: at, primo, Deut. 13, 9. et sic h. 1. — naQiKu^ov, 
accepij a Christo ipso. Non ego finxi. conf. 2 Petr. 1, 16. — ort, 
quodj Paulus dicit, se non solum resurrectionem Christi, sed etiam 
resurrectionem mortuorum inde fluentem, in primis praedicasse fidei 
capitibus: quoram fidem susceperint Corinthii, antequam haptizaren- 
tur in nomen Christi pro ipsis crucifixi, adeoque etiam mortiu et 
resuscitati. c. 1, 13. coU. Hebr. 6, 2. — vniQ) pro. Efficacissima 
locutio, pro peccatis nostris abolcndis. Gral. 1, 4- 1 Petr. 2, 24- 
1 Joh. 3, 5. Sic vniQ Hebr. 5, 3. Confer plane Tit. 2, 14- Luc. 
1, 71 — 74. 2Cor.-5, 15- — dfiaQridlv, peccatis) qiubus mortem 
commeriti eramus. v. 17, — yQaipccg, scripturasj Multa dicta ex- 
stant in Scriptura de morte Christi. Testimonium Scripturae prae- 
mittit Paulus testimonio eorum, qui Dominum viderunt ex resur- 
rectione. 

V. 4- irdfpri, sepuUus est) Matth. 12, 40. [Arctius hic sepultura 
Christi cum resurreetione conjungitur, quam cum morte. Nimirum 
sub ipsum mortis Christi momentum virtus vitae dissolvi nesciae se 
exseruit. 1 Petr. 3, 18. Matth. 27, 52. Non receptaculum corrup- 
tioni destinatum, Christo Domino sepidcrum fuit; sed conclave vitae 
adeundae aptum. Act. 2, 26- V. g.] — iyr,yiQrui,, excitatus est) 
Eo opportunior est copia sermonis de resurrectione Christi, quia 
circa tempus paschale scrlpta est epistola. c. 5, 7. not. Urgen- 
dum est pondus materiae de resurrectione , quod variis titulis 


*) shij, frustra] Triste Tocabukm, Gal. 2, 2. 3, 4. i, 11. V. g. 

Ll 


164 1 COE. XV, 4 — 14. 

hodienum elevatur. — hcitdc rdg yQu^pag, secundum scripturasj qnae 
non impleri non potuere. 

V. 5. nfcpu, Cephae) Luc. 24, 34. — doidsact, duodecim) Luc. 
24, 56- Probabile est, Mattbiam tum quoque interfuisse. evdiita 
Photius m Ampliilochiis et alii. 

V. 6. snivTtt, deinde) progressione facta ad numerum majorem. 

— indvco nsvTaKoaiotg , plus quingentis) Illustris apparitio. His 
omnibus se postponit Paulus. — oi nKslug, plures) circiter 300 ad 
minimum. oi nlslag, plerique , ob id ipsum tam diu in vita divini- 
tus servati, ut essent testes. \ciuctorita,tem nacti apostolicae affinem, 
V. g.] conf. Jos. 2-1, 31. — (livHGiv , manent) in vita. Hos inte- 
grum erat percontari. Tales, Andronicus et Junias fuisse censendi sunt, 
Rom. 16, 7. — jcaij etiam) Hos testes allegare non minoris erat. 
Hac fide obierant. — ii(0i/Li7']&7](Juv, ohdormiverunt) ut resurrecturi. 

V. 7. *) ndaiv , omnibus) Apostoli videntur bic plures dici, 
quam illi duodecim, v. 6-: strictiori tamen sensu, quam Rom. 1, c. 

V. 8. ta^^aTOv di ndvTcov) ultimo omnium: vel potius, post om- 
nes, ut se excludat. Etiam post Stephanum. Deut. 31, 27- 29- ^'ff/a- 
Tov t5 d'avdzs {.itt ml. [JSFon excluduntur hac locutione appari- 
tiones postmodum insecutae. Act. 23, 11. V. g.] — olanfQal tco ix- 
TQOQfiaTt, tanquam abortui) LXX, exTQa)/:ttt, Num, 12, 12. Articu- 
lus vim habet. Pauhis se unum sic appellat, pro statu apparitionis, 
et pro tempore praesenti scriptiouis. Quod inter liberos est ex- 
TQcotia abortus, inquit, id ego sum in apostolis: et hoc luio verbo 
se plus deprimit, quam ullis aliis modis. Ut abortus non est dignus 
humano nomine, sic apostohis negat se dignum apostoli appellatione. 
Metaphora inde , unde etiam regeneratio dicitur. 1 Petr. 1, 3. sl in 
caanBgH nonnihil mitigat : ut si. docet, non debere hoc nimium premi. 

— 'A(x{.ioi, etiam mihi.) Hoc eleganter ponitur in fine periodi. 

V. 9. AK^^igo?) Latine, Paulus, minimus. — og, qui) Incre- 
mentum habet oratio. — idiw'S.a, persecutus sum) Fideles etiam post 
resipiscentiam imputant sibi, quae semel patrai-unt. 

V. 10. xaQtTt, gratia) sola o dfit, quod sum) i. e. aposto- 

kis, qui Christum vidi. — a Kiv}], non vacua) Probat Paulus auc- 
toritatem evangelii et tcstimonii sui ab eifectu. — avtcav, illis) Hoc 
refertur ad v. 7. — ndvTcov, omnibus) singulis. — <yuv ifiol, me- 
cum) Cum particula conveniens, quia dicit laboravi. conf. Marc. 16, 20. 

V. 11. ii?]Qva(To/.tBv, praedicamus) uno ore, omnes apostoli. — 
intgsvGttT? , credidistis) Fides semel suscepta fundat fidem subse- 
quentem: et titubantes non modo obligat, sed saepe etiam retinet 
firmitas prima. 

V. 12. ii) si. Particula affirmans. — ncxlg, quomodo) Nexus in- 
ter resurrectionem Christi ex mortuis et mortuorum erat Paulo lon- 
ge evidentissimus. Qui vero resurrectionem in genere pro impossi- 
bili habebant, ne Christi quidem resurrectionem credere poterant. 

— Ttveg) aliqui, sine dubio ex gentibus. Act. 17, 32. 

V. 13. ai di, si vero) Instituit regressum, et enumerat, quae 
V. 5 — 11. allegavit. 

V. 14. nsvov — Ksvrj, vacua — vacua) contra ac vos ipsi agno- 
vistls. V. 11. nsvt], sine vera re. diff. fiavaia, vana, v. 17. sine usu. 


*) 'lay.c-j^uj , Jacoho] Minorl. V, g. 


ICOE. XV, 15 — 22. 165 

V. 15. ipevdofKxQTVQfg, falsi testesj Non licet praedicare de Deo, 
quod non ita est ; tametsi gloriosum videatur. Falsi testes sunt v. gr. 
Negotiatores, qui quaestus sui causa terrae motus, eluviones, alios- 
que magnos casus, e remotis fingunt locis, animasque ceteroqui non 
nimis credulas ad cogitationes et coUocutiones de jvLdims divinis, in 
thesi bonas, in hypothesi erroneas inducant. 

V. 17- d/iuQTiaig, peceatis) etiam caeci ethnicismi. v. 34. [spe vi- 
tae aeternae cassi. V. g.] 

v. 18- ancoXovTo, perierunt) fuerunt, nulli sunt. Loquitur Pau- 
lus sub conditione: sub ea conditione ethnicus poterat, resurrectio- 
nem negans, mortuos perinde aestimare, ac si nunquam fuissent. 
Neque hic opus erat, a Paulo distincte exprimi, quid sit, in pecca- 
tis esse. 

V. 19. d, sij Praecedit hunc versum et v. i 8- propositio eorum, 
quae tractantur v. 20- ss. Et hoc. versu est propositio eorum, quae 
tractantur v. 29 — 34. — iv, inj iv, quod attinet. i. e. si spes nostra 
in Christo fixa intra hujus fiovov tantummodo vitae fines tota ver- 
titur. — Coifj, vitaj Non facile hanc vitam Scriptura vitam dicit; 
saepius, alcjva, seculum. hic dicitur y.aT av&Qomov, uti Luc. 16, 
25- — rilniKOTfg lanav, speravimus) credidimus cum laeta exspec- 
tatione futuri. — aXseivoTfQot, miseraiilioresj Comparativus proprie.: 
nam si superlativi vim haberet, articulus praecederet. miserabiliores 
sumus omnibus hominibus: ceteri homines omnes nec falsa spe lac- 
tantur, et praesentis vitae fructum libere percipiunt; nos, si mortui 
non resurgunt, falsa spe laetamur stolide, et, per abnegationem nor 
stri et mundi, certum praesentis vitae fructum amittimus, dupliciter 
miserabiles. Jam nunc beati sunt Christiani: sed non in iis rebus, 
quibus ceteri homines pascuntur ; et sublata spe alterius vitae, prae- 
sens laetitia spiritualis imminuitur. Praesentissimum in Deo gau- 
dium habent fideles, et ideo jam sunt beati: sed si non est resur- 
rectio, gaudium ilhid magnopere debilitatur. Hoc momentum est 
alterum: prius momentum est, quod Christianorum beatitas non est 
sita in rebus mundanis. Utroque momento confirmatur felicitas ex 
spe resurrectionis. 

V. 20. vvvi, nuncj Declarat Paulus, non esse inane praeconium, 
non esse vanam fidem: abolita esse peccata: non esse nullos, in 
Christo defunctos: non hac vita terminari spem Christianorum. — 
dnaQxt], primiiiae) scil. ovaa vel wv. Primiiiarum mentio egregie 
convenit tempori paschali, quo tempore scriptam hanc epistohim 
paulo superius notavimus: immo ipsi diei resurrectionis Christi, qui 
item erat postridie sabbati. Lev. 23; 10. 4 1. 

V. 21. aai) etiam eneidt] yaQ, siquidem enim hic habet apodosin. 

V. 22. ndvTeg dno&VT^ansacv, omnes moriunturj Moriuntur, in- 
quit, non ih praeterito , uti v, gr. Eom. 5, 17- 21. sed in praesenti, 
quo apertius in antitheto loquatur de resurrectione etiamnum futura. 
Et dicit, omnes. Moriuntur in Adamo maxime impii ; sed Paulus lo- 
quitur hic de piis, quorum dnaQXV primitiae Christus est : atque hi 
ut in Adamo omnes moriuntur, sic etiam in Christo omnes vivifica-- 
buntur. Scriptura ubicunque cum fidelibus agit, de ipsorum resur- 
rectione agit primario ; 1 Thess. 4, 13. s. de impiorum resurrectione, 
incidenter. — ev t(^ X^^^^V^ ^^ ChristoJ Hoc emphasin habet in hoc 
commate. Posita resurrectione Christi, ponitur omnium vivificatio. 


166 lCOE. XV, 22 — 24. 

— Coionoi^jjOi^aovTttt, vivificabunturj Dixerat: moriuntur, non, anon- 
THfOVTtti,, occiduntur: nimc, non reviviscent, sed vivificahuntur, vir- 
tute non sua. 

V. 23. 1'iiagog — dnaQXn — tnfitu) Ter hoc versu subaudien- 
dum tgi vel dai. Versu 24- item subauditur est. — Tceyfiurt) or- 
dine divinitus constituto. za'|tff tamen est abstractum, Tayiid concre- 
tum. Conjugatum, vneraisv, v. 27- — unapx>i, primitiaej Vis hu- 
jus verbi complectitur vim verbi d^y}^, initium, cui ex opposito re- 
spondet finis. — tniiTa — fhu) "JEniira magis disjungit : lira ma- 
gis copulat. V. 5. 6- 7- tmiTu, posterius , comparativo opposito ad 
primum, v. 46- cujus, primum, vis inest in primitiae h. 1. eitu, post- 
ea, sensu magis absohito. Disjunctiva vis toi! enettu et copulativa 
Tov ilcu clara est v. 5. 6. 7. Conjunguntur enim ol Duodecim cum 
Kepha per alta' disjunguntur Quingenti, et ab hisJacobus: Sed co- 
pulantur huic, per eha, Apostoli. Itaque qui per sniitu memoran- 
tur, quasi per parenthesin interponuntur. Sed hic, v. 23. videtur 
res ambigua. Si dichotomiam instituas, potes vel Christum et eos 
qui Christi sunt uni membro dichotomiae inserere, atque alteri lo 
Tslog, finem: vel Christum, sohim, principahssimum , ponere, et al- 
teri lateri eos qui Christi sunt et postea to TiXog, finem adjungere. 
Priore modo Christiani sunt appendix capitis sui: posteriore modo 
Christus retinet suam ubique praerogativam, et cetera in tinum coa- 
cervantur latus. Priore modo post yQtgog in textu ponitur comma, 
posteriore etiam colon: et sic ihu sensum magis absolutum, et ta- 
men vim copulativam prae tm enettu retinet. Describit Paulus to- 
tum processum resurrectionis, cum iis, quae illam sequentur : eoque 
ipsam resurrectionem reddit credibiliorem. Nam haec necessario re- 
quiritur, ut res eo perducatur, ut Deus sit omnia in omnibus. — 
01 tS ygtgu , qui sunt ChristiJ Suave polyptoton, ;fpfcgoffj yptgS. 
Christiani sunt quasi appendix zi^g dnugyjjg, primitiarum. Eodem 
tempore resurgent impii ; sed illi non veniunt sub hunc beatum cen- 
sum. — iy Trj nuQsaici uvtS, in adventu ejusj tum erit ordo Chri- 
stianorum. i Thess. 4, 16.. Non alii post alios resurgent illo tem- 
pore. Non appellat Paulus judicium; quia cum fideHbus agit. 

V. 24. iltu, posteaj post resurrectionem eorum, qui Christi sunt, 
qui , ut rex , inter resurrectionem et inter finem , judicium peraget. 
— TO TiXog) Finis, resuscitationis omnis. Correlatum primitiarum. 
In hoc fine omnes ordines suum nanciscentur complementum. 1 Petr. 
4, 7- Rom. 6, 22. Hoc nomen continet vim verborum tradiderit et 
destruxerit. Vide, quanta mysteriorum pondera apostokis deducat 
ex syllabis propheticis '-;5> et bs Ps. 110, 1. 8,6- Grr. uyQtg, usque, 
et ndvTu, omnia. Itaque etiam verba sunt '&f6nvii)s^u. Nam quae 
horum ratio, eadem omnium est. — otuv — otuv) quum — : nem- 
pe, quum. Prius declaratur per alterum: et ad prius refertur pars 
prior versus sequentis ; ad alterum, pars altera. Simulac Filius Patri 
regnum tradiderit, Pater destruet om7ie imperium: et traditio regni 
fit, ut fiat abolitio omnis imperii. — nuQudm Tryv ^uaiXHuv, tradi- 
derit regnumj Non incipiet tum regnare Pater, sine Filio : neque de- 
sinet tum Filius, sine Patre, regnare. nam regnum divinum et Patris 
et Filii est ab aeternd et erit in aeternum. Sed sermo est de regno 
Filii mediatorio, quod tradetur; et de regno Patris immediato, cui 
tum locus fiet. Inteijecto tempore Filius negotium, quod ei Pater 


ICOE. XV, 24 — 2G. 167 

dedit, gerit, pro suis et per suos, pro electis, per angelos etiam, 
et apud Patrem, et contra hostes, dum horum vel conatus superest. 
Reghum, quatenus Pater Filio dedit, Filius Patri tradet: Joh. 13, 3.: 
nee Pater, quum Filium regem constituit; nec Filius, cum regnum 
Patri tradit, regnare desinit: atque eo ipso, quod non dbolendum, 
sed Patri tradendum dicitur, significatur, id ipsum quoque infinitae 
esse majestatis. Gloria autem antemundana, etiam post traditionem 
illam manebit: Joh. 17, 6. Hebr. i, 8- neque secundum humanam na- 
turam rex esse desinet. Luc. 1, 33. *) Si cives novae Jerusalem reg- 
nabunt in secula seculorum, Ap. 22, 5-: quanto magis regnabit Deus 
et Christus ? — r<w &aM aal naTQi, Deo et Patri) Duplex respectus. 
Consideratur et ut Deus et ut Pater, ad Christum, Joh. 20, 17. etiam 
exaltatum, Ap. 3, 12. 21- et ad fideles. Col. 3, 17- Consideratur , ut 
Deus, adversum hostes. — ««rap^/jjo-?;, aboleverit) Deus et Pater. 
de quo etiam dicitur ponat et suijecit. Pari ratione sermo ad alium 
in tertia persona flectitur v. 25- et 29- — Tcaaav d^xv^ s*»^ ndaav 
itsaiav aal dvvafAiv, omne imperium et omnem potestatem et poten- 
tiam) Imperia et potestates dicuntur etiam de potestatibus humanis, 
Tit. 3, 1. saepius autem de angelicis, Col. 1, 16- idque in concreto, 
ut ipsas denotent substantias : hic autem in abstracto, titi ^uQtXilav, 
de regno Filii. neque enim substantiae angelicae destruentur. d^x^ 
notat imperiiim: huic subordinatur e^saia, potestas, magistratus, et 
duvafiig, exercitus, copiae. iiiioltt et dvva/iitg, magis conjunctae, 
commune habent epitheton omnem. Signifieatur hic non modo im- 
perium, potestas, copia hostium, v. 25-, qualis est mors, v. 26-, sed 
omnis, etiam bonorum angelo];um. Nam ubi rex, debellatis hosti- 
bus, arma deponit, vacatio datur militibus. neque indignum his est 
verbum tcaragyeiv, alolere. c. 13, 8- 2 Cor. 3, 7- 

V. 25. dfl, oportet) Praedictum enim est. — avvov, illum) Chri- 
stum. — ^ixatlsvitv, regnare) .-il^ dominare in medio hostium tuo- 
rum. Ps. 110, 2. — ■ ay^gtg a dv, usque dum) Ulterius non opus erit. 
— ■&"], ponat) Pater. — ndvrug, omnes) Inserit hoc Paulus, ut trans- 
itum paret ad ea, quae sequuntur. — rsg l^^Qbg, hostes) corpora- 
les et spirituales. Subaudi, ejiis, ex illo, pedes ejus, scil. Filii. sed 
elegans est jam ellipsis : quoniam Christus eos, quatenus Christi ho- 
stes erant, pridem destruxit; quatenus nostri, eos destruet. Ad per- 
actum jam triumphum ejus residua pars victoriae se habet, ut ad 
orbem alicujus monarchiae humanae subjugatum margo ejus quis- 
piam aut angulus. 

V. 26. Saxarog, novissimus) Praegnans enunciatio: ilibrs est ho- 
stis : est hostis, qui destruitm- : est hostis, qui destruitur novissimus. 
novissimus autem, id est, post Satanam, Hebr. 2, 14., et post pecca- 
tum : V. 56. nam eodem ordine invaluerunt ; et Satanas invexit pec- 
catum, peccatum peperit mortem. Illi hostes aboliti sunt : ergo etiam 
mors aboletur. Dices: Nonne omnium hostium par est ratiof nam 
quatenus ceteri sunt aboliti, etiam mors est aholita. 2Tim. 1, 10. ergo 
quatenus mors manet, etiam ceteri hostes manent adhuc: neque adeo 
mors aboietur ultima. Resp. Christus, quatenus ipse cum hostibus 
olim conflixit, primo Satanam, per mortem suam; deinde peccatum, 


*) Mimdem locum, coll. Dan. 7, 14. Imc refert S. E. D. Moldenliauer ad 
h. l., saejoissime cum Bengelio consentiens, e, g, v. 32. 49« eic. E. B. 


168 lCOR. XV, 26 — 28. 

In morte ; postremo mortem, iii resurrectione devicit : eodemque or- 
dine liostium potestati eripit fideles universos ; . eodem hostes ipsos 
destruit. Iterum dices: Quomodo mors ultima oholeiur, si resurrec- 
tio mortuorum praecedit dbolitionem OMNIS IMPERIIf Eesp. Ee- 
surrectionem statim sequitur judicium, cum quo conjuncta est abo- 
litio omnis imperii: atque hanc statim excipit aholitio mortis cum 
inferno. Ordo abolitionis describitur Ap. 19, 20. 20, 10. 14- Debet 
atitem sermo accipi reduplicative : hostes destruentur, ut hostes. 
Namque etiam postea Satanas erit Satanas ; infernus, infernus; hoe- 
di, maledicti. Destruentur scilicet prius, ante mortem, hostem no- 
vissimum, non ut plane non sint, sicut mors; neque ut non sint, 
quod audiunt, nempe Satanas, infernus, maledicti: sqd ut non sint 
hostes, resistentes, repugnare valentes. nam fient debellati, imbelles, 
capti, supplicio affecti, sub pedibus Domini nostri. Abolitio OM- 
NIS IMPERII non debet ad abolitionem hostium accenseri: aboli- 
tio autem potestatis inimicae juxta Apoc. 19, 20. etiam ante aboli- 
tionem mortis fit,. quam subsequitur abolitio OMNIS potestatis, OM- 
NIS imperii. Etiam boni angeli nanciscunttir vocationem. — i^- 
•d-gog, hostisj Mors, hostis: itaque homini initio non fuit naturalis. 
Qui negabant resurrectionem , negabant etiam immortalitatem ani- 
mae. IUa vindicata, haec vindicatur. — i(aTuQye7rcci , destruitur) 
Praesens, pro futuro, — o ■&dvatog, mors) Mentione mortis conti- 
netur etiam infernus, qtlatenus destruendus. v. 65. 

V. 27. ndvra yaQ, omnia enimj ne morte quidem excepta. Psal- 
mus videri posset-hac syllaba b^ omnia, animalia duntaxat et astra, 
quae appellat, inntiere : sed multo eum longius spectare, docet apo- 
stolus. Bo7ia, subjiciuntur lautissima conditione; mala, tristissima. 
nam haec abolentur, et scabellum pedum fiunt. — v-nira'6^fv, suhje- 
citj Deus et Pdter. Conf. ad vnoraytjv, Eph. 1, 22. Phil. 3, 21. 
Hebr. 2, 8. iPetr. 3, 22. suhjiciet, suo tempore: jam suhjecit, quia 
dixit. — vno riig nodag uvrS) Suh pedes ejus subjecti sunt non 
modo hostes, sed etiam cetera. Eph. 1, 22. Locutio- est synecdochi- 
ca: omnia ei subjiciuntur : et ea quae se opponunt neque subjecta 
esse volunt, plane ad pedes detruduntur tanquam scabellum. Est 
sane discrimen inter to suhjici siih pedes et inter to dari in manus. 
Non tamen illud tam crudeliter intelligere licet: alias non haberet 
locum exceptio praeter eum qui suhjecit. — Bmr), dicatj propheta. 
Hebr. 2, 6. — dtjXov, manifestumj Nam Pater nbn subjicitur Filio; 
sed (de , v. 28-) Filius Patri. Summam rerum omnium ex Psalmo 
potenter et sapienter demonstrat apostolus. 

V. 28. vnorayrj, suhjecta fuerint) ita ut in aeternum mansura 
sint subjecta. — To'rf) tum demum. Antea conflictandum semper est 
cum hostibus. — • j(«t) etiam. — avrog) ipse, ultro. Ipse hic facit 
antitheton ad omnia, nt mfinita denotetur excellentia Filii : et prae- 
terea, ut saepe, significat quiddam voluntarium: nam Fihus se sub- 
ordinat Patri: Pater Filium glorificat. Gloriosius est nomen Dei et 
Patris, et Filii, quam Eegis. Hoc nomen ab illo absorbebitur , ut 
antea ex illo fluxerat. — o vlog, FiliusJ Christus, secundum utram- 
que naturam, etiam divinam. id quod non tam ex eo coUigas, quia 
Mc Filius appeUatur, conf. not. ad Marc. 13, 32., quam quia expresse 
consideratur in relatione ad Patrem. Nec tamen hic sermo est de 
Filio, quatenus Pater et Filius unum sunt, quae quidem unitas es- 


1 COE. XV, 28. 29. 169 

sentiae hic praesupponitur; sedrespectu oeconomiae, quatenus Pater 
ei omnia subordiuavit, — vnoTayt^Gerat) subordindbitur. hoc enim 
verbum magis et proprium est et dignum , quam , subjicietur. Ap- 
tissimum verbum ad res diversissimas denotandas. Plane enim 
alia est subordinatio Filii ad Patrem, alia creaturarum ad Deum. 
Filius Patri subordinabitur eo modo, quo antea non fuerat sub- 
ordinatus. namque in regno mediatorio separatus quodammodo ful- 
gor Filii a Patre fuerat: deinceps atitem Filius Patri plane sub- 
ordinabitur. eaque siibordinatio Filii erit plane voluntaria, ipsi Filio 
optata atque gloriosa: non tenim subordinabitur veluti minister, 
Hebr. 1, 14. coU. anteced. sed tanquam Filius. [Scilicet in humanis 
quoque non subditorum duniaxat, sed iiliorum etiavi est subordinatio. 
Luc. 2, 51. Hebr. 12, 9. V. g.] Medium igitur verbum est vnoxa- 
yr,afTat, non passivum. Bonum meum, inquit, non est praeter TE, 
Jehovah. Ps. 16, 2. Hesshusius: Subjectio et obedientia Filii erga 
Patrem non tollunt aequalitatem potentiae , nec essentiae diversitatem 
probant. Filius in omni aeternitate reverentia summa agnoscit, 
quod ab aeterno a Patre sit genitus: agnoscit etiam, quod regnum 
spiritudle a Patre acceperit, et dominus totius oriis sit constitutus. 
Hanc suam' sanctissimam reverentiam, subjectionem et jilialem amo- 
rem, toti creaturae demonstrabit , ut omnis honor Patri aeterno 
tribuatur. Verum hic nihil decedit Filio; siquidem Pater vult, ut 
omnes honorent Filium, quemadmodum Patrem. Joh. 5. Exam. 
p. 10. — 'iva rj 6 ■&f09 nuvra ai> naat, ut sit Deus omnia in omni- 
busj Significatur hic novum quiddam, sed idem summum, ac perenne. 
Omnia (adeoque omnes) sine uUa interpellatione, nulla creatura oc- 
cupante, nullo hoste obturbante, erunt subordinata Filio, Filius 
Patri. Omnia dicent: Deus est mihi omnia. Hoc Tilog est, hic 
Jinis et apex. Ultra, ne apostolus quidem quo eat habet. Ut in 
Christo non est Grraecus, Judaeus, circumcisio, praeputium, barba- 
rus, scytha, servus, liber, sed omnia et in omnibus Christus: Col.3, 
11. sic tum non erit Graecus , Judaeus etc. neque principatus, pote- 
stas etc. sed Deus omnia in omnibus. Ab impiis in mundo habetur 
Deus pro nihilo; Ps. 10, 4. 14, 1. et apud sanctos multa obstant, 
ne sit unus omnia apud ipsos: sed tum erit omnia in omnibus. 

V. 29. s. inel ti noirjaaaiv ol PanriCo^fvot vnig tcov vtxgmv ; 
fi oAft)? viKQol ovx iyei^ovrai', tI 'Aal ^anTi^ovTab vnig avrcov; r/ 
xat jj^f/ff mvduvsvofisv naaav oiQap ;) Primum de distinctione hujus 
versiculi dicemus aliquid. Incisum hoc, el olcog vinQol ovx iyelQovTai,, 
recte multi cum sequentibus jampridem connectunt. nam ejusdem in- 
cisi vim in priore hemistichio exhaurit particula sola inei. el inchoat 
sententiam, uti v. 32. bis, et saepe v. 12. seqq. Hinc ad vevi.Qo\ re— 
fertur airrwv , pronomen. *) Porro de baptismo super mortuis tan- 
ta est interpretationum varietas, ut is, qui, non dicam, varietates 
'ipsas, sed varietatum catalogos colligere velit , Dissertationem scrip- 
turus sit. Nec martyria , nec baptismi super sepulcris etc. jam tum 
erant, Corinthi praesertim: sed baptismus super sepulcris , et baptis- 
mus pro utilitate mortuorum , ex sequiore hujus ipsius loci interpre- 
tatione sumtus est; sicut ignis usus apud Aegyptios et Abyssinos in 


*) Vers. germ., nomen zwv vsxgmv, loco pronominis, infin. vers., repetens 
et a Gnomone dbludit et cib utriusque Ed. margine. E. B. 


170 1 COE. XV, 29. 

baptizatis, ex Matth. 3, 11. Saepe, ubi opinione proprior et facilior 
est interpretatio germana, e longinquo petitur. Nobis notanda I. Pa- 
rapbrasis: Alioqui quid agent qui haptizantur super mortuis? si 
plane mortui non resuseitantur , quid etiam baptizantur super iis'? 
quid etiam nos periclitamur omnem horam? II. Sensus phraseos, 
^lttmi^KS&ttv vniQ tcjv vskqwv , haptizari super mortuis. baptizazi- 
tur enim super mortuis ii, qui baptismum et cla'istianismum susci- 
piunt eo tempore, qiium mortem ante oculos positam habent, jam 
jamque vel ob decrepitam aetatem , vel ob morbum aut luem, vel 
per martyrium ad mortuos accumulandi, omni fere fructu hujus 
vitae carentes , devenientes ad mortuos , et mortuis quasi imminen- 
tes. qui dicere possent ■'b ti^^lip sepulcra mihi praesto sunt. Job. 
17, i. III. Prior versiculi pars est lenior: posterior vero , quae a si 
pldne ihcipit , habet epitasin , in protasi sua per omnino et in apo- 
dosi per etiam expressam, quae duae particulae inter se respondent: 
eademque apodosis anaphoram habet, duas partes ejus per quid etiam 
jungentem. IV. Nexus sermonis. Argumento , de Christi resurrectio- 
ne, ex qua resurrectio nostra fluit, innectit Paulus propositionem 
duorum (plura quidem sunt quam duo : sed absurda antecedentia re- 
petuntur ex prioribus satisjam refutata:) absurdorum, quae, si mor- 
tui non resurgant, si Christus non resurrexerit, emergant: et expe- 
dito interim argumento ' de Christo, v. 20 — 28. , duo absurda illa re- 
futat per tractationem paulo uberiorem, ex argumento de Christo 
nervis auctam. Posterius absurdum (hoe enim evidentiorem habet ra- 
tionem) de miseria christianorum in hac vita, proposuit versu 19., et 
tractat versu 29. med. et seqq. si plane : similiterque prius, de inter- 
itu christianorum defunctorum proposuit versu 18., et nunc iractat 
vel repetit vel declarat parte versus 29. priore. V. Vis argumenti 
apostolici: quae per se et evidentissima est et urgentissima. VI. Ver- 
borum singulorum constans sibi proprietas. aj quid facient ? est fu- 
turum , respectu salutis aeternae. i. e. frustra erunt, nil agent tales 
baptizati, si defuncti sopiuntur somno sempiterno. f) Baptismi vo- 
cabulum notione usitata perstat: et sane in hac epistola Paulus fre- 
quentiorem, quam in ulla alia , baptismi mentionem fecit. c. 1, 13 — 
17. 10, 2. 12, 13. y) vuIq praepositio cum genitivo varie sic quoque 
posset accipi ; de objecto simpliciter, xit Latini dicunt sw^er, de, quod 
attinet: hoc sensu,' ut mortuos, sine consideratione resurrectionis, 
sibi proponant; vel de impendendo quasi pretio , ut mortuos pro 
nullis reputent; vel de acquirendo pretio, ut ad mortuos aggre- 
gentur in perpetuum: sed retinemus proprietatem , qua vtx^q notat 
propinquitatem super aliqua re imminentem; quo modo Theocri- 
tus appellat daqjodiXov tov vneg yag, asphodelum humi nascentem. 
Idjll. 26. Plura exempla dant lexicographi , e Thucydide maxime. 
Sic baptizantur sicper mortuis ii, qui mox post baptismum ad mortuos 
aggregabuntur : quo pacto super mortuis hoc loco dicitur, ut si di- 
ceretur si/per sepulcro, uti Luc. 24, 5., cum mortuis, i. e. in sepul- 
cro. Neque ineredibile est , saepe baptismum apud funera admini- 
stratum fuisse. d) Voeabulum mortuorum proprie sumitur, de mor- 
tuis , in genere , ut articulus quoque poscit , tam late sumtis , quam 
patet resurrectio. s) Adverbium oKoog , Lat. plane, adhibet inductus 
a Paulo Corinthius, resurrectioni morosius refragatus, neque de jac- 
turis commodorum etiam hujus vitae, quae in baptismo fiant, cogi- 


1 COE. XV, 29 — 52. 171 

tans. et jt oAwff perinde ponitur, ut insidri olwg apud Chrysost. 
homil. 5. c. Anomoeos : Veruntame7i, inquit, etsi parum differt homo 
ab angelo, ineidrj oAwp igi xt jtiiaov , quum aliquid nihilominus in- 
terest, haud scimus accurate, quid sint angeli. f) xai non naQkXy^ti, 
sed intendit vim praesentis temporis ^unti^ovTttv, quid agunt, qui 
haptizantur? in autitheto ad futurum, ri not^osatv ; quid agent? 
Confer x«i, 2 Cor. i, 14. 11, 12- Phil. 3, 7. 8- 4, 10. Nempe 
eos, qui super mortuis baptizantur, quasi.in articulo mortis consti- 
tuit Paulus, et iis neque iu futurum, negata resurrectione, neque in 
praeteritum, quicquam mercedis remanere ostendit. Yidetur Pau- 
lus eos redarguere, qui et resurrectionem corporum et immortalita- 
tera animae negabant, Hla vindicata haec satis superque vindica- 
tur. Estque haec avyaard^autg Scripturae, quod propter imbe- 
cilles et simplices non se immittit in illam subtilem litem, sed rem 
in ea parte prehendit, quae facilior est demonstratu et tamen de- 
monstrationem partis difficilioris etiam secum vehit. ?;) Duo com- 
mata a ri incipientia pulcre cohaereut; cum gradatione, ab iis, qui 
aliquantisper duntaxat hac vita frui possent, ad (nos,) eos, qui diu- 
tius frai possent, nisi spem in Christo fixam haberent. — veagoi, 
mortui) Toto hoc capite, in quaestione, an, Paulus vfHQyg dicit sine 
articulo: deinde hac expedita, in quaestione quomodo, v. 35. etc. 
articulum adhibet. twv autem hoc versu vim relativam habet. 

V. 30. Tjfifig, nos) apostoli. c. 4, 9. 

V. 31. dno&vriGxa}, morior) non solum periculo semper propo- 
sito, 2 Cor. 1, 8. s. 11, 23., sed etiam ipsa mortificatione perpetua. 
Congruit hoc toti sermoni. — vr, rtjv vfierfgav ituvyrjatv , *) iyv 
syco iv XQ'''^^ if](fS Twl xvgiu) ijftwv, per vestram gloriationem, quam 
habeo in Christo Jesu Domino nostro.) In juraudo vel asseverando, 
si humana pcrsona allegatur, ea solet allegari, quae ut dlgnior 
praefertur, adeoque interdum tertia, Gren. 42, 15. 16., vri tj]v vyistav 
<f)UQtt(a' interdum prima, 2 Sam. 3, 35-, Tttds nott^Gat f.tot 6 ■&fog 
nal TttdB nQoa&eirj' conf. ibid. v. 9. sed plerumque secunda. 1 Sam. 
1, 26- C^ n xpv^ij fTn, ibid. c. 3, 17- Tude notrjaat aot 6 '&f6g Httl 
Tttds TTQoad-iitj. Ita Paulus hic allegat Corinthiorum lautissimum 
^vitae etiam spiritualis statum, suae ipsius morti oppositum, "quam 
pro gloriatione illorum sustinebat : conf. c. 4 , 8. seqq. 2 Cor, 4, 
12. 15. Phil. 1, 26. Eph. 3, 13. et ideo allegat, ut ipsos Corinthios 
commoveat. Non attenderunt hoc, qui pro vfJtsTiQuv scripsere rjfit- 
Tegav. Sequitur prima quidem persona, >;v «;f<yj sed singulari nu- 
mero: ac refertur tjv non ad vfisiigav xavyijatv, &e6iSL6L Kuvp^atv' 
sic enim interdnm relativa solejit poni. GaL 1, 6. 7- Eph. 2, 11., 
ubi dicta circumcisio concretum est, et additur tamen in carne manu 
facta, quod nonnisi abstracto congruit. 1 Tim. 6, 20. s. 2 Tim, 1, 5. 
Ostendit Paulus, se non temere mori quotidie, sed participem esse 
gloriatiouis CorinthiOrum. 2 Cor. 4, 14. 

V. 32. ei 'AttTtt ttv&goDnov i&f]giOf.idy7]ffa iv iqjiato, r/ fiot to 
oqjilog ; fi vfHQol ovk iyiiQovTat , cpdywfifv tcul nicofisv, avgtov 
yag ttno&vr,anofifv. si secundum hominem cum iestiis pugnavi Ephesi, 
quae mihi utilitas? si mortui non excitantur , edamus et bibamus, 

*) Vocativus d8sX(po}, tum in marg. utriusque Ed, firmionbus lectionihus 
annumeratua, tum in Vers. germ. receptus, exulat h. l. E. B. 


172 1 COE. XV, 32 — 33. 

eras enim morimur) Incisum hoc, si mortui non excitantur, recte 
pridem seqiientibus verbis annectitur: nam in antecedentibus vim 
ejus repraesentat formula, secundum hojniiiem : id est, si humani- 
tus, humano auctoramento , spe vit^e praesentis duntaxat, non spe 
resurrectionis divinitus exspectandae, cum bestiis pugnavi Ephesi etc. 

— ed-t]Oio(A.d%}](su hv icpfam, cum hestiis pugnavi Ephesi) Hoc unum 
certamen Paulus nominatim commemorat, non solum, quia praegran- 
de , sed etiam , qnia recentissimum. Ephesi adhuc erat : c. 16, 8. s. 
atque ibi habuerat, ante epistolam hanc scriptam, discrimen singu- 
lare , quod describi videtur Act. 19, 29. s. 2 Cor. 1, 8- quapropter 
pugnam cum bestiis, qua vita agebatur, appellat. coll. c. 4, 9.: sicut 
Ephesios Heraclitus Ephesius 400 ante annis &t]Qia solitus fuerat ap- 
pellare. couf. Tit. 1, 12., de Cretensibus et Epimenide. — qxiyafxiv — 
ano&vy](JiiOfiiv, edamus — morimur) Sic plane tXX, Es. 22, 13. 
Id est, utamur corporis et vitae praesentis bonis. Mimesis collo- 
quii mali. 

v. 33. f^in nXavaa&s) Medium. — q}d-6iQ8atv) corrumpunt. Con- 
jugatum, corruptio, v. 42. Sententiam Menandri notam sublimiore 
sensu adhibet et opponii symbolo Epicureo, v. 32., mox v. 34. gra- 
viorem stimulum adhibiturus. \^Sane pravorum sermonum et pro- 
verbiorum ingens est in vita humana multitudo , quibus quamplu- 
rimi res utut sanctas et salutares repellunt, suamque proterviam 
tueri student atque hypocrisin. Ejusmodi dicteria Israelitis quoque 
frequentata sunt. Ez. 11, 3- 15- 12, 22. 18, 2. V. g-] — o]d-r], 
mores) Boni mores sunt, quibus homo a rebus caducis ad aeterna 
transit. — ;f^'?ga) bonos, vel Qi\?ccafaciles, leves. vid. Scap. ad hanc 
vocem col. 1820. Conf. Rom. 16, 18- — xanalj mala) fidei, spei, 
amori adversa. Contra, boni sermones, de resurrectione, perimunt 
gulam et pravos mores. 

V. 3^|. envrjxpan) Exclamatio plena majestatis apostolicae: ex- 
cutite veternum sive crapulam, v. 32. Sic LXX, ixvtjyjurs ol [xe- 
■d-vovtfg, Joel 1, 5. Mitius dicit, vigilate, in conclusione, c. 16, 13. 

— dixaiojg , juste) ea justitia, quae fluit ex vera Dei agnitione. 
Antitheton, peccare, et, mores corrupti, v. 33. — itai ^it] afiaQid.- 
*5rf)Imperativus post imperativum habet vim futuri : (Joh. 7, 37. not.) 
et non peccahitis, vel per errorem intellectus , vel per malos ser- 
mones, vel per corruptos mores. qui peccatum in voluntate sola, ac 
non in intellectu coUocant, errant adeoque peccant. Argumentis 
probantibus adduntur commoventia, uti G-al. 4, 12. not. nam Scriptura 
totum hominem instruit. — dyvcoaiav, ignorantiam) dyvcoaia, et 
ignorantia, 1 Petr. 2, 15., et ohlivio, 3 Macc. 6, 24. : naxd ndv dy- 
vcoaitt nexQaTr]f.iivog. Ignorantiam hahere gravior est phrasis, quam 
ignorare: et includit antitheton ad scientiam, quae alias Corinthiis 
placebat. — &{S , Dei) adeoque etiam potentiae et operum Dei. 
Matth. 22, 29. — Tivig, aliqui) Temperat elenchum. — ivTQonriv, 
pudorem) Corinthii magnam sibi cognitionem vindicabant. Turpe, 
ignorantia, somnolenta, unde evigilandum. — vfuv, vohis) qui vel 
ignoretis, vel ignorantes habeatis. Est tamen simul dativus commo- 
di. — XiycD, dico) Parrhesia. Severius loquitur, quam initio, de 
alia re, cap, 4, 14- 

V. 35. rlg) aliquis , qui ex ignoratione modi rem ipsam audeat 
negare, quia ihors tanta fuerit destructio , et resurrectio dicatur tara 


1 COE. XV, 55 — 42. 173 

gloi-iosa fore. — ds, vero) ijiiTaGig. — e^^ovratj veniuntj Viven- 
tes dicuntur manere, v. 6.: mortui, dniX&ovvBg , dbeuntes^GhxjB. 
de Sacerd. p. 494«: et redeuntes, Ps. 90, 3. Coli. 12, 7. At redivivi, 
veniunt: ac potius venire, quam redire dicuntur, propter summam 
illam novitatem. v. seqq. Conf. Act. 1, 11. not. Paulus ad Corinthios 
in quaestione an haerentes, quaestionem quomodo ita tractat, ut 
identitatem corporis cadentis ac resurgentis, aliquanto quasi remis- 
sius ac parcius, quam alias solet, exprimit. 

V. 36. cc(pQQp , hisipiens) Miratur apostolus, quenquam hic hae- 
rere posse. adeo certum ipse habebat. Hoc quoque pertinet ad pu- 
dorem, v. 34. Quaerenti illi de via resurrectionis et de qualitate 
corporum resurgentium , respondet primo per similitudinem, v. 36 — • 
42- med. deinde citra similitudinem, v. 42. seq. In similitudine pro- 
tasis et apodosis praeclare inter se respondent: agiturque, de via 
resurrectionis , in protasi, v. 36-, in apodosi, v. 42. seminatur etc. 
tum, de qualitate corporum, in protasi, v. 37 — 41.: in apodosi, 
V. 43. — Gv) tute, homuncio. — GnsiQug, seminas) m agro. Se- 
quitur allegoria copiosa. — a ^coonoteiTui,, non vivificatur) ad no- 
vum germen. — lav f.it] ano&avi], nisi moriatur) Invertit Paulus 
objectionem: mors vivificationem non impedit, sed praegreditur et 
praemonstrat , tanquam sementis messem. 

V. 37- » t6 GuJna t6 ysvrjtjoiiivov, non corpus, quod nascetur) 
corpus , speciosum, non jam nudum. 

V. 38., di &£6g, Deus vero) non tu, homo; non granum ipsum. 
— avTM , illi) grano. — rj&ilriGs) voluit. Praeteritum, respectu 
creationis, Gen. 1, 11. vel certe, quia velle est ante ^a?'^. — ixdqiOj 
unicuique) non modo semini frugum, sed etiam animantum. Gra- 
datio ad v. seq. — idiQv , proprium) speciei conveniens, individuo 
proprium , ex seminis substantia productum. Hoc proprium amplius 
declaratur v. seq. 

V. 39. » ndau, non omnis) Hoc universaliter negat. Quaelibet 
species carnis diversa est a ceteris. Docet Paulus , etiam a terrestri- 
bus differre corpora terrestria , et a coelestibus coelestia, v. 41-: sed 
ita, ut utrumvis horum ad differentiam corporis a semine, et corpo- 
rum coelestium a terrestribus magis illustrandam referat. namque in 
apodosinihil de gradibus gloriae ponit, sed hoc sapientibus tanquam 
per' aenigma relinquit existimandum , satis habens ipsam corporum 
resurgentium gloriam aperte asseruisse. — dX?.?] dv&^cinwv , alia 
hominum) Eleganter omittit vocabulum carnis, ubi humanae op- 
ponit brutorum carnes. XTt^vrj hoc loco dicuntur quadrupedes om- 
nes; nam eis pisces et volucres opponuntur. — r/^&voiv , piscium) 
Itaque qui piscibus vescuntur, carne vescuntur; idque lautius, varie- 
tate delectante. 

V. 40. insQdvia, coelestia) Sol, luna, stellae. — inlyfta, terre- 
stria) vegetabilia, animalia. — ictQa di, dlia autem) De gloria ter- 
restrium conf. Matth. 6, 28. s. 1 Petr. 1, 24. 

V. 41. dg/jQ ydQ, stella enim) Enim intensivum. Non modo 
stellae aliam gloriam habent, ac sol, luna, sed etiam, quod majus, 
nna stella subinde aliam vincit claritate. NuUa stella ab altera, nul- 
lum corpus gloriosum ab altero plane nihil differt. 

V. 42. ovTfo, sic) Hoc respicit protasin jam v. 36. coeptam. — 
GniiQiTai, seminatur) Verbum amoenissimum, pro sepultura. — • 


174 i COE. XV, 42 — 49. 

V- 

ip (p&OQa, in corruptione) Noii solum mortui corporis, sed mortalis 
corporis conditio notatur. 

V. 43. ii> dtifila, in dedecore) in nuditate, v. 37-: cui opponi- 
tur gloria, tanquam vestitus, v. 53. 49. — onfiQiTai Iv da&sviia, 
seminatur in injirmitate) Figura continuatur: sed re ipsa, finita 
similitudine illa, ad novam partem responsionis fit transitus, cujus 
propositio haec est: est corpus animale, et est corpus spirituale. 
Affinia inter se sunt, in virtute, et spirituale, Luc. i, 17- sicut in- 
corruptio et gloria , v. 42. s. 

V. 44- xpv/^iKov , animale) quod totum informatur ab anima, 
constans carne ^ et sanguine. v. 50. — nvtvfiuTixov, spirituale) 
quod totum informatur a spiritu. — xat) atque adeo , consequenter. 

V. 45. y^yQanTai, , scriptum estj Gen. 2, 7. LXX, iyivsio u av- 
■O-Quuog fig ipvx)]v Ccoaav. Cetera Paulus addit, ex natura opposito- 
rum. — TTQcocog) Id est, primiis: nam opponitur ultimus. at v. 47., 
TiQOitog, prior: nam opponitur dautfgog, alter: et uterque ibi con- 
sideratur, ut exemplar ceterorum. 6 iaxatog, idtimus aeque atque 
devTfQog, alter innuit Christum: non totam speciem humauam in 
consummatione. — dddfi, Adamus) Nomen proprium h. 1. sed mox 
per antonomasian iteratur. — ij.ivxriv, animam) Hinc, xjjvxixov, ani- 
male, v. 44. — o 'iayaTog, ultimus) Job. 19, 25. innriN idem qui bfi5> 
dicitur , ut ibidem ex parallelismo gemini praedicati patet. Christus, 
ultimus : dies Christi, idtimus. Joh. 6, 59. [Christus, spiritus. 2 Cor. 3, 17. 
V. g.] — CoJOJioibv, vivificantem) Non solum vivit, scd etiam vivificat. 

V. 46- o TCQwtov) non prius. — to nvfVfxatiKOv , spirituale) 
corpus. Hic versus versum 44 respicit, versu 45 quasi parenthesm 
faciente, cui deinde versus 47 respondet. — enftta, deinde) Obser- 
vent hoc ii, qui de origine mali ita disputant, ac si debuissent om- 
nia statim initio non modo bona esse, ut fiierunt, sed etiam talia, 
qualia erunt in consummatione. 

V. 47. 6 nQMtog av&Qamog, iz yfjg , ^foJxo?' o dfvtegog av- 
•&QOinog , 6 KVQiog i'6. SQavS , primus liomo, ex ier?^a, terrestris: 
secundus Jiomo, Dominus ex coelo) Exacta oppositio. Primus ho- 
mo, ex yrjg scil. (uv, guum ex terra sit, est yo'i'y.6g, terrestris , ita 
affectus, uti %Sg, %vtri terra ac diffluens. ratio, quia ex terra est 
ortus. Haec est protasis .' sequitur apodosis , in qua non erat conve- 
niens dicere, secundus homo, ex coelo, coelestis. nam terrae qui- 
dem hoc in acceptis refert homo, ut sit terrenus: sed Dominus non 
debet coelo gloriam suam , qui ipse coelum fecit coelum , et per de- 
scensum ex coelo se nobis ut Dominum ostendit. Proinde conversa 
est verborum series, Dominus, ex coelo. Verbum Dominus in cdn- 
creto idem notat, quod Gloria in abstraeto: (Germ. Herr, Herr- 
licTikeit:) unde proprie opponitur terreno. v. 43. Phil. 3, 20. seq. et 
ex hac glqria fluit incorruptibilitas carnis Chi'isti. Act. 2, 24. 31. Tali 
pacto defenditur recepta lectio , et varietates , quamlibet antiquae, in 
Apparatu memoratae, amoventni'. 

V. 49. v.al au&cug, et sicutj Ex priore statu alterum infert Pau- 
lus. — iq^oQtaafisv , gestavimus) veluti vestem. — ti^v eixova, ima- 
ginem) Hoc non solum similitudinem , sed etiam dependentiam notat. 
— q)0Qf'aa)f4fv xai tjjv sixova t3 innQttvin , portemus etiam imagi- 
nem coelestis) Tertullianus , Portemus , non portahimus: praecep- 
tive, non pi^omissive. Imo q^OQiaoDftfp , ac tamen promissive, Sub- 


1 COK. XV, 49 — 52. 175 

junctivus sermonem faclt modalem et moratum , quo Paulus divinam 
ordinationem (coll. v. 53., oportet,) et fidem ei assentientem expri- 
mit. Confer subjuuctivum Jac. 4, 13- 15-, TioQfvacofif&a xtX. Recen- 
tiores fecere, q^oQhaofiav' eademque varietas est in codd. Origenis c. 
Celsum , ut notat Sam. Battierius in Biblioth. Brem. Class. VI. p. 102. 
seq. lectionem q)OQs'aco[i£v etiam e Maximo nfgl aydntjg compro- 
bans. 

V. 50. GUQ^ ual uTfia, caro et sa^iguis) Terminus abstractus, 
\hominemj quatenus circidatio sanguinis carnem ejus vivificat, in- 
nuens, V. g.] uti (pd-oQa, corruptio. Alterum refertur ad viventes 
in mundo, alterum ad mortuos. Utrique debent alii fieri. A fae- 
cibus vini non tam valde differt spiritus inde extractus , quam ab 
homine mort^li homo glorificatus. — ^aaclflav ■dsS , regnum DeiJ 
plane spirituale, nuUa parte animale. Magna mutatio interveniat, 
oportet, dum bomo ad regnum illud capax fit. — s dvvavTui,, non 
possunt) Syllepsis numeri. Notatur enim multitudo eorura, qui sunt 
caro et sanguis. — ade — idrjQovofiel , neque — hereditate consequi- 
tur) Non dicit, non potest hereditate accipere. caro et sanguis lon- 
gius abest, quam ipsa corruptio: et corruptionem- idnonposse, per 
se patet , quanquam certe via est ad incorruptibilitatem. v. 36- Vim 
praesentis colligas ex v. 52. init. 

v._5l- vfitv, vobis) ne putetis vos omnia scire. — Xr/(o, dico) 
in-ophetice. c. 13, 2. 1 Thess. 4, 15- — ndvTeg fiiv s xocfirj&rjGOfiid-a, 
ndvifg di aKXayijcFOfie&a , omnes quidem non obdormiemus, omnes 
vero immutabimur) Latini, magno consensu: Omnes quidem resur- 
gemus, sed noji omnes immutabimur. Eamque lectionem, praeter 
ceteros, Tertullianus et Rufinus sequimtur. Neque tamen Latinus 
interpres Graeca a nostris Graecis diversa videtur legisse; sed sen- 
tentiam, ut eam ille quidem accipiebat, expressisse potius, quam ver- 
ba. Sic enim in hac epistola solet, ut quum c. 12, v. 10. et 28- ver- 
tit yXoDaadov, sermonum: et vicissim c. 14, 10., qojvolv , linguarum. 
itaque s xoifttj&jjtTOfif&a videtur interpretatus : o fxevSfiev notfxrj&ev- 
reg , id est, resurgemus. Lide sequebatur, ut mox suppleret non, 
antitheti gratia , uti non suppresserat c. 9, 6-, qno item loco Tertul- 
lianus vestigia illius premit. Porro ex Latino fictum est dva^iolao- 
ftev apud Veles. et dvagrjaofie&a , (quo verbo Paulus in hoc toto 
capite non iititur,) in Clar. manu prima. Ex Graecis nonnulli habent, 
navreg fiev ttv xoifitj&fiaofie&a, dXX' s ndvxeg dllayrjaofie&a' 
ubi ex fiev s facile factum est fiev bV neque vero apostolus in hoe 
versiculo de immutatione negare protinus aliquid, sed aflarmare et 
mysterium proferre voluit. Manet lectio textus, ne Latinis quidem 
ignota codicibus, Hieronymo ex Didymo lauciatis. Utrumque autem 
incisum habet universalitatem : Omnes quidem, nos videlicet, quibus 
mox contradistinguuntur mortui , noti obdormiemus; omnes auiem, 
lidem nos, immutcibimur. Idem subjectum utriusque enunciationis. 
Conf. ndg ax, universaliter, c. 16, 12. Rom. 9, 33. Eph. 6, 5. Ap. 22, 3. 
Act. 11, 8. Spectat sermo non tam ad illos ipsos, qui tum vivebant, 
exspectantes consummationem seculi; quam ad eos, qui illorum loco 
tum victuri sunt. v. 52. fin. 1 Thess. l\^ 15. not. — dlXuyt^aofxe&a, im- 
mutabimur) Anima manente in corpore, corpus ex animali fiet spi- 
rituale. 

"v. 52. iv dvofio/, in momento) Ne pro hyperbola habeatur, ad- 


176 i COR. XV, 52 — 55. - 

dit plirasin magis popularem, in ictu oculi. Eximium opus omnipo- 
tentiae divinae! Quis ergo dubitet, quin etiam in morte iiomo pos- 
sit subito liberari a peccato ? — cdXniyyt,, tuha) Plena tubarum de- 
scriptio reservata in apocalypsin : aliqua tamen praecerpuntur etiam 
Mattli. 2^, 31- 1 Thess. 4, 16- de tuba ultima; quod quidem epitheton 
hoc loco expressum est, tubas priores praesupponens: vel quia Spi- 
ritus praeviam Paulo allusionem ad apocalypsin inspiravit; vel quia 
tubas indefinite aliquas ante ultimam esse, Scriptura pridem docet; 
Es. 27, 13. Jer.51, 27. Zach. 9, 14. Hebr. 12, 19- 4. Ezr. 5, 4- vel prae- 
cipue respectu tubae in ascensione. Ps. 47, 6- coU. Act. 1, 11. nam 
ultimus dici potest, ubi duo spectantur tantummodo., v. 45., ne di- 
cam, ubi unum ; nuUo altero subsequente, Ap. 1, 7- — aakniaa ya(f) 
clanget enim Dominus, per archangelum. 1 Thess. 4, 16. Tubarum 
usus olim erat diebus festis, ad convocandum. — nai) et illico, — 
a(jp&agTOt, incorruptibiles) Proprie dicendum videtur fuisse, im- 
mortales; nain incorruptihilitas induetur per immutationem, v. .63., 
sed immortalitatem complectitur incorruptihilitas. 

V. 53. roro) hoc ipsum, praesens. — aqjdaQGiav , incorruptihi- 
litatem) per alterationem illam. 

V. 54. OTuv de — d&avaalav, quum autem — immortalitatem) 
Suavissima est horum verborum frequentatio. — rorf, tunc) non 
prius. Certa est Scriptura: ergo certa est resurrectio. — KaTtTtoffri 
6 &dvaTog fig vlitog, ahsorpta est mors in victoriam) Es. 25, S. LXX, 
xatentiv 6 ddvaTog hytGag. ahsorpta est uno haustu momentaneo. 
conf. Ap. 21, 4- — ftg vlxog) Hebr. n2£3b quod LXX non hic, sed 
alias saepe vertunt fcg v7xog. 

V. 55. 71» or«, 'Q-dvaTf, to nivTQov ; nS ua , adi], t6 vlxog;) 
Hos. 13, 14- LXX, 71« ^ diift] (f/x?;) etf, d-dvaTS ; n5 zo nevTQOv Gn, 
adn; Hebr. "^nup "'i^M riT^i ^["•im "'"5« biN"^ h. e. uhi pestes tuae, 
mors f uhi exitium tuum, inferne ? vid. omnino Gr. Olearii diss. inaug. de 
redemtione ex inferno. Li hoc epinicio ubi significat, mortem et 
infernum antea valde feroces fuisse : nunc conversa res est. 'O-dvaTog 
mors et adrig infernus saepe promiscue usurpantur; sed tamen dif- 
ferunt, neque enim pro altero utro semper alterum substitui potest. 
nimirum infernus opponitur coelo; mors , vitae, et mors est prior; 
infernus profundior. mors accipit corpora sine animis , infernus ani- 
mas, etiam sine corporibus : non modo impiorum, sed etiaih piorum, 
ante mortem Christi quidem. Gen. 37, 35- Luc. 16, 23- Ideo junc- 
tim memorantm-; et in gradatione dicitur, viors et infernus. coll. 
Ap. 20, 13. 14. 6,8. 1,17.: quibus in loeis, evidens est, pro inferno 
non posse substitui sepulcri vocabulum. Porro quia hic de corpo- 
rum resurrectione agitur, ideo infernus non nisi semel appellatur, 
mors saepe, etiam v. seq. — ro nevTpov) aculeus, pestiferum ha- 
bens venenum. Paulus victoriam et aculeim transponit: id quod 
non solum magis congruit cum synonymorum hebraicorum gradatio- 
ne, sed etiam commodiorem facit transitionem ad versum seq. ubi 
aculeus et potentia sunt affinia. Btimulus, nevTQov majus: (conf. 
Act. 26, 14.) aculeus, xevTQOv minus: interdum promiscue dici pos- 
sunt, ubi a quantitate abstrahitur. Etiam contra aculeum in spinis 
potest calcitrari. — «d"/; , inferne) Non denotatur hic aeterni suppli- 
cii locus, sed receptaculum animarum, in resurrectione cum corpo- 
ribus iterum conjungendarum. Nil jam hio de diabolo , coll. Hebr. 


1 COE. XV, 55 — 58. XVI, 1. 2. 177 

2, 14. quia illi prius, quam morti, vicioria eripitur. v. 26. — v^xog) 
LXX, dl%r}, an vlxr] ; Paulus viKog iterat suaviter, coll. v. praec. 
Karitas verbi opportuna ad epinikion. 

V. 56. ?J dfiuQTia, peccaium) Si peccatum non esset, mors nil 
posset. conf. Hos. cap. cit. v. 12- Contra hunc aculeum nemo sua 
vi potuerat calcitrare; nemo illud ubi cantare. hoc innuit vero par- 
ticula. — vofiog, lex) pro peccato mortem intentans. sine lege 
peccatum non sentitur: sub lege, peccatum dominatur Rom. 6, 14« 

V. 57. roJ <Ji ^«(w %uQvg, Deo auteni gratid) Nostrae opis id 
non fuerat. — di) autem. tametsi et lex, et peccatum, et mors et 
infernus nos oppugnarunt, tamen vicimus. Haec est sententia; sed- 
accedlt modus sive ii&og , gratia Deo. — rw dcdovTC, qui dat) 
Praesens, pro statu credentium. *) — xo vlxog , victoriam) Repe- 
titio, conveniens triumpho. victoriam afifectarant mors et infernus. — 
XQtga, Christum) in cujus fide, legi morientes, vitam assecuti fui- 
^nus. V. 3. seqq. 

V. 58- **) ccyamjroi, dilecti) Vera consideratio novissimorum . 
accendit amorem erga fratres. — idgawi, stahiles) ne ipsi declinetis 
a fide resurrectionis. — a^STuahi^toc , immohiles) ne per alios de- 
ducamini. v. 12. Sic Col. 1, 23. — iv tm egyaf ro 'avqIh, in opere 
Domini) Christi. Phil. 2, 30. Generatim dicitur opus, quod Domini 
causa geritur. Specialior determinatio pendet a circumstantiis cujus- 
vis textus. — fldoTfg , scientes) Certum jam habet de assensu^Co- 
rinthiorum. — oz egi, ztvog, non est inanis) i. e. maxime conduci- 
bilis. Inanem faeiebant, qui resurrectionem negabant: hos Paulus 
etiam in conclusione refutat leniter. 


C A P U T XVI. 

V. 1. Aoyiag, collatione) Aptum initio verbum proprium, v. 2. 
benedictio dicitur 2 Cor. 9, 5. — fig r»? aylag, in sanctos) Sic ma- 
vult dicere, quam pauperes. id facit et ad gravitatem, et ad impe- 
trandum. — diiTa^a, disposui) auctoritate apostolica, Galatis dome- 
stica. — yaXaTiag, Galatiae) G-alatarum exemplum Corinthiis, Co- 
rinthiorum exemplum Macedonibus, Corinthiorum et Maceddnum 
Romanis proponit. 2 Cor. 9, 2. Rora. 15, 26- Magna exemplorum vis. 

V. 2. x«ra f-dav , in una) Dies Dominicus jam tum singulari 
ratione observatus. Sabbato, una erant Judaei et Christiani; post- 
ridie, hi res sibi proprias agebant. Sabbatum, synecdochice hehdo- 
mas. Plerumque dicitur ?; /»/« aup^dTOjv, una, prima sabbatorum: 
sed hic non additur artlculus, ut y.aTa retineat vim distributivam. 
Consilium facile. Semel, non tara multum datur. Si quis singulis die- 
bus dominicis aliquid seorsum posuit, phis colleetum fuit, quam quis 
semel dedisset. — t^agog, quisque) etiam non ditissimi. — nuQ' 
iavTM) seorsum; ut appareat, quid ipse ponat: sive alii parcius sive 
largius ponant. Nondum halaebant aerarium commune in ecclesia 


*) Attamen lectionem Sopti, adeoqiie praeterituin tempus, et margo Ed. 2., 
et Vers. germ. praefert. E. B. 
**) cUci, itaqiie\ Gravis h. 1. error Paulo refutandus fuerat; neque tamen 
adhortationem negligit subjungere. V. g. 

T. n. M 


178 1 COR. XVI, 2 — 10. 

Corlnthii. — Tt&avca) ponaty in concione. — d-riaavQi^tav, recondens) 
copiose. Verbum gratum. i Tim. 6, 19. — ivoddjTai, commodum 
sit) facilitate animi et opum. Prudentiae christianae est, ut res 
dant sese, ita in agendo obsequi. Eccl. 9, 10. 1 Sam. 10, 7- — 'iva 
fii], ut ne) Occupatio, ne putent, tum quoque collectum iri: simul- 
que parrhesia, q. d. non plane vos praeteribo. — otuv 6%&(a, quum 
venero) Coram id agere, nec Paulum juvaret, nec Corinthios. nune, 
inquit, generosius facietis: tunc alia agemus. — loylai, collationes) 
Haec appellatio, minus favorabilis, moram dissuadet. 

V. 3. Sg av doKtftocaTjtf) quoscungue, me praesente, prolaveri- 
tis, ut fidos. — dv ancgoXdiv Tfirag ninxpoi) hos cum litteris vestro 
nomine mittam. antitheton : Paulus ipse. v. 4- Conf. dm, Rom. 2, 27. 
2 Cor. 2, 4. — TVjV xaQiv vf.ib)v, gratiam vestram) Gratiosa appel- 
latio, eoque frequens. 2 Cor. 8, 4. 

V. 4. a'S.iov, digtium) si operae pretium erit, ut ipse perferam. 
Invitat ad liberalitatem. — xafii, etiam me) Justa aestimatio sui 
non est superbia. 2 Cor. i, i9. Paulus se primo loco nominat. — 
Gvv ifiol, mecum) ut occurratur omni suspicioni. 2 Cor. 8, 20. s. 

V. 5- iksvaofiai^ di, veniam autem) Dixerat, quum venero. v. 2. 
— orav fiaxidovlav') TJnius apicis uno hoc loco erratum est in edi- 
tione minore, post datam praefationem novam, repertum: cujus in- 
dicium ideo tantum facere cogimur, ut praefationis illius affirmatio, 
de editione nostra ad literulam usque correcta, sibi constet. — dtf'g- 
XOfial, transeo) Ploce, cujus antitheton sequitur: transire, commo- 
rari. Quare non est urgendum tenipus praesens. Nondum erat in 
Macedonia, sed id cogitabat. v. 8. 

V. 6. Tvxov) fortasse. Familiarissime loquitur. — a iav, quo- 
cunque) Modestiae causa non exijrimit, quam longe cogitet. Act. 
i9, 2i. 

V. 7. aQTt, , nunc) post moram hactenus adhibitam. — iav 6 
xvQtog intTQinri, *) si Dominus permittat) Pia conditio. Sanctorum 
destinationes libertatem aliquam habent, quas bonitas divina varie 
et antecedit et sequitur. 

V. 8. iv i(fiaat, Ephesi) Ephesi erat Pauhis. conf. v. i9. de 
Asia. 

V. 9. dvQa, janua) Sapientis est, observare occasiones. — 
dvicays, aperta est) Ephesi. — fteydhj y.al ivsQy^g, magna et effi,- 
cax) Tantae occasioni aliquot hebdomadibus satisfacturus erat. coU. 
c. 5, 7. not. — dvTtxslfifvot, adversarii) quibus resistam. Saepe 
bonum, et, contra ea, malum, simul valde vigent. 

V. iO. di, autem) Antitheton inter Paulum ipsum et Timotheum 
vicarium. — **) dq^o^wg, sine timore) Id fiet, si nemo eum con- 
tempserit. Si Paulum nonnulli contempserunt , quanto facilius Ti- 
motheum, adolescentem Lystranum. — xvQia, Domini) Christi. — 
tQyd^iTat, operatur) Id par est fieri sine timore. Fundamentum 
verae observantiae erga. antistites. 


*) Lectionem iniTQ/t/j?], praeeunte margine Ed. 2., exprimit Vers.^ germ. 
Crisin jprlorem h. l. sequitur Grnomon. E, B. 

**) Tiftod-eos, Timothetis] Epistolae hujus perlator. V. g. 


ICOE. XVI, H — 21. 179 

V. 11, ttVTOv, eum) juvenem. Ps. 119, 141., veioTeQog iyoi djxtf 
xal ESOTAEN^WIENOi:. — ddaqxTjv, fratribm) qui item ex- 
spectant, vel, item veniant. 

V. 12. noWtt naQtTittliau, mulhm adhortatus sum) Non metuit 
Paulus, ne Corinthii praesentem Apollo prae se amplecterentur. 
ApoUo, cum Paulus hanc epistolam daret, non aderat. nam nec 
V. 19., nec cap. 1, 1. memoratur. — fifrtt tcov oidiXcpCiv, cum fra- 

tribiis) Y. 17. Alii sunt hi, atque versu 11 ax rjv &ih]fJitt, non 

erat voluntas) Sermo quasi impersonalis: ubi res consideratur , ut. 
volenda vel non volenda, non expresso, cujus sit voluntas; ubi ta- 
men norma est voluntas Dei. conf. Matth. 18, 14- Sic quoque 
Graeci verbum diloi adhibent. Act. 2, 12. — OTav ivxaiQ^ari , cum 
opportunum ei fuerit) Opportunitas innuitur non carnalis, sed quae 
voluntatem Dei sequitur. 

V. 13. s. yQrjYOQitvi , vigilate) Conclusio, inprimis s.6. fdem et 
amorem hortans. [Haec omnium eorum Summa est, guae Corinthiis 
vel Timotheus vel Apollo inculcaiida censeret. V. g.] — iv rjy nl^iv, 
infide) c. 15, 2. 11. 14. 17. 

V. 14. iv uydnTj, in amore) c. 8, 1. 13, 1- 

V. 15. to7g ttyioig, sanctis) Dativus regitur a ministerium. Sanc' 
tis, ex Israele: nam Grmt primitiae ex Achaia. — iuvi^g, se ip- 
sos) nltro. [J3iJ ipsi erant, qui Corintho pervenerant ad Paulum, 
V. 17. V. g.] Quo magis voluntarium munus in re ardua, eo gra- 
tius et laudabilius. 2 Cor. 8, 16. s. Es. 6, 8. 

V. 16. 'Aal, et) vicissim. — vnOTaaGrja&i, subordinemini) Resp. 
ivaittv, ordinaverunt. — auviQySvic, cooperanti) cum aliis. — xo- 
niwvTi, laboranti) per se. 

V. 17. ";f«/pa>^ gaudeo) Paulus, Dei respectu, gratias agif, quum 
dicere poterat, gaudeo: c. 1, 14- at quum ad homines scribit, pro 
gratias ago dicit gaudeo, vel, gavisus sum. Phil. 4, 10. Philem. v. 7. 
conf. Act. 10, 33. 3 Joh. v. 3. Jam iterum discesserant legati Co- 
rinthiorum ; ac tamen dicit gaudeo in praesenti. nam jucunda mane- 
bat memoria, et supponitur praesens j)ro tempore epistolae Corinthi 
lectae. — gi(pavd, Stephanae) Hic videtur fuisse filius Stephanae 
illius, cujus domus memoratur sine ipso. v. 15. — vgfQtjfta, de- 
fectum) quatenus mihi defueratis, nec me absentem potuistis ipsi 
recreare. 

V. 18. dvinttvaav , recrearunt) Veri fratres, quamvis minores, 
non frustra veniunt aut adsunt. Recreatio sanctorum. — ro ifidv 
nviijfitt, meiim spiritum) 2 Cor. 7, 13- — xai to VfioSv, et vestrum) 
in me. 2Cor. 7, 3. — iniycvoiaxiTi, agnoscite) Antecedens pro con- 
sequente. sic, ildivttc, scire. 1 Thess. 5, 12. qui id non facit, dyvoj- 
fibiv dicitur. 

V. 19. nolXd, multum) pro singuhiri desiderio. Act. 18, 2. 1. 
— ^ dxvlttg xttl nQlaxilla , Aquila et Priscilla) Alibi mulier haec 
prius ponitur: ad Corinthios, postponitur. conf. c. 14, 34. — Jcar 
oiKov , domi) Hoc par conjugum etiam postea Romae domesticam 
instituit ecclesiam. Rom. 16, 5. 

V. 20. iv (ficXijftttTC dyliit, in oscido sancto) quo omnes dissen- 
siones absorbeantur. 

V. 2i. r»7 if*r, x^^Qh '^^^ manu) Igitur dictavit superiora. 

]M2 


180 1 COR. XVI, 22 — 24. 2 COE. I, 1. 

V. 22. (t Tig ov, si quis non) Paulus amat Jesum : vos quoque 
omnes eum amate. — qnXsT) amat, corde: osculatur, opere. resp. 
g)ilijficcTt, osculo. V. 20. nam q)iletv dicitur pro osculari, Luc. 22, 
47., et osculari pro amare. Ps. 2, 12. — tov hvqiov , Dominum) 
Hic anteferendus omnibus etiam fratribus, etiam Paulo et ApoUo. 
— r^xca avd&ff.ta, ftagav d&u, sit anathema, maran atha) Tantum 
abest, ut salutem ei dicam, ut potius anathema eum esse jubeam. 
Anathemati pondus addit ro /ttagccv d&d. quae formula, familiari 
Judaeis idiomate expressa, indicat, Judaeorum, pessimo odio Jesum 
anathema dicentium, c. 12, 3., in anathemate justissime in ipsos re- 
cidente consortem illum fore, qui Jesum non amet. sic enim per 
euphemiam loquitur, pro eo, si quis Jesum oderit. nagdv d&d, i. e. 
Dominus venit. fiaQdv, Syriace, Dominus noster, vel simpliciter, Do- 
minus. nam Hesychius, (laguva&d, 6 KVQtog f]X&sv xrA. perinde ut 
Gallis monseigneur idem est quod seigneur. Videtur fiaQdv d&d 
Symbolum Paulo frequens fuisse, cujus sententiam Corinthii vel jam 
nossent, veL nunc vehementer commovendi, ex aliis discere possent. 

V. 23. ?J X"9''S} gratia) Haec est salutatio versu 21. pi"oposita: 
versu 22. excluduntur indigni, conf. 2 Joh. v. 10. 11. 

V. 24. V ayantj fiu ftird ndvTOiv vftojv iv X9'^V tijaS, amor 
tneus cum omnihus vobis in Christo Jesu) Apostolus amore divinitus 
accenso non modo eos, qui se Pauli esse dixerant, sed omnes Co- 
rinthios amplexatur in Christo Jesu. In solo cod. Alex. omittitur 
^y sed plane congruit vocula cum initio et conclusione hujus epi- 
stolae. Postea additum lYQdq,ij dno cptXlnnojv. Atqui Ephesi 
scripta est, v. 8. : fortasse tamen Philippis missa, v. 5., quod Corin- 
thiorum legati Paulum eo comitati essent. Certe Aquila et Pris- 
cilla, de quibus v. 19-, Ephesi erant: Act. 18, 19. inde supra Phi- 
lippos iter erat Corinthum. Commodiorem conciliandi viam non 
refugio. confer ord. Temp. p. 282. lin. 4. et 9-, et finem paginae 281. 


IN 

EPISTOLAM 11. AD CORINTHIOS. 


C A P U T I. 

V. 1. UavXog, Paulus) Pauhis erga Corinthios, superiore epi- 
stola severa pie commotos, amorem apostolicum et goQyrjv pandit, 
cum repetitione monitorum: et ceteroqui, ut in illa de rebus Corin- 
thiorum scripserat, sic jam de suis rebus scribit, sed cum perpetuo 
respectu ad Corinthiorum utilitatem spiritualem. Filum autem et 
nexus totius epistolae est AzstoncM* : cetera per modum digressionum 
intexuntur. Nervos vide versu 8. 15. c. 2, 1. 12. 13. 7, 5. 8, 1- 
10, 1- d 3, 1. de praeterito, praesenti et fuiuro. Unde hic epistolae 
conspectus exsistit: est in ea 


2C0R. 1,1 — 6. I8t 

i. Inscriptio. c. I. i. 2. 

II. Tractatio. 

1. In ASIA valde pressi fuimus: 
sed Deus nos est consolatus. 

namque sincero animo agimus ; etiam in eo , quod 

non jam ad vos veni, quos decet mihi obsequi. 3. II. 11. 

2. TKOADE festinavi in vicinani vobis Macedoniam: 

cum progressu evangelii, cujus glorioso mimere 

digne fungimur. 12 — VII. 1. 

3. In MACEDONIA laetum accepi de vobis nuncium. 2 — 16- 

4. Macedonum liberalitatem in hoc itinere perspexi. 

Quocirca vos id exemplum sequi decet. VIII. 1 — IX. 15. 

5. In via sum ad vos , armatus virtute Christi. Ergo 

obedite. X. 1 — Xm. 10. 

III. Conclusio. 11 — 13. 

— Ttfiod-eog dde\(f)og, Timotheus fraterj Timotheum Paulus, ad 
ipsum scribens, Jilium appellat ; de illo, ad Corintliios et alios, fra- 
trem. — rf, iitKh^ala zS ■&iS , ecdesiae DeiJ Vim synonymi id ha- 
bet, quod sequitur, sanctis. 

V. 3. evloyTjTog, henedictus) Lauta exordiendi ratio, et aposto- 
lieo spiritui conveniens, in adversis praesertim. — Trarrj^ rwv 
oiKTiQfJiMV xttl ■&£og nctafjg TtttQaKXr<(Ticog , pater miserationum et 
Deus omnis consolationisj Miserationes, fons consolationis : conf. Rom. 
12, 1- : naQttXttXHv est zusprechen. Eadem saepe ratio hortationis 
et consolationis. consolatio , indicium miserationum. [Et prius mise- 
rationum atque auxilii Paulus,quam afflictionum , mentionem facit. 
V. g.] Miserationes suas exhibet in ipsa calamitate: neque cala- 
mitas sanctorum contraria est miserationi divinae, neque illa apud 
sanctos contra hanc parit suspicionem: consolationem etiam postea 
praebet. ideo additur ndafjg omnis. 

V. 4. ndayj ' ndaff omni: omni) 'Qui in uno genere afflictionum 
fuit, in eo potissimum potest alios consolari-, qui in omni, in omni. 
Hebr. 4, 15- — {>Xi\i)it>, afflictionej Opposita sunt , ex una parte, 
ntt&fjuttTtt, adversa, et d^Xixpig, angustia animi; quorum altero al- 
terum connotatur : et ex altera parte, GOiTt]Qla, salus, et naQdnXt]- 
Gig, consolatio; quorum altero item connotatur alterum. Frequen- 
tatio horum verborum valde sapiet, sed nonnisi expertis. \Expe- 
rientiae quanta est necessitas! qua qui caret, quam ineptus magister 
est! V. g.] De adversis tractatur a v. 8-: de consolatione , a cap. 
7, 2- ss. De solatio generatim loquitm- Paulus initio ; speciatim ta- 
men spectat illud, quod ex Corinthiorum obsequio hausit. — av~ 
Toi) ipsi. 

V. 5. ra XQti^S , eig rifiug' dia XQ'''?^} ^fioov, Christi, in nos: 
per Christum, nostraj Suaviter commutantur verba eorumque ordo. 
— ■ nw^ijfiaTtt' nttQanlrjaig, adversa: consolatioj lUa, multa sunt: 
haec, una, et tamen potior. — aTmg, sicj Ex hac ipsa epistola, ad 
priorem collata, major post angustias, quae intervenerant, consolandi 
vis, Corinthiis, priore epistola percussis, opportunissima, adeoque no- 
vitas totius interni hominis in dies major praeclare elucet.- 

V. 6. s. fhs de &Xt^6fi£&a xtX., sive autem angimur etc.) Sen- 
tentia est haec, ttTS di &Xt^6(iS&a, (■&Xt^6fi£&a) vneQ Ttjg vfiav 
T^ttQttKXriGimg xal amTriQiag' ehs naQanttXiJfis&a, (nttQttituXefis&a) 
vncQ xtX. sive autem angimur, (angimur) pro vestra comolatione 


182 2C0R. I, 6 — 11. 

et salute: sive confirmamur , (confirmamur) pro vestra consolatione, 
quae operatur in patientia eorundem adversorum, quae etiam nos 
patimur, et spes nostra firma pro vdbis : scientes, quod sicut partici- 
pes estis adversorum, sic etiam consolationis. Quemadmodum Phil. 
1, 16. 19. &Vn\}ig et ataTtjQia inter se opponuntur, ita hoc loco &Xi- 
ipig angustia ministrorum evangelii, et consolatio salusque Corinthio- 
rum inter se opponuntur, ,perinde ut m,ors illorum et vita horum, 
c. 4, 12. Porro uti ex afiflictione ministrorum evangelii pendet con- 
solatio et salus Corinthiorum : ita ex consolatione illorum pendet con- 
solatio horum et spes illorum pro his. Participium scientes pendet 
a verbis angimur et confirmamur subauditis. Ita sibi constant mem- 
bra hujus periochae, quae aliter aliterque trajecta, in Apparatu no- 
tamus. Nunc etiam singulatim aliqua declarabimus. — ihe, sivej 
Interdum magis sentiuntur adversa; interdum consolatio. — vf^idjv, 
vestra) Communio sanctorum, in corde Pauli, Titi, Corinthiorum, 
aliarum ecclesiarum exercita, egregie repraesentatur in hac epistola. 
c. 2, 3. 4, 15. 6, 12. 7, 7. 13- 9, 12. Haec corda fuere quasi specula, 
imagines inter se reciprocantia. Conf. Phil. 2, 26. s. — naQayiXr- 
Gioig , consolatione) in anima. — acoTJjQiag, salute) in re. — r?7? 
ivfQyb^iiVTjg) Medium. c. 4, 12- Rom. 7, 5. — rcov avTcov) eorundem 
numero. Pauli adversa erant eadem Corinthiorum, qui erant in cbrde 
Pauli : c. 6, 12. ad iUosque redundabat fructus eorum, quanquam ob- 
stiterant, quo minus Corinthum veniret. Declaratur communicatio 
mutua. — 7tda'/ofifv, xal i^ iknig, paiimur, et spes) Cum mentione 
afflictionum et patientiae jungi solet spes. v. 10. Rom. 5, 3. s. 15, 4. 

— ^e^ala) firma est; finnitatem per res adversas nacta. 

V. 8. If Tf) dala, in Asia) 1 Cor. 15, 32. not. Afflictionem il- 
lam Asiaticam norant Corinthii : magnitudinem vero et fructum nunc 
declarat Paulus. \Universa epistola itinerarium refert; sed praecep- 
tis pertextum praestantissimis. V. g.] — vnfQ dvvafALv) supra fa- 
cultatem, ordinariam. — i^anoQti&rivat , desponderemus) Affirmat 
hic, quod c. 4, 8. alio respectu negat. nam hic de humano, illic de 
divino loquitur auxilio. 

V. 9. dlXd , sed) id est, immo. subaudi propterea, ipsi etc. ut- 
ne etc. — ro anoitQifia) Hesychius: dnonQtfia, xuTdxQifia, i})?l(pov. 
dnqxQivfvv, perditum judicare, pro nullo habere. oppositum, cortftsi. 
Aliter Simonius. — dXX' inl, sed in) Mira natura fidei, in summis 
difficultatibus , nuUum exitum habere visis. — ayfiQovTt, excitante) 
1 Cor. 15- copiose scripserat de resurrectione mortuorum : nunc ean- 
dem doctrinam identidem attingit, et, veritate ejus apud Corinthios 
praesupposita , usum urget. 

V. 10. QVfTat, eripit) Praesens, respectu ipsius afflictionis. i. e. 
dum in morte sumus, eripimur. — r^Xntxafiiv) spem sumus nacti. 

— QvafTat, eripiet) ut possim ad vos venire. 

V. 11. avvvnaQyiiVTtav , subadjuvantibus) Ex fQyov est vnoQyf7v. 
tQyov , opus opis, est Dei: vnBoyfiv , adjuvare, est apostolorum: 
awvnnQyftv , subadjuvare, Corinthiorum. — nal) etiam vobis, non 
modo aliis. — *) fn noXXwv nQoaconcov, ex multis respectibus) uQoa- 


^) T7j Sf.i]aEi — Evxagistj&pi sujaplicatione — gratiarum actio fimdatur] 
Qui Sanctorum' comniunionem colit, precjun is opportunitate nunc[uam 


2C0E. I, 11 — 17. 183 

(onov , facies f respectus. Respectu scil. praeteriti, praesentis, futu- 
ri: eripuit, eripit, eripiet. Non vertimus, ex multis personis: id 
enim continetur in permultos. — to elg i]fiaQ ydQtafia) auxilium, 
quod a gratia nohis ohtingit. — ■ did nolkoJv ev^a^e^tj&tj) per mul- 
tos gratiarnim actione celebretur. Correlata, ^ct^iafioc et evxccgtgioc. 
c. 4, 15- — vnig vftwi', pro vobis) Modo, pro nobis, de precibus; 
nunc, pro vobis, de gratiarum actione. In Corinthios redundabat 
fructus. Neque iterum necesse fuit, post dg rifiag, dicere vniQ 

tlfiOJf. *) 

V. 12. yaQ, enimj Nexus : Dei opem et piorum preces non fru- 
stra expetimus nobisque pollicemur. — xavxv^^tg, gloriatio) etiam 
in adversis et contra adversarios. — t^? avvetdrifffcjg tjficuv, con- 
scientiae nostrae) quicquid alii de nobis sentiant. — dnkoTrjTij sim- 
plicitate) intentione iu unum scopum per viam rectissimam. — ft- 
ktxQipeia **), sinceritate) nuUa admixta aliena qualitate. — ovx iv, 
non in) Opposita: sapientia carnalis, et gratia Dei, suos sapienter 
regentis. v. 17. s. — iv r<w xoaftco) in mundo toto, perfido. — ns- 
QtaaoTiQfag, abundantius) c. 2, 4. 

V. 13. aXXa) alia, contraria. — yQcc(pofiev, scrij)imus) hac epi- 
stola. Ad rem praesentem provocat. — uvaytvcaaxeze, legitis) in 
epistola superiore. : — rl xai, vel etiam) Plus est enlypcoaig, quam 
avuyvoiaig. — evng TiXag, usque adfinem) cursus mei. Conf. v. 14. 
fin. 1 Cor. 4, 5- : unde patet , respectum ad diem Domini non ex- 
cludi. 

V. 14- dno fiiQng , ex parte) Antitheton, usque ad finem. v. 
praec. 

V. 15. TaVTrj, Jiac) de qua v. 12. init. — nQOTtQov, prius) De 
lioc consilio passim in epistola priore. Constr. cum volebam. — 
devTiQa* XaQtv, secundam gratiam) Primam gratiam [divinitus ex- 
hibitam, v. 12-] babuerant primo Pauli adventu : (conf. amorem pri- 
mum, Ap. 2, 4-) secundam secundo suo adventu eis destinarat. Gra- 
tia per se una est: sed in habendo est prima, secunda etc. conf. 
Joh. 1, 16- ^ 

V. 16- nQoneftcpdrjvai, deduci) deducendumme vobis committere. 

V. 17. rf] HacpQloi, levitate) plus promittendo, quam praestando. 
: — 1^') Lat. anf disjunctive. — xara aaQxa, secundum carnem) Sig- 
nificat Paulus, si secundum carnem consuleret, sibi potius veniendum 
fuisse, quam non veniendum. nam qui secundum carnein consulunt, 
omni modo id agunt, ut nae promissionis, quicquid inciderit, appa- 
reat in re, pro tuenda constantia. [sive bona inde sive mala eve- 
niant, V. g.] Apostolus autem neque inconstans neque camaliter con- 
stans fuit: quorum utrumvis suspicari potuissent iniquiores. Pollici- 


careljit ; etiamsi de se ipso quod curaret , nihil haberet reliqui. 

*) Itaque lectio r,fiojv in fine versiis, per utriusque Ed. marginem non 
prohata, in Vers. germ. videtur oion cogitanti irrepsisse. E. B. 
**) Lectionem eiXnfftivaia &sS^ per Ed. maj. in aequilibrio positam, prae- 
fert Ed. 2., et plane recipit Vers. germ. Sinceritatem Dei eam inter- 
pretatur cel. D. Emesti, qualem DEUS desiderat et comprohat; Heu- 
mannus, quam DEUS ipse operatur. Vid. Bihl. tJi. T. II. p. 495. 
E. B. 


184 2C0E. I, 17 — 21. 

tus erat sub conditione: et deinde adventum distulit magna de causa, 
quae intervenerat. — to val xal to s') Vid. App. Crit. Ed. 11. ad 
h. 1. Simplex est et non *) apxid Paulum prorsus comprobatur versu 
sequente, ubi est et non negat nimirum de eadem re : quod affirmat 
v. 17. de diversis rebus. Empliasin in v. 17. habet ro »] sit: ut ex. 
gr. de homine inconstante dici potest: Nee est nec non apud eum 
invenias: id est, non potest quis sermonibus ejus fidere: vel ut de 
constante viro dicas: Ejus est et non valet. 

V. 18. Ttigog, fidelis) Sermo categoricus : Doctrina nostra firma 
est. Accedit modus : fidelis est Deus , "j^Ni coll. amen , v. 20. — 
di, autem) Antitheton inter consilium itineris et doctrinam ipsam. 
illud justis de causis in re externa mutatum nullam infert inconstan- 
tiam doctrinae. Interim ostendit Paulus, qui in rebus externis leves 
sunt, etiam in spiritualibus leves esse et videri solere. — TCQog) apud, 
ad. apud vos, antitheton, apud me. v. 17. — ox iyevero val xul a, 
non factus est nae et nonj Contradictoria non sunt in Theologia. 

V. 19. yaQ t« &i5 vlog IrjaSg yj)ii;og, Dei enim filius Jesus 
ChristusJ de quo summa sermonis nostri est. Observandae tres ap- 
pellationes conjunctae, firmitudinem ostendentes : tum, naturali ordine 
positae ; neque enim prima cum tertia plane eadem est. — xui at^ 
XitavSj et Silvanum) Silam hunc appellat Lucas. Act. 15, 22. not. 
— dlkd val) 5ec? Jia merum, ex parte nostra et vestra. — iv avTw, 
in ipsoj Christus praedicatus i. e. praedicatio nostra de Christo, facta 
est nae in Ipso Christo. Sic congruit aetiologia versu seq. Omnes 
promissiones in Christo sunt nae. Ergo sane etiam testimonium de 
ipso Christo, in Christo est nae. 

V. 20. inayyeXiui) promissiones, declarationes. — to val — to 
df.iriv, nae — amenj Suaviter voculis nae et non inter se pugnanti- 
bus opponuntur voculae congruentes, nae et amen. nae, per affir- 
mationem-, amen, per juramentum: vel nae, respectu Graecorum; 
amen, respectu Judaeorum: coll. Gal. 4, 6. not. nam nae Graecum, 
ameji Hebraeum est. vel nae, respectu Dei promittentis ; amen, re- 
spectu credentium: conf. 1 Joh. 2, 8. wae respectu apostolorum; amen, 
respectu auditorum. — rw ■&£(» ngog Sotav, Deo ad gloriamj Nara 
Dei veritas in omnibus ejus promissionibus in Chiisto verificatis glo- 
rificatur. — nQog d6'§av, ad gloriamj c. 4, 15. — dl rmojv, pernosj 
Constr. cum est iterum subaudito. Quotquot enim promissiones Dei 
sunt, est in Illo Nae et in illo A^nen. Deo ad gloriam (est iUud 
Nae et AmenJ per nos. To nae per nos resonat. 

V. 21. di §f^amv , qui vero confirmat) Pilius glorificat Pa- 
trem, v. 19., Pater autem vicissim Filium. — (Si^aiojv, confirmans) 
ut firmi simus in fide Christi. Huic verbo respondet to ohsignans: 
alterum est ex Christo et unctione; alterum ex Spiritu, tanquam 
arrhabone. Obsignatur, quod alicujus esse confirmatur, sive sit man- 
cipium, sive literae etc. ut certum sit, ad quem pertineat. conf. 1 Cor. 
9, 2. Tropus abstrahit a personis ac rebus, unde desumtus sit. — 
rilAag, nosj apostolos et doctores. — avv vfxlv, vobiseumj Modeste 
de se loquitur. — eig XQtgov, xal jfp/das, in Christum, et ungensj 


*) Quae lectio quamvis prq minus firma per marg. Ed. 2. declaraia sit, 
praeeumte tamm Guomone exprimitur in Vers. germ. E. jB. 


2 COK. I, 21—24. n, 1—3. 185 

Conjugata. Ex oleo, rohur, h. 1. et ho7ius odor. c. 2, 15. Omnia 
tenduntad ro nae. sig ^gtqov, in fide in Christum. 

V. 22. aQQa^oSva, arrhabonem) c. 5, 5. agga^ojv Gen. 38, 17. s. 
dicltur ^ro pignore, quod debito soluto redditur: alias autem pro 
arrha, quae datur in antecessum, ut fides fiat de subsecutura prae- 
statione plena. Hesycbius, d^Jga^cov, nQodofiu. Est enim arra, uxr 
quit Isid. Hispal. complenda, non auferenda : unde qui habet arram, 
non reddit sicut pignus , sed desiderat plenitudinem. Talis arrhabo 
est ipse Spiritus : Epb. 1, 14. : unde etiam primitias Spiriius habere 
dicimur, Eom. 8, 23. Vide Rittershusii lib. 7. Sacr. lect. c. 19. 

V. 23. ey(o di, ego vero) Antitheton facit vero particula. vole- 
bam venire: nondum vero veni. — t6v ■&eot>, DeumJ omniscium. -r- 
iniiialbfiab , iiivocoj Jurat apostolus. — ini, superj Grravis sermo. 
— y^^X^^f animamj in quarerum mearum milii conscius sum, quam 
perimi nolim. — <f>sid6(4iPog, pareens) Grrande verbum: ideo decla- 
ratur mox. — Parcere potest, qui dominatiur : parcit etiam, qui gau- 
dium potius, quani dolorem affert. Hanc vim declarandi confirmat, 
quod non quo dominemur dicit, non., quod non dominamur. — fig 
xoQtv&ov, Corinthum) Eleganter, pro ad vos, in sermone potesta- 
tem ostendente. Coram, tristius agendum fuisset: nam praesentia, 
severior. conf. Ex. 33, 3- Hos. 11, 9. Ideo Titum praemiserat apo- 
stolus. 

V. 2'j. HVQisuoftiVj dominemurj Legitima quoque potestate apo- 
stolo uti grave fuerat ; idque idcirco appellat dominari. conf. 1 Cor. 
9, 17. not. de tali genere loquendi. — t^"? nlgfcag , jideij Fideles, 
liberi. — avvtpyoi, cooperariij non domini. — ^aQug, gaudiij ex 
Jide. Phil. 1, 25- Antitheton, tristitia, c. 2, 1- s. — ttj nlgfij fidej 
per fidem. Rom. 11, 20. — ig»;xar5, sfeftVi/s/neque lapsi estis, quan- 
quam pericnlum fuerat. 

C A P U T 11. 

v. 1. ^Ev,Qiva de ifiaVTa, Judicavi autem mihi ipsij quod ad 
me ipsum attinet, meo commodo, antitheton: vobis, c. 1, 23. — de, 
autemj Antitheton ad non jam, c. 1, 23- — ncclcv, iterum) Constr. 
cum venire, non cum venire in tristitia. in tristitia antea scripse- 
rat, non venerat. — iv Xvnri, in tristitiaj duplici. sequitiir enim , si 
enim ego contristo , et, si vero quis contristavit. Efficit haec ana- 
phora duas partes oppositas, quarum tractatio concinne respondet. 
scripsi, ut cognosceretis : scripsv, ut cognoscerem-. v. 4. 9- omnium 
vestrum: omnes vos. v. 3. 5- 

v. 2. Xvnoj , contristoj vel coram, vel literis. — xat xlg egtv, 
et quis est) To si habet apodosin bimembrem : et quis , et scripsi. et, 
et: cum, tum. — ivqiQaivayv f.ie, exhilarans mej per tristitiam poe- 
nitentialem. — si fu^, nisij Ei qui mihi laetitiam per poenitentiam 
affert, tristitiam per objurgationem incussisse non juvat. Mallem, 
opus non fuisse. — o Xvnsfisvog, contristatus) liiotat Corinthios, sed 
magisillum, qui peecarat. — i'4 tftS , ex mej d(p mv, a quibus, 
versu seq. Differunt particulae : a dicit quiddam liberius ; ex , quid- 
dam penitius. conf. c. 3, 5. 1 Thess. 2, 6. 

V. 3. jcai iyQaipa, ef scripsi) Demonstrat, se jam tum, quum 
priiQam epistolam, qua adventum promiserat, dedit, hoc animo fuisse, 


186 2C0R. n, 3 — 12. 

quem v. 1. explicat. — uip wp, a quibus) tanquam a filiis. — ovt, 
quod) Ipsum gaudium Paulo non sua, sed Corinthiorum causa est 
optabile. 

V. 4. 6x yoiQ , nam ex) Volui vos commovere ante adventum 
meum, ut postea non opus esset. angustia cordis peperit lacrymas, 
multa multas. Lacrymarum vestigia in literis, si ipse scripsit, videre 
poterant Corintliii, signum angustiae. — a^ 'IvtK) non tam ut etc. 
Tristitiae fructus non est tristitia; amoris autem, amor. — Xvni^Q^Ti, 
contristaremini) Facile dolet, qui a flente admonetur. — rijv ayu- 
nf]v, amorem) Fons verae correptionis , et ex ea gaudii. — yvojte, 
cognosceretis) ex mea fideli admonitione. — nfgiaaotiQwg fig v^ag, 
ahundantius in vos) singulariter mihi commendatos. Act, 18, 10- 

V. 5- rlg, aliquis) Clementer jam loquitur, quis , et quid, v. 10. 
In utraque epistola pepercit Paulus nomini hujus, de quo loquitur. 
— »x e{xi XiXvnrjiitv) non me contristavit , i. e. non contristatum 
hahet. — al^ uno fttQng) tantummodo ex parte attulit mihi tristi- 
tiam. — int(Jao(u , onerem) Id gravius, quam contristem. 

V. 6- Ixavov) Neutrum, loco suhstantivi. satis tali est, ita ut non 
possit plus ah eo postulari. iviuvov , verhum forense. Prudentiae 
christianae est, modum tenere. Bene longum tempus intercessit in- 
ter utramque epistolam. — inixifiia, objurgatio) Antitheton, con- 
donare, item, consolari. — rwv nXivovav, plurihus) non sohim iis, 
qui praeerant. Ecclesia gerit claves. 

V. 7- ;jfa()/(r«a5"at) Hoc vim hahet indicativi, unde potius con- 
donatur: et indicativus mitissime hortatur. c. 12, 9- Matth. 26, 18. not. 

V. 8- HVQoiaat, sancire) nvQog est penes amorem, non penes 
tristitiam. majestas regimmis et disciplinae ecclesiasticae sita est in 
amore. Hie regnat. &p LXX, xvQSad-ac. Gen. 23, 20. Lev. 25, 50. 

V. 9. xal eyQttxpu) non modo scriho, sed eiiam scripsi. — Tt]v 
doxc^ijv) documentum, an sitis filii genuini, amantes, ohedientes. — 
eig navTtt , ad omnia) ad ohjurgationem , et ad amorem. 

V. 10. zl, aliquid) Lenissime loquitur de peccato atroci, sed 
agnito. — xaQi^sG&e, condonatis) Non duhitat, quin faciant, quod 
scripsit versu 7. — x«i iyta ^ etiam ego) Modeste suhscrihit et se 
quasi aggregat Corinthiis. — ei tc xeydQiafiuc, si quid condonavi) 
Res limitatur per si quid: ut ostendat' Paulus , se veniam a Cprin- 
thiis peccatori datam suhsequi. Ex praesenti, condono, statim fit 
praeteritum, cojidonavi, dum Paulus haec scrihit. — dv vfiug, prop- 
ter vos) scil. condonavi. — iv nQoaojnco XQii^S , in facie Christi) 
coram Christo. 1 Cor. 5, 4- — cva ftij nXeoveHTtj&oSfiev, ut ne frau-. 
demur) Detrimentum unius peccatoris, detrimentum commune. Ideo 
dixit, propter vos. — vno tS auTuva, a Satana) cui tradidit vel 
traditurus fuit Paulus peccatorem. 1 Cor. 5, 5. Satanas non modo 
camem, sed animam perdere cogitahat: et,maxime nocendi locum 
quaerit per tristitiam. 

V. li. oi) yuQ, non enim) Vera prudentia ecclesiastica. qui ha- 
hent mentem Christi, non ignorant vorjfiara cogitationes et molimina 
hostilia. Conjugata, vorji^aTa, dyvoelv. 

V. 12. nai) etiam quamvis. Paulus lihenter Troade commoratus 
esset. — ■&vQag, janua) Nec tamen peccavit Paulus discedens, quia 
liherum manehat. — uveaiv, requiem) Hac primo spiritus, deinde 
etiam caro coepit carere. c. 7, 5. Scire cupiehat, quomodo priorem 


2 COE. n, 12 — 17. 187 

eplstolam suscepissent Cormthii. — t(o TvvsufiaTt, spiritu) Inde seri- 
sit, non necessum esse, janua illa uti. — rUop , Titum) a vobis 
venturum. 

V. 13. fig (Jiixxidoviuv , in Macedoniam) ubi propior essem et 
citius fierem certior. \g^ualis fuerit prioris epistolae ad vos meae 
fructus, V. g.] Haec continuantur c. 7, 2- 5- Interjacetque nobilissima 
digressio, de rebus tantisper alibi gestis et toleratis ; quarum fwictum 
hoc pacto etiam ad Corinthios derivat, apologiae praeludens contra 
pseudapostolos. 

V. 14- rw de &fco, Deo verd) Tametsi Corinthum non veni, 
Troade non mansi ; tamen non deest victoria evangelii , etiam aliis 
in locis. Accedit sermo modalis : Qratia Deo. — nuvtOTS, semperj 
Sequitur parallelum, in opmi loco. — d^Qtafi^evovTb tjuSg) qui 
iriumpho nos ostendit , non ut victos, sed ut victoriae suae ministros. 
non solum victoria, sed victoriae ostensio denotatur: sequitur enim, 
manifestanti. Triumphus oculos; odor nares vehementer ferit. — ■ 
Tt]v dafiriv , odorem) Ab omnibus sensibus metaphora sumitur ad de- 
scribendam virtutem evangelii. Hic visus (triumphi) et odor occur- 
runt. — uvtS, ejusj Christi. v. 15. — (pavfgSvri, manifestanti) Fre- 
quens verbum in hac epistola, suspiciones Corinthiacas refutans. sic 
1 Gor. 4, 5., 

V. 15- ivojdla) odor honus, i. e. validus , gratus piis, gravis im- 
piis. Christi odor per nos, ut aromatum per vestimenta, sese exerit. 
— Iv) penes. — GOi^ofiivoig' dnoXKvfievoig , qui servantur: qui 
pereuntj Utrius generis quisque sit, ex eo patet, prout quisque evan- 
gelium accipit. De priori genere agit c. 3, 1. — 4, 2. de altero, c. 4, 
3 — 6. — uTcoXXvfiivoig,- pereuntibus) c. 4, 3. 

V. 16- oGfit] &avdT{i, odor mortisj Habent pro re mortua: inde 
mortem nanciscuntur jure. — oTg di, illis autem) qui salvantur. Hic 
versus, collatis antecedentibus et consequentibus, yiaiTfiov habet. -^ 
•xal TiQcg TuvTu tlg Ixavog ; et ad haec quis idoneusfj Quis? i. e. 
pauci , nos. Ea sententia modeste innuitur et Corinthiis agnoscenda 
relinqidtur. coU. v. seq. Paulus suam et paucorum lnavoTfjra suf- 
Jicientiam copiose asserit c. seq. et hoc ipsum verbum repetit v. 5. s. 
ut adversarii videantur vel expresse vel in sensu negasse , Paulum 
esse idoneum. 

V. 17. ol no}.Xol, multij Sic c. 11, 18- Conf. ^''^'nn • 1 Reg. 18, 
25. Articulus vim habet. multi, plerique, donfiot, odoris expertes. 
Conf. Phil. 2, 21. — nanTjXivovTegJ cauponantes. qui non id labo- 
rant, ut quam plurimum virtutis edant, sed ut quaestum faciant. 
Loquuntur tales de Christo , sed non ut ex Deo et coram Deo. xa- 
nTjXot caupones aliunde mercem sumunt: adulterant: cum quaestu 
tractant. aliter apostoli in verbo Dei versantur. nam ex Deo loquun- 
tur, Qi sincere, et ut Deo se probent. Synonyma, doXSvTsg, adulte- 
rantes, c. 4> 2. et ifinogevsa&at , mercari. 2 Petr. 2, ,3. — f| iiXt- 
XQtveiag, ex sineeritatej Verbo Dei per se studemus. — dXX' wg ix, 
sed ut exj Gradatio, sed iterato. ut, declarat. *) — xaTivointov — 


*) Attamen et partimlam toV, ante a| fiXixQireiae , et particidam aV.A', 
ante vjs ix ■&sov, omittit Vers. germ., utut omissio minus prohata fue- 
rit per utriusciue Ed. margines. E. B. . , 


i88 2 COE. n, 17. ni, 1—5. 

XttXovf^iVy coram — loquimur) Sic plane c. 12, 19. Semper cogita- 
mus, Deum, ex quo loquimur, praesentem esse loquentibus: homines 
non curamus. — iv, in) Sermo, quem fn Christo habemus , divinitus 
datur et regitur. — XalQVfisv, loquimur) Linguam adhibemus: virtus 
est Dei. 

C A P U T III. 

V. 1. 'JtgyiofJis&u , incipimus) Justus aculeus , in illos quosdam, 
qui coeperant. — ndkiv , iterum) ut antehac factum in epistola 
priore. sic, iterum, c. 5, 12. — avvigccvetv , commendare) humano 
more; c. 12, 19- commemorando res alibi gestas. — */ /m»}) nisi. Par- 
ticula morata : num ita demumpares sumus ipsi ad nos conunendan- 
dos, si non etiam epistolis egeamus? Alii, »j. — Tcvig, quidam) 
multorum. c. 2, 17. Hac quoque in re abhorrere se significat a 
pseudapostolis. illi egehant. — iB vfiMv, ex vohis) ad alios. Hic 
ergo mos erat Corinthi. 

V. 2. iv TccTg tticQdlacg rnicov, in cordihus nostris) Vestra fides 
scripta est in corde nostro : in quo eam et vos ipsos circumferimus, 
ubique cognoscendam et legendam. Ex corde Corinthiorum reflecte- 
batur ad cor apostolicum. — ttcxvtcov , omnihus) a vobis et aliis. 
Argumentum pro veritate evangelica , obvium omnibus ,' ex ipsis de- 
sumendum credentibus. [c. 4, 2- 1 Cor. 14, 25-] 

V. 3- qtuvfQovfisvot, manifestati) Constr. cum vpii7g vos. Aetio- 
logia, cur legi possit haec epistola. — XQt^sov — vcp rifxwv, Christi 
— a nohis) Declarat ro nostra, v. 2. Christus, auctor epistolae. — 
dtttHovr}&fiau) Verbum diunovflQj saepe accusativum rei habet. c. 8, 
19. 20. 2 Tim. 1, 18- 1 Peti-. 1, 12. 4, 10. Sic Paeanius : ti]v [luxrjv 
dtunovovfitvog, pugnam administra^is. 1. 7« metaphr. Eutr. Aj)ostoli 
dirjKovfiv tanquam ministri dederunt epistolam. Christus per eos 
lucem, spiritum, in tabulas cordis Corinthiorum intulit, ut scriba atra- 
mentum in cartam fert. Ad scribendam epistolam requiritur mem- 
branavel carta, et calamus, non modo atramentum. Quod Paulus 
atramentum sine calamo et carta memorat, est synecdoche : ro (liluv 
non praecise atramentum notat , sed quamcunque nigredinem , v. gr. 
etiam carbonum, quibus lapidi aliquid inscribi potest. Totius scrip- 
tionis, quae atramento et calamo fit , eadem est ratio , quae decalogi 
in tabulis lapideis exarati. Lapidi insculptae erant literae , ut cartae 
inscribitur atra litera. Corda innuuntur Corinthiorum : nam Paulus 
erat quasi stilus. — ov fiiXuvt , non atramento) Synecdoche. nam 
tabulae apud Mosen, divinitus inscriptae, sine atramento, certe erant 
materiales. — ^cavTog, viventis) Conf. v. 6. 7- — It&ivutg, lapideis) 
v. 7. — nXu^l ttuQdiug auQKivutg, tahulis cordis carneis) Tabulae 
cordis, genus : tabulae carneae , species. nam non omne cor est car- 
neum. 

v. 4. nSTcol&riatv , fiduciam) qua tales nos esse statuimus et 
profitemur. Antitheton, segnescere. c. 4, 1. — did tov XQt^sov, per 
Christum) non per nos ipsos. Hoc tractatur v. 14- fin. et seqq. — 
nQog Tov d^sov, ad Deum) Hoc tractatur v. 6. seqq. 

V. 5.*) Xoylaua&ttt, cogitare) GogiisiadiO consequi, nedum loqui 


*) iap,h>, sumtis] Hac ipsa etiamnum, hora. F. g. 


i2 COR. m, 5 — 14. 189 

aut perficere. Inesse quiddam videtur mimeseos. Non enim cogitant, 
quos Deus agit: id est, nil cogitando fingunt aut elaborant. 2 Petr. 
1, 21. — Tt) quicquam, vel minimum. 

V. 6- nal, etiam) Epitasis. sufficientiam dedit nobis, et suffi- 
cientiam diaconorum N. T. quae multo plus postulat. — »?/««? ^ca- 
aovag , nos ministros) Appositio. — natviig, novi) Antitheton', ve- 
ieris. v. 14- — ov, non) JSfovi Testamenti: id est, non literae, sed 
Spiritus. vid. Rom. 7, 6. seqq. cum annot. — y^ufifiaTog^ literae) 
Paulus etiam dum haec scripsit, non literae, sed spiritus ministrum 
egit. Moses in proprio illo officio suo, etiam cum haud scripsit, ta- 
men in litera versatus est. — TtvevfiuTog, spiritus) cujus ministe- 
rium majorem et gloriam habet et capacitatem requirit. — dnoxTit- 
vh) occidit; -geccsitoYem. exstimulat ad sensum mortis, nam si pecca- 
tor vitam haberet, antequam literavenit; vivificatione per Spii-itum 
non esset opus. Huc conf. v. seq. mortis. 

V. 7. »j diamvia, ministerium) quo Moses fungebatur. — ivre- 
Tvnojfiivtj) LXX, asKoXafiftavt]. Ex. 32, 16- — U&oig, lapidibus) 
Fuerunt igitm- duae tabulae diversae, non ex imo lapide. Ex. 54, 1.- 
impressum lapidibus, est declaratio incisi hujus, in literis. — iyi~ 
vri&Tjiv d6'^t]) nacta est gloriam. ylvofjiai , fio , et flfii, sum, v. 8., 
difFerunt. — |tt7j dvvaa&ao aTSviGat) Ex. 34, 30-, e^fio^tj&rjaav iyyi- 
aai avTM. — fxcavaicog , Moysis) in sua functione versantis. 

V. 8. i'qav) erit. Loquitur . ex prospectu V. T. in noyum. adde, 
spem, V. 12. 

V. 9. naTaKglamg' dtnatoavvijg, condemnationis : JustitiaeJ Per 
hanc raulto magis quam per illam refulget Dei gloria. Litera con- 
demnat: condemnatio mortem infligit : Spiritus , cum justitia , vitam 
affert. — dola, gloria) Abstractum pro concreto, brevitatis gratia. 

V. 10. ovdi didoiaqaty ne gloTrificatiim quidem estj Sequitur 
mox limitatio , in hac parte. Lumen majus obscurat minus. — ro' 
dsdo^uafiivov, glorificatum) Sie LXX, Ex. 34, 29- 35-, "pp 6s86'iaqav, 

V. 11. dtd do'S,r]g' iv S6'^r]', per gloriam: in gloria) Particulae 
convenienter variataer. Subaudi est. — ro fiivov, quod manet) Non 
manet ipsa dtuxQvia, ministerium, et quicquid ex parte est, 1 Cor. 
13, 10., sed Spiritus, justitia, vita. Ideo neutrum genus adhibetur. 

V. 12. iXnldtt, spem) Fiduciam dixit v. 4-, nunc spem, intuitu 
ejus, quod manet, v. 11. — na^ptjala) aperta agendi ratione. 

V. 13. xai H, acnon) Subaudi sumus si.ut facimus. — ndlvftfia) 
Sic LXX, 1. c. — n()og to fii^) IlQog, ad, congruentiam notat, 
coU. Matth. 19, 8. Nam t6 fii^ aTeviaat erat ante impositionem 
velaminis: sed ipso splendore Mosis posterius, v. 7. quare illic to5« 
ponitur. Quod de Mose dicitur, Paulus de ministris N. T. negat, 
nempe totum illud, ponere velamen, ne inspiciant Israelitae. Saepe 
aliquid inseritur in protasin, quod proprie in apodosin redundej;. ,In 
V. 7- est mqe fitj dvvaa&at dTSviaat. hic nQog to fit] dTeviaat. 
Hic nempe negatur actus, non potentia. Potentia apud Mosen deerat 
omnibus: apud apostolos, quibusdam. — elg ro Tilog tS xaTugyH- 
fiivn, in finem ejus, quod aboletur) Paulus verba flectit ad allego- 
riam. Id quod aboletur, 'hahet finem suum in Christo: v. 14. fin,- 
Rom. 10, 4. eo tendit et terminatur lex. 

V. 14. dXX' eno}go')&T], sed obdurati sunt) sed opponitur roj non 
intendere oculos. . — ro uvto) idem, quod Mosis tempore. — ijtiy. 


190 2 COE. ra, 14 — 18. 

super) i. e. cum legunt, et, tametsi legunt. • — ttvaypojffec) lectione, 
publica, frequenti, perpetua. Limitat Paulus : velamen non est jam 
in facie Mosis, aut in scriptis ejus; sed in lectione, dum Mosen le- 
gunt, et quidem ita, -ut Cbristum non admittant, item, super corde. 
V. 15. — ftsvft, fii] uvuiiuXvnrof.iivov) manet superjacens, ita ut 
ne retegatur quidem. — ott') quia nori nisi in Christo aboletur. Pro- 
positio eorum, quae sequuntur. — KaxuQytlTut , aboleturj vetus te- 
stamentum. conf., omnino v. 7. 11. 13- Non dicit, aholitum est, sed 
dboletur, respectu convertendorum, 

V. 15. uXX icog, sed usquej Sed opponitur ruJ non retegitur. — 
^v/xa) Hoc uno loco Paulus hoc advei-bio utitur: videtur ei hae- 
sisse ex recenti lectione rmv LXX, Ex. 1. c. — uvuyivalaxduo 
ftcoualjg, legitur MoysesJ et quidem obnixe, sine intuitu Christi. se- 
quitur antitheton, cum vero conversum erit. 

V. 16. rivUu d' uv r— ntQiuiQfiTui xo nuKvfifiu, quum autem 
• — aufertur velamen) Parodia haec est ad Ex. 34,34-j li^/xa d' uv 
Siffenogivno fiwi^ar,g svuvrc Kvgh XaXfJv ttVT(o, niQiriQfi^o to 
xdXvftf4u. Igitur rjvUu, non si, sed quum, plane affirmat, uti versu 
praec. et apud LXX passim. '^viau iav, t]iixu uv, Gren. 24, 41. 
27, 40. Ex. 1, 10. 34, 24. Lev. 6, 4. 10, 9. Deut. 25, 19. rjvlxa 
d' ttv, Ex. 33, 8. 22- 40, 56- — imqQixp^), conversum eritj scil. 13 
xuQdlu , cor. Resipiscendo veritas agnoscitur. 2 Tim. 2, 25. Non 
disj)utationis, sed conversionis methodus erga Judaeos adhibenda est. 
• — TiQog KVQiov , ad DominumJ Christum. v, \.l\. fin. Insignis ap- 
pellatio. c. 4, 5. — nfQiaiQiixuC) nfQtutQbfiut, passivum est, Act. 
27, 20. et apud LXX, Lev. 4, 31- 55. sed Medium, apud LXX, 
persaepe, et quidem eo quoque loco, quem Paulus respicit. Passi- 
vam tamen significationem suadet h. 1. antitheton versus 15- et 16. : 
velamen jacet: velamen aufertur. Praesens, aufertur, emphasin habet. 

V. 17. 6 de xvQtog to nvfvfiu igty , Dominus autem Spiritus 
estj Subjectum, Dominus. Christus non est litera, sed est Spiritus, 
etfinis legis. Sublimis enunciatio. conf, Phil. 1, 21. Gral. 3, 16- Par- 
ticula autem ostendit, hoc versu declarari praecedentem. Conversio 
fit ad Dominum, ut spiritum. ~ 5 da to nvevfiu xvQiti , uhi vero 
Bpiritus DominiJ Ubi Christus est, ibidem Spiritus Christi: ubi Spi- 
ritus Christi, ibi Christus. Rom. 8, 9- s. Ubi Christus et Spiritus 
ejus, ibi libertas, Joh, 8, 36. Gral. 4, 6. s. — ixf^) ibi demum. — ikfv- 
&fQia) libertas, opposita velamini, servitutis symbolo. libertas, adspi- 
ciendi sine timore tali, qualem habebant filii Israel. Exod. 34, 30- 

V. 18. rif^flg de ndvTtg, nos vero omnesj nos, Ministri N. T. 
omnes. antitheton ad unum Mosen. v. 13. — dvuxfxalvfiftfvc^ nQoa- 
wnio) faeie nostra retecta erga homines. nam erga Deum-ne Mosis 
quidem facies erat velata. Antitheton, opertum, c. 4, 3. — rjjV 
d6%av, gloriamj majestatem divinam. — xvQly, DominiJ Christi, 
xttTonTQtCdfifvot) Dommus nos xuTonTQiCft, splendorem faciei suae 
in corda nostra tanquam in specula immittens: nps illum splendo- 
rem suscipimus et referimus. Elegans antitheton ad ivTfTvnwftivrj, 
insculpta. Nam quae insculpuntur, fiunt pauUatim : quae in speculo 
repraesentantur, fiunt celerrime. — t^v uvrtjv) eandem, cum simus 
multi. Eadem gloriae Christi in tot fidelibus expressio, character 
veritatis, — fiy.6vtt, imaginemj Domini, gloriosam, — fiSTufiOQqii- 
fii&u, transformamurj Domiuus format celeri scriptura, imaginem 


2C0E. m, 18. IV, 1—4. 191 

suam in nobls; sicut Moses retulit gloriam Dei. Passivum retinet 
accusativum; utinillo: dt&daxofiac vlov. — dno dd'§t]g etg do^ocv, 
a gloria in gloriam) a gloria Domini in gloriam in nobis. Israelitae 
a gloria Mosis non erant transformati in similem gloriam. erant 
enim in litera. — Ka&dnsQ, sicutj Adverbium similitudinis. coll. 
V. 13. ^zcM^ Dominus se nobis inprimit, sic per nos exprimitur. 
Ipse est exemplar ; nos, imagines. — « jio xvgls nvivfittxog) a Do- 
mini (Christi v. 14.) Spiritu. Eespicit v. 17., uhi vero Spiritus Do- 
mini. Si esset appositio, Paulus diceret, dno xvqIu ra nvevfxuTog. 
Alias dicitur Spiritus Domini; sed hic, Domini Spiritus, emphatice. 
'yino est , uti cap. 1, 2. , et saepe. 

C A P U T IV. 

V. 1. Ti^v dbUKOvlav ravTtjv , ministerium hoc) de quo eap. 5, 
6. seq. - — xa&cog riXs7j-&ijuev , sicut misericordiam naeti sumus) Mi- 
sericordia Dei, per quam ministerium accipitur, facit strenuos et sin- 
ceros. Etiam Moses misericordiam adeptus est, et inde tantam in- 
venit admissionem. Ex. 33, 19. — - ovx — dlk', non — sed) Duplex 
propositio. altera pars, per ;ftaa/uof, tractatur mox; prior, a versu 
16. Quare ibi repetitur, ovtt ixicaicSfiiv, non segnescimus, nil vitir 
capimus , in loquendo , in agendo , in patiendo. 

V. 2. dnimd[ii&a) Hesychius: dnsmdiis&a, dnfQgixfjdfti&a' 
anilnavTO, naQrjvtjGavTO, dnSTa^avro, dbdicavimus, et abdicata esse 
jubemus. — ra KQVnTU rijff aiayvvtjg, occidta pudoris) Pudor, glo- 
riae dominicae expers, ex occulto agit. eam nos agendi rationem 
missam esse jubemus. Eom. 1, 16. Antitheton, manifestaiione, mox, 
et loquimur. v. 13. Iv navHQyltt, in astutia) Haec opponitur since- 
ritati. astutia latebras quaerit: nos non utimur. — firids doXSvTfg) 
neque aduUerantes. — r^ q^aviQcoast, manifestatione) conf. c. 3, 3. 
— Ttjg dXij&iiug, veritatis) evangelicae. — iavrQg , nos ipsos) ut 
sinceros. — nQog) ad. — ndaav) omtiem, de omnibus rebus. — 
avvsidijatv) conscientiam, c. 5, 11.: non ad judicia carnalia: c. 3, 1., 
ubi implicite notatur commendatio quorundam carnalis. 

V. 3. d ds, sin autem) perinde ut Mosis tempore. — ttal igi, 
etiam est).Etiam intendit vim temporis praesentis in est. — ro iv- 
ayyiXbov, evangelium) per se apertissimum. — iv , zn) ' quod ad 
pereuntes attinet. sic in, lCor. 14, 11. — iv To7g) i?i illis, non in 
se. — dnoHvftivocg , pereuntibus) 1 Cor. 1, 18- 

v. 4. iv oTg) ad quos quod atti?iet. — 6 &e6g to amvog xaxs, 
deus aevi hujus) G-randis sed horribilis descriptio Satanae, \grandi 
ejus, at horribili operi, h. l. memorato, respondens, V. g.] conf. Eph. 
2,2. de re; et Phil. 3, 19. de vocabulo. quis alias putaret, illum 
posse in hominibus tantae luci officere ? Inest autem mimesis aliqua. 
nam pereuntes, Judaei praesertim, putant, se habere et.nosse Deum. 
Sujus aevi injidelium, construxere veteres, quo magis resisterent 
Manichaeis et Marcionitis. — ro amvog TbTS , aevi hufus) hujus, 
inquit: non enim semper grassari poterit. — iTVcpXoiOf, occaecavit) 
hon modo velavit. — tuv dnlgwv, injidelium) Epitheton, subaudito 
relativo pronomine, ixiltcov, illorum. nam in iis, qui perennt, maxime 
sunt ii, qui, cum audierint, non creduut. Fide recipitur evangelium 


192 2C0E. IV, 4 — 8. 

ad salutem. — itg ro nr, ttvyccattt) *) ne luceat. — tov (foiTtafiov 
tS suayyiUe xcl., illuminatio evangelii etc.) Mox appellat illumina- 
tionem cognitionis etc. qjcortffftoff, illuminatio, est reflexio sive pro- 
pagatio radiorum ab illuminatis ad illuminandos plures. Evange- 
lium et cognitio sunt correlata, ut causa et efFectus. — ttjg doiijg, 
gloriae) c. 3, 18- not. — slxcav tS &f3 , imago Dei) Hinc satis in- 
telligi potest, quanta sit gloria Christi. v. 6. 1 Tim. 6, 15. Qui Fi- 
lium videt, Patrem videt, in facie Christi. Filius Patrem exacte 
repraesentat ac refert. 

V. 5- e, non) Non commendamus nos ipsos, c. 3, !• quanquam 
pereuntes id putant. — yap^ enim) Penes nos culpa non est caeci- 
tatis illorum. — xoqiop' daXng, Doviinum: servos) Antitheton. non 
praedicamus nos ipsos dominos. conf. c. 1, 24- — diilag vfiwif, ser- 
vos vestros) Inde Paulus Corinthios sibi praeferre solet. v. i2- s. — 
dicc i?](t5v, propter Jesum) Ex Illo majestas Christianorum. 

V. 6- OTt, quia) Probat, se veros esse servos, — o &f6g, Deus) 
Deus — splendere; subjectum: deinde, subaudito <25f, (uti Act. 4, 24. 
25-) praedicatum sequitur, qui splenduit. ■ — o finojv, qui dixit) qui 
verbo jussit. LXX, einiv , Gen. 1, 3. — ix dxdr»? (pws , sx tenc- 
bris lucem) LXX, Job. 37, 15-, ■^w? notr,attg ix axoxng. Magnum 
opus. — flafi ifjfv) fulgorem dedit, ipse Lux nostra : luminis non so- 
lum autor, sed etiam fons, ac Sol. — XttQdlatg , cordibus) per se 
obscuris. — iv ngotJconco **) itjaS ;ff>is«, i)i faeie Jesu Christi) qui 
est Patris unigenitus et imago, et manifestatus est in carne cum 
gloria sua. 

V. 7. roV d^riaavQov tStov, thesaurum hunc) descriptum a c. 2, 
14. Nunc ostendit, afflictiohes et ips.am mortem adeo non obstare 
ministerio Spiritus, ut id etiam adjuvent, ct exacuant ministros, et 
fructum augeant. — ogQaxivoig, testaceis) Thesauros antiqui asser- 
vabant in oUis. Sunt testacea vasa , sed tamen munda ; contra ac 
vas aureum tamen immunduni esse potest. — (rxtvfatv, vasis) Sic 
appellat corpus sive carnem, afflictioni et morti subjectam. v. seqq. 

— ^ vnfQ^oXt] Tr,g dvvttfifoig, excellentia virtutis) quae in thesauro 
sita se in nobis, dum servamur, et in vobis, dum locupletamini, ex- 
serit. V. 10. s. — fj, sit) esse agnoscatur , cum gratiarum actione. 
V. 15. — tS &fS, Dei) non modo ex Deo. Deus non modo semel 
largitur virtutem, sed semper praestat. 

V. 8. iv navti ■&'kt^o(ifvoi, dum in omni premimur) Sic c. 7, 5., 
in omni, scil. re, loco. conf. semper, v. 10. — Sltpoi-ifvot, dum 
premimur) Quatuor participia in hoc versu, ad affectum; totidem 
in sequenti, ad ea quae foris accidebant, spectant. c. 7, 5. Con- 
struuntur cum fj^oftfv, habemus: et in quovis membro prius conima 
probat, vasa esse testacea: posterius praedicat excellentiam virtutis. 

— 8 gtvOxioQiif-ifvoi, non ad angustias redigimur) Nunquam deest- 
exitus. — ■ dnoQtifJtivotf haesitamus) de futuro: ut premimur, in 
praesenti. 


*) Pronomen avrots, in marg. Ed. 2. pluns, qiiam in Ed. maj., aestima- 
tum, exhibet quoque Vers. germ. E. B. 
%*) Nomen ' IrjaS ditiiae lectionis esse, et margo Ed. 2. et Vers. germ. tVi- 
nuit. Eademque raiio est lectionis r» xvqIh, v. 10. E. B. 


2C0R. rV, d — 16. 195 

V. 9. dimxofispoi , persecutionem patimur) Plus est vittxct^ttXXo- 
fiepoi, dejecti, ubi fuga nou patet. 

V. 10. itdvtoTf) Ab hoc differt del, v. seq. ndvroTf, toto tem- 
pore: uel, quibusvis temporilus, conf. dfl, Marc. 15, 8. Congruunt 
xerha,, circumferentes, tradimur, versu hoc et 11. — r^V vfxQoxriv, 
mortificationem) Haec est quasi actus: vita, habitus. — r» ^vqIh, 
Domini) Hoc.nomen subaudiendum ter versu hoc et seq. *) com- 
mode autem primo hoc loco mitigat mentionem mortificationis. Mor- 
iiftcatio Domini dicitur, et genitivus innuit eommunionem, uti c. 1, 5. 

— iriaS , Jesu) Saepius in hoc toto loco Paulus hoc nomen sohim 
ponit, V. 5., quam alias solet. itaque hic singulariter sensit dulcedi- 
nem ejus. ■ — nfQKpeQOvrfg , circumferentes) in terris. — Yva xal, 
ut etiam) Incrementura sumit consolatio. Modo, quater, sed. — fv 
TM GOifittTV tjficov (pttPfQcod-7] , in corpore nostro manifestetur) ma- 
mfestetur in mortua carne nostra. v. seq. Altero* loco nomen, al- 
tero verbum, emphaseos causa praeponitur. versu 10. spectatur glo- 
rificatio : v. 9- conservatio in hae vita , et corroboratio. nostro hic 
potius addit, quam ineunte versu. corpus est nostrum, non tam in 
morte, quam in vita. manifestetur expHcatur versu 14. 17. s. 

V. 11. ot C(opTfg, viventes) Oxymoron. conf. viventes, c. 5, 15- 
Miratur se tantis mortibus , vel etiam aliis ob testimonium Christi 
jam interfectis, v. gr. Stephano, Jacobo, superstitcm. Antitheta, vi- 
ve7ites, mortem: vita, mortua. — nagadvdofjif&a, tradimur) Elegan- 
ter et modeste abstinet mentione ejus, qui tradit. Extrinsecus tra- 
ditio videri posset temere fieri. 

V. i.2. ■&dvaToq, mors) corporis. [per cojTuptionem hominis ex- 
terni, V.% g.] — fo)>j, vita) spiritus. 

V. 13. To ttvio) eundem, quem \et Davides habuit et habetis] 
vos. conf. V. 14. — xarci, secundum) Hoc construitur cum credimus 
et loquimur. — inlgfvtra, dto fldlrjaa) Sic LXX , Ps, 116, 10. 
Hebr. enigfvaa, oti, Xulriao). Altero sensu alter iucluditur. Fides 
nata mox loquitur: et ex loquela se noscit et auget. — XaXtififv, 
loquimur) sine metu, in media afflictione et morte v. 17. 

V. 14. fidoTfg, scientes)fide magna. c. 5, 1. — naQttg^aft) prae- 
sentes sistet. Hoc verbum est instar hypotyposeos. 

V. 15. yaQ, enim) Causa, cur modo dixerit, voiiscum. — ndvra, 
omnia) adversa, secunda. — /} ^dQig , gratia) quae nos.servat, et 
vos in vita confirmat. — nlfovdaaatt " nfQtaafvarj) IlkfOpdC(*} ba- 
bet vim positivi; ■nfQiaafio}, comparativi. Rom. 5,20. Itaque cum 
nfQtaafvari construendum dtd. IlXfov idem quod nXr,Qfg non est 
comparativus. — dtd) propter complurium gratiarum actionem, pro 
illa gratia. Gratiarum actio gratiani uberiorem invitat. Ps. 18, 4« 
50, 23. 2 Chron. 20, 19. 21. s. — fviaQt^^lav , gratiarum actionem) 
nostram vestramque. c. 1, 3. s. — nfQtaafvari) abundantius obtingat 
nobis et vobis, iterum ad gloriam Dei. 

V. 16. dto 6'x fKXttxSfifp, propterea non segnescimus) v. 1. not. 

— ftoi, exterior) corpus, caro. — dtaq.&fiQfTat , corrumpitur) 
per afflictionem. — dvaxatvSTat, renovatur) per spem. v. seqq. 
Haec novitas omne vitium ttaxlap arcet. 


*) Conf. not. marg. ad v. 6. E. B. 

T. n. N 


194 2C0K. IV, 17. 18. V, 1 — 6. 

V. i7. TTttQttvtixa) modo. notatur praesens breve. 1 Petr.. 1, 6- 
Antitlieta: modo, aeternum: leve, pondus: qfflictionis, gloriae: sev 
cundum praestantiam , in praestantiam. — ica-d'' vnsg§okriv , secun- 
dum praestantiam) Etiam illa pressura, quae ittt&' vniQ^oXriv , se- 
cundum praestantiam , est, comparata ad minores afflictiones cete- 
ras, c. 1, 8. tamen est levis, ad gloriam ug vniQ^ohjv, in praestan- 
tiam, comparata. Oxymoron generosum. — KttTiQytttstat) compa- 
rat, conficit. 

V. 18. aKoniivTcov) dum spectamus etc. Quod quisque pro scopo 
habet, id assequitur. — nt) ^linofieva, quae non cernuntur) Aliud 
significat doQata, invisibilia. nam multa, quae non cernuntur, "erunt 
visibilia, confecto itinere fidei. — Y^iQ , enim) Causa, cur spectent 
illi ea, quae non cernuntur. 

C A P U T V. 

V. i. rdQ , enim) Aetiologia ad illud : pressura parit gloriam. 

— rj inlyfiog) quae est in terra : 1 Cor. 15, 47. Antitheton, in coe- 
lis. — Tj/tttoi', nostra) Antitheton, ex Deo. — oiKta tS axtjfag, do- 
mus tabernaculi) Antitheton, aedificium, domum non manu factam. 
Paulum tahernacularium metaphora ab arte sua potuit eo magis 
afficere. — xatttXv&il, dissolutum fuerit) Mite verbum. Antitheton, 
aeternam. — - i^o^wff^ habemus) Praesens: illico a tempore solutae 
domus terrenae. — dxftQonoirjrov) non factam manu humana. 

V. 2. iv Tiitca, in hoc) Eadem phrasis c. 8, 10. et alibi. — g«- 
vd^o^sv, gemimus) Sequitur epitasis, gemimus gravati, v. 4- — ol- 
xt]tt]Qiov, domicilium) oixla, domus, est quiddam magis absolutum: 
oiitrjT7]Qiov, domicilium, respicit incolam. — xo l'% HQavS) quod ex 
coelo est. ex hic denotat ortum, ut, ex terra, Joh. 3, 31. Itaque 
hoc domicilium non est coelum ipsum. — insvduawad-uv, superin- 
dui) Medium. sudv^a, indumentum, corpus; inde induti, degentes 
in corpore: tntpdvfia, superindumentum, habitatio coelestis et glo- 
riosa, qua etiam corpus, indumentum, induetur. Sicut graminis vi- 
ror et decus est vestimentum graminis, Matth. 6, 30., sic gloria coe- 
lestis est domicilium et amictus totius hominis, coelum intrantis. 

V. 3. iiys Kttl, siquidem etiam) Illud, quod v. 2. optatur, locum 
habet, si nos vivos inveniat dies novissimus. — ivdvadnivov, induti) 
Corpore induti sumus , v. 4- init. — o yvfxvol) non 7iudi a corpore 
hoc, i. e. defuncti. — evQe-d-}](f6fia'&a) inveniemur, a, die Domini. 

V. 4. Kttl yaQ, et enimj Causa desiderii. — i;evttCofiiv. ^ttQH- 
lAivoi>, gemimus gravati) Proprius sermo. Onus suspiria exprimit. 

— iKdvatta&ttt) exuere corpus. Non agnoscit fides philosophicum 
corporis a Creatore dati fastidium. 

Vv 5- KttteQyaadfisvog, paransj per fidem. — elg ttvto tSto) 
ad hoc ipsum, sc. ut ita suspu-emus. Eom. 8, 23. — Ktti) etiam. No- 
vum indicium. — rov dQQtt^divtt, arrhahonemj c. 1, 22. not. — ro 
Tivsvfitttog, SpiritusJ suspiria operantis. 

V. 6. ■d-ttQQSvTig) Antitheta : ■dttQQSvtsg Sv ndvtoti, &^ttQQSfi(v 
di xat •evdoKSfifv /xaXlov KtX. Utrivis parti sua subjungitur expli- 
catio: cum semper et in omni vita confidimus; tum vero confidimus 
maxime spe discessus beati. — x«/) et. — ivdrifiSvtig' eKdtjiiSfiev) 
Haec duo verba hic commorationcm denotant : at v. S.," ubi commu- 


2C'0E. V, 6 — 10. 195 

tantur, profectionem. — ixStjfiaftfv) peregrtnamw. In hoc ipso 
verbo latet causa fiduciae. nam peregrinator patriam habet, sive cito 
sive tardius eo perventurus. Hebr. 11, 14. — otto r» xvqio, a Do- 
mino) Christo. Phil. 1, 23. 

V. 7. Sid uiqKaq, per fidem) Non videre, prope tantundem est, 
atque disjunctum esse. — ytxQ, enim) Ref. ad «tto, a. — negma- 
rSfisv, amlulamus) in mundo. Sic, noQfvfG&cit, Luc. 15, 33. — a 
did (idag, non per speciem) LXX r.Nl?a visionem, aaspectum, spe- 
ciem, vertunt fldog. vid. praecipue Num. 12, 8.: iv (IdH , xat o di 
tttHy^ccTOiv it. Ex. 24, 17. Opponuntur inter se fides et species: 
fides in morte terminum habet, h. 1. Ergo tum incipit species. 

V. 8- Se, vero) Epitasis. coll. v. 6. not. — evdoxSfiev) ita decre- 
tum hahemus , valde gratum nobis fore. — ivdtjfifjaai') domum ire. 
V. 6. not, — ngog tov xvQtov, ad Dominum) Phil, 1, 23- 

y.Q. dto yial, ideo etiam) ut assequamur, quod optamus. — 
q^iloTiiiyfieOa, contendimus) Ilaec una qjilovifila, sive amhitio legi- 
tima. — eht, sive) Constr. cum hene placentes esse. 

#^ — iffff]fiSvTes , domi versantes) in corpore. 
l — ixdriftSvTig , decedentes) cx corpore. 
— evaQegov, hene placentes) praesertim in ministerio, 

V. 10. T8g yuQ ndvTag; amnes e7iim) Convenienter , de morte, 
resurrectione et vita aeterna agens, etiam de judicio cogitat. Mo- 
tivum sanctae illius amhitionis. — ndvTag rifidg, omnes nos) etiam 
apostolos, sive peregrinantes sive decedentes. — q^avfQco&tjvai) non 
modo comparere in corpore, sed manifestos fieri cum occultis- no- 
stris. 1 Cor. 4, 5« Etiam peccata fidelium pridem remissa patebunt. 
nam multa eorum bene facta, poenitentia, vindicta contra peccatum, 
ut plane dispalescant , requirunt revelationem peccatorum. Si quis 
fratri ignovit offensam, etiam offensa patebit etc. Sed id fiet ipsis 
volentibus, slne pudore et dolore. nam erunt alii , ac fuerant. Re- 
velatio illa fiet, indtrecte, ad majorem eorum laudem, Consideremus 
rem altius. 

§. 1. Dicta scripturae sacrae de remissione peccatorum sunt 
longe significantissima. Peccata teguntur: non reperientur: jacta 
sunt retrorsum: in pelago demersa: dissipata ut nubes ae nebula: 
sine recordatione. Itaque apud omnes, qui in judicio a dextris sta- 
bunt, ne atomus quidem peccati haerebit, 

§, 2. Vicissim, Dicta de omnibus omnium hominum operibus in 
judicium proferendis sunt universalia, Eccl. 12, 14- Rom. 14, 10, 1 Cor. 
3, 13. ss, 4, 5. etc, 

§. 3. Congruit locus 2 Cor. 5, 10., ubi apostolus ex manifesta- 
tione omnium, sive domum euntium sive peregrinautium, coram tri- 
bunali Christi, infert TIMOREMiyomvax ac Judicis, v. 11, 12-, eum- 


^) Lectionem sXvs txSTjaSvtss slrt tvSi^usvTsif inverso ordine, receptae 
textus lectioni aequalem constituit utriusque Editionis margo. Quodsi 
Not. crit. (Appar. Ed, 11, P. IV. nro, XIV. p. 896.) cum Vers. germ. 
comjparetur : videtur b. Auctor et ordinem et significatum verborum, 
qualem Gnomon exhibet, postea mutasse. Nam Not. crit. Jiabet: iv- 
SijuSfTee , domum euntes, non domi versantes ; et Vers. germ= : Wir 
mogen in der.Frerade seyn (i. e, (HS/iftSyrs?) oder heimgehen (i. e. 
iriSiiusvTti). E. B. 

N 2 


496 2C0E. V, 10. 

que timorem non modo reprobls, sed etlam sibl et sui slmilibus . 
cordi esse declarat. Is timor apud sanctos, supposita sententia de 
peccatis eorum non revelandis, nullus erit. Porro Paulus se et sui 
similes manifestatum iri dicit non modo oatenus, quatenus rem bene 
in summa gesserint, sed etlam quatenus ulla ex parte defecerint. 
Mirabills est apud eos, qui servantur, mercedls varietas: efFectum- 
que demerita habent, non ad poenam quidem, sed tamen ad jactu- 
ram mercedi opposltam. 1 Cor. 3, 14- 15. coll. 2 Cor. 1, 14. Phll. 2, 
16. 4, 1. lUud, ut quilibet accipiat etc. docet, apud justos manlfe- 
statum iri defectus quoque. Nam.ita demum patebit, cur quivis 
acciplat Iioc mercedls, quod acclplt, non minus, non plus. Reddet 
Dominus cuique, UTI opus ejus erit. 

§. 4. Quare dicta §. 1. citata non debemus nlmium premere. 
Peccata electorum praeterita non deslnent esse objecta divlnae om- 
niscientlae sempiternae, quanquam slne uUa offensa et exprobratlone. 
Et hoc unum plurls est, quam patefactlo peccatorum coram omnir 
bus creaturls, si haec etiam perpetua esset, nedum in uno judicli 
die, ubi non ut cpmmissa, sed ut per poenitentlam retractata et de- 
leta peccata occurrent. 

§. 5. Neque apud Ipsos electos proprla ipsorum jpeccata de- 
sinent esse objectum recordatlonis suae, quanquam sine uUa mole- 
stla. Cui multum remlssum est, is multum dlllgit. Aeterna magni 
debitl condonatl recordatlo erit fomentum maxlmi amoris. 

§. 6. Tanta verbl divinl est efficacla apud homlnes in hac vita, 
ut a splrltu separet animam, Hebr. 4, 12-, et occulta cordis recludat, 
i Cor. 14, 25. Pudor admlssorum ac remissorum est animae, non 
spiritiis. Homlnes in flagitlls se volutantes, saepe occulta sua jac- 
tant: desperatl, nihil celant. Gratia vero, multo potentior, plane 
ingenuos facit suos. Vere poenitentes ad apertissimas confesslones 
occultorum malorum summa cum lubentia progrediuntur. Act. 19, 18. 
Quanto magis In illo dle ferent, se patefieri, plane absorpta affec- 
tuum naturallum tenerltudlne ? conf. i Cor. 6, 9- 11- Talls candor 
niagnam pacem et laudem confert. Si in judicio esset locus apud 
justos V. gr. pudorl, ea, crcdo, peccata, quae hodle phirlmum te- 
guntur, minus molesta forent, quam ea, quorum hodie minus pudet. 
Pudet nos hodie, eorum maxlme peccatorura, quae adversus vere- 
cundlam sunt. Jure major esse debebat pudor alloruni peccatorum, 
ex gr. adversus tabulam prunam. 

§. 7. Adamum esse salvum, non dubitamus. at lapsus ejus in 
perpetuum memorabitur. nara allter restitutlo per Chrlstum facta qui 
celebrari dlgne possit in coelo, non capio. Davidis cum Uria ne- 
gotium, Petri abnegatio, Sauli persecutlo, aliorum peccata, ipsis re- 
mlssa, tamen In V. et N. T. tam dlu scrlpta exstant. Si hoc non 
obstat remissioni pridem factae, ne iu judiclo quidem extremo men- 
tio peccatorum obstabit remlssioni. Non omnis manlfestatio dellc- 
torum est pars poenae. 

§. 8. Tam arctum nexum bona et mala, tam inseparabilem invi- 
cem respectum habent, ut bonorum revelatlo slne malis Intelllgi non 
posslt. Quodsi quaedam peccata sanctorum patefient, consentaneum 
est, omnia in lucem proditura. Facit haec sententia ad gloriam om- 
nisclentlae et misericordiae divinae: et tali pacto rationes judicii in 


2C0E. V, 10 — 12. 197 

alios benigni, in alios severi egregie invicem elucescent, cum uxgc^ 
^elix retributionis. 

§. 9. Non dico, omnia omnium beatorum peccata omnibus crea- 
turis actu et distincte perspectum iri. Maledicti fortasse' ea non 
cognoscent: justi non habebunt, cur inter se vereantur. Peccata 
eorum, luce magni illius diei omnia retegente, non erunt manifestata 
directe, ut fit apud reos, qui plectuntur, (unde Matth. 25. nuUa eorum 
mentio:) sed indirecte, quoad conveniens fuerit: quemadmodum in 
foro humano plenam speciem facti multa saepe ingredi solent obi-: 
ter. Et tali modo bona quoque opera reproborum manifesta fieri 
poterunt. In luce omnia nosci possunt, sed non omnes omnia noscunt. 

§. 10. Haec consideratio timorem nobis in posterum incutere 
debet : incussit enim apostolis, ut hic locus 2 Cor. 5. docet. Quod 
si ob praeterita manifestationem illam refugiunt animae teneriores; 
rite instructae ex iis, quae dicta sunt, praesertim §. 6., acquiescent. 
Saepe veritas, quae initio amara videbatur, penitius introspecta dul- 
cescit. Si quem amo ut me ipsum, ei licet mea pace omnia de me 
scire, quae de me egomet scio. Multa aliter judicabimus, in mul- 
tis aliter afFecti fiemus, donec illuc perveniamus. 

— nofihr^Tuv, referai) Hoc verbum non solum de praemio vel poe- 
na, sed etiam de actionibus, qiias praemium vel poena excipit, dici- 
tm-. Eph. 6, 8. Col. 3, 25. G-al. 6, 7. — eicagos, quisque) seorsum. 

— xd dtd tS awfiavog) Homo, cum corpore, agit, bene vel male: 
homo, cum corpore, mercedem capit. conf. Tertull. de resurr. carnis, 
c. 43. td — TiQog tt, ea intima, ad quae extrinsecus egit. dvd r» 
acofiuTog, dum is corpus habuit. v. 6. 8- c. 4, 10. conf. did, Rom. 
2, 27. — fhe dya&ov shs xukovj sive 'honum sive malurn) Constr. 
cum egit. Nemo potest simul et bonum et malum facere. 

V. 11. *) nsi&oixev, persuademus) ita nos gerimus, et vehemen- 
ter et modice agendo, v. 13. ut homines, nisi nolint, probare nos 
possint. Confer, quae de conscientiis dicit, mox et c. 4, 2. Opponi 
solent nsl-Qitv et dvttyy.dCetv. vid. ad Chrysost. de Sacerd. p. 396. 
392. s. — nfcpttvs^ol/nf&a , manifestati sumus) manifestos nos praCr 
bemus et gerimus. Tales qui sunt, sine terrore possunt manifestari 
in judicio. v. 10- — iliciCat, spero) Manifestatum esse est praeteri- 
tum: spes est rei futurae. Sperat Paulus aut manifestationis jam 
factae fructum, aut ipsam maiiifestationem adhuc futuram.. — avvsi- 
di^asatv, conscientiis) Pluralis habet gravitatem. [Fit aliquando, ut 
quis talium quoque conscientiae manifestatus sit, qui rem conantur 
dissimidare. V. g.] 

V. 12. ydg, enim) Aetidlogia, cur existimandum relmquat con- 
scientiae Corinthiorum. — didovTsg, dantes) Subaudi scrihimus, aut 
simQe verbum generale, cujus vis continetur in speciali commenda- 
mus. Simile participium, cap. 7, 5. 11, 6. Argumenta, inquit, vobis 
praebemus gloriandi de nobis. — navpjf^arog, gloriationis) de no- 
stra sinceritate: tantum abest, ut demum opus esse commendatione 
nostri putem. - — e^tjre, haheatis) repete, occasionem. — iv nQoa- 


*) Tov (fo^ov, timorem] Coliel. 12, 13. V. g. — dv&Qoma?, Iwmimbusl 
Multis, quae ipse J>^KS' facit, non probantur: quibus qui prohari 
queant, "quae faciunt servi Ejus ? Quid- consilii ? Audis , lector , boc 
ipso loco. V. g. 


198 2C0E. V, 12 — 16. 

lonat' xttl s KUgdla, in facie: et non corde) Idem antitheton, 1 Sam. 
16, 7. LXX, et alio modo, 1 Thess. 2, 17- — ttagSla) corde.^ Haec 
Pauli vena erat: ab ejus corde fulgebat veritas ad conscientias Co- 
rinthiorum. 

V. 43. eire liigrj^iiV eiTt ocoq^QovSfiip) Hlud tractatur v. 15 

— 21.: hoc, c. 6,1 — 10. Alterius verbi vis patet ex altero: ultra 
modum, vel modice, agere. nimius videri Paulus poterat ex feyinpe- 
rasmate, quod dedit versu praec. [tantis videlicet encomiis munus 
suum ornans. V. g.] — &t^, Ded) scil. idtra modum egimus, quam- 
vis homines non capiant nos. — ^f^^v , vobis) Etiam pii aeqiiiore 
animo ferunt doctorum moderationem, quam ixguaiv, excessum : sed 
horum est obsequi Spiritui. 

V. 14. yccQ, enim) Eadem sententia c. 11, 1. 2., sed cum in- 
cremento. nam hic uUra modum egimus ait et amor: illic insipien- 
tiae et aemulor. — ccyccmf) amor, mutuus: non modo timor. v. 11. 
amor Christi, erga nos, quam maxime, et inde noster quoque amor 
erga illum. [Quod amorem 7i. l. dicit apostolus, qui fines migrare 
fortassis videri queat, id vel aemulationem postea nuncupat, quae 
metu ad insipientiam usque concitetur, c. 11, 1 — 3- V. g.] — avpi- 
fev, distinet) ut nos etDeo et vobis probare conemur. 

V. 15. x^lvuvtag, judicantes) judicio verissimo. Amor et judi- 
cium non obstant inter se, apud spirituales. — vnig nuvttov , pro 
omnibus) pro mortuis et viventibus. — uqu ol ndvzeg , igitur hi 
omnes) Hinc summa vis tS vntQ, pro, et summa magnitudo mysterii 
patet. non modo tantundem est, ac si omnes essent mortui, sed om- 
nes mortui sunt. neque mors, neque alius uUus hostis, neque ipsi 
potestatem sui habent: toti sunt in potestate Redemtoris. orhabet 
vim relativam ad nuvTiov, omnibus, Apta universalitas: Doctores 
urgent, auditores urgentur; quia pro utrisque mortuus est Christus. 

— uns&uiov , mortui sun£) neque jam se ipsi respiciunt. Quod 
omnium est, id inprimis ad se applicant generosi amatores Redem- 
toris. Mors facta in morte Christi. — xul, et) Hoc quoque pendet 
ab OTV, quod. Primum illa inter se respondent, unus et pro omni- 
hus: deinde, mortuus est et vivant. — ol swirf?, viventes) in carile. 

— d\Xu, sedj scil. vivant , in fide et vigore novo. Gal. 2, 20. — 
TO)) non dicit, vneQ t3. Dativus est commodi, ut appellant: vniQ, 
plus notat. — xul iyeg&evTC , et excitato) Hic non subauditur pro 
illis; nam non congruit cum phrasi apostolica: sed analogum quid- 
dam, V. gr. ex Rom. 14, 9. 

V. 16. dno tS vvv, ab hoc tempore) ex quo amor Christi nos 
occupavit. Etiam haec epistola gradu dififert a priore. — adivu, 
neminem) neque nos ipsos, neque alios apostolos, Gal. 2, 6., neque 
vos, neque alios. magnos non timemus, tenues non ducimus nobis 
tenuiores. omnia agimus et patimur, et omni modo curamus, ut om- 
nes adducamus ad vitam. In hac ecstasi, (v. 13.) imo in hac morte, 
(v. 15.) neminem novimus superstitum, etiam in ministerio nostro. — 
nuTu auQita, seeundum carnem) secundum statum veterem, ex no- 
bilitate, divitiis, opibus, sapientia. [ut ex respectibus naturalibus hoc 
illudve vel ageremus vel omitteremus. V. g.] — ti di huI iyvolxa- 
fiev") oiSk et iyi/toxa difFerunt. lCor. 2, 8- 11- 8, 1. seq. Tolerabilior 
erat talis cognitio ante mortem Christi. tum enim erant dies carnis. 

— xaitt aaQHtt, secundum camem) Constr. cum iyvalxufiev, cogno- 


2C0E. V, 16 — 21. 199 

vimus. — XQt^ov, Ckristum) Non dicit hic, Jesim. Appellatio Jesu 
est quodammodo spiritualior, quam Christi: et Christum cognoscunt 
secundum carnem, qui eum non mundi, v. 19. sedlsraelis duntaxat, 
c. 11, 18- not. agnoscunt Salvatorem, et sibi eo nomine gratulan- 
tur , quod sint ex ea gente , ex qua Chi-istus ortus est j et in ejus 
gloria splendorem politicum, in pristino ejus ante passionem aspectu 
et auditu qualicunque excellentiam, in ejus cognitione fructum sen- 
suum naturalium quaerunt, neque ad illum fructum enituntur, qui 
hic describitur, et ex ejus morte ac resuscitatione deducitur. v. 15. 
17. s. coU. Joh. 16, 7. Rom. 8, 34.- Phil. 3, 10- Lue. 8, 21- 

V. 17. */ Tis f» XQ''^^f ^^ 9'"^*^ ^'^ Christo) ita, ut Christo vi- 
vat: si quis eorum, qui nos audiunt etc. Observa eorrelatum, nos 
in Christo, h. 1. Deus in Christo, v. 19- Christus ergo mediator et 
reconciliator. — Htttvrj nTtatgj nova creaturd) Non solum Christia- 
nus ipse novum quiddam est, sed ut Christum ipsum non secundum 
carnem novit, sed secundum vim vitae et resurrectionis , sic et se 
ipsum et omnia pro novitate illa intuetur aestimatque. De hac, 
Gal. 6, 15. Eph. 4, 24- Col. 3, 10. — xd aQXata , vetera) Haec 
appellatio fastidium aliquod ostendit. vid. Gregor. Thaum. Paneg. 
cum annot, p. 122. 240. — iiaQTiXd^^v, transiverunt) ultro, ut nives 
vere novo. — idy, ecce) Demonstrativum rei praesentis. 

V. 18. T« de ndvTU, haec autem omnia) quae a v. 14- dicta 
sunt. Infert Paulus ex morte Christi, obligationem suam erga Deum. 
V. 13. — Vf^ag, nos) mundum, et nominatim apostolos. cOnf. v. seq. 
ubi rursum. subjungitur in nobis. Illud nos inprimis complectitur 
apostolos, sed non solos. nam initio v. 18. jam late patet oratio. 
Sic saepe Subjectum in eadem oratione variat, neque tamen mox diserte 
add-itur nota diversitatis. — r/u7v, nobis) apostolis. — Ttjv dittxoviav, 
ministerium) sermonem, v. seq. Ministerium dispensat sermonem. 

V. 19. 00? ort) Particulae declarantes. — riv xarttAAaorffcoi') 
erat reconcilians. conf. v. 17. uot. Tempus verbi iiv declaratur 
V. 21. — iv XQ'''^^' ^" 'Ji'*"'-» ^'^ Christo: in nobis) Haec inter se 
respondent. — xoa/xov, mundum) infensum antea. — xaTaXXdaoojv 
fii] loyt^ofievog , co7icilians: non impuians) Eadem res affirmativis, 
et negativis verbis solet amplificari. — ra nuQanrcofiaTa) offensas 
multas et graves. — ■&ifi£vog, ponens) sicut interpreti committitur, 
quid loqui debeat. 

V. 20. vneQ /^tga, pro Christo) Christus, fimdamentum leffa- 
tionis divinitus missae. — npfa^suofisv' deofts-d-a, legatione fungi- 
mur: rogamus) Duo quasi extrema, inter se opposita; quae perti- 
nent ad t6 ultra modum egimus: horum antitheton, inter extrema 
iUa medium, adhortamur, c. 6, 1. 10, 1. quod pertinet ad ro orco- 
<pQQv5fi£v, moderate agimus. Ideo sermo apostolicus plerunque naQa- 
xalsi, adhortatur: quum to legatione fungimur habeat majestatem, 
t6 rogamus submissionem non quotidianam. c. 10, 2. \Conf. 1 Thess. 
2> 6. 7-] Utroque verbo non tam, quid nunc faciat, Paulus indicat, 
quam quid in toto suo munere. alteri ro pro Christo praeponitur, 
emphaseos causa, coll. verss. anteced. Mox alterum, eadem de causa, 
prius ponitur. — xaraAAa'y»?rf, reconciliamini) este reconcUiati. 

V. 21. roV) eum, qui non norat peccatum; qui nuUa eguerat 
reconcUiatione. Elogium Jesu proprium. Maria non erat jj fitj yvS- 
Gtt quae non norat peccatmn. — dfiaQTittv inoirjaev, peccatum fe- 


200 - 2C0R. V, 21. "VT, l — 6. 

cit) peceatum ita, uti nos justitia. Quis auderet sic loqui, nisi Pau- 
lus pvaeiret? Conf. Gal. 3, 13. Ideo Christus etiam derelictus in 
cruce. — Vfxelg') nos, qui non noramus justitiam, qui debueramus 
consumi, nisi reconciliatio inventa esset. — iv <»vt(o, in eo) iu 
Christo. Antitheton, pj^o nobis. 

C A P U T VI. 

V. 1. 2JvvfQyavTfg , cooperantes) Non modo ut legati Dei, vel 
contra, ut rogantes, vobiscum agimus; sed etiam, ut amici vestri, 
cooperamur vobis ad .salutem vestram. [Hoc est medium inter gra- 
vitatem legatorum, et inter submissam rogationem, c. 5, 20. Id est, 
omnia experimur. Not. crit.] nam vos debetis salutem vestram ope- 
rari, Phil. 2, 12- cooperatio describitur v. 3. s. adhortatio, v. 2. 
14. s. \usque ad c. 7, !• V. g.] Ab Judaismo deterret, ut legatus, 
et rogando: ut cooperans deterret ab ethnicismo. In omnes ejus- 
modi formas non nisi sanctus evangelii minister vertere se potest. 
— xal) etiam. — rijv X"9''^3 gratiam) de qua c. 5, 18. s. [et c. 6, 

2. 17. 18. V. g.] — dfiaa&ac) Hoc deducitur ex datrw. Gratia 
divina se offert, fides et obedientia humana se permittit. 

V. 2. leysv, dicit) Pater ad Messiam, Es. 49, 8- omnes in eo 
fideles amplectens. — yap, enzm) Describit gratiam. — dexrutj ac- 
cepto) divini beneplaciti. Hinc Paulus mox infert correlatum, fv~ 
nQoadexvog , bene acceptum, ut nobis quoque gratum sit. — int\- 
xaatt oa) audivi te, orantem. — iv rif.i^Qa, die) Luc. 19, 42. Hebr. 

3, 7. — Ida vijv, ecce nunc) Summa adhortationis, v. 1. per sermo- 
cinationem proposita. 

V. 3. £v firjdfvi, in nidlo) Resp. iv navtl, in omni. v. seq. — 
didovtig, dantes) Participium pendet ex v. 1. — nQoaitonrjv, offen- 
sionem) quae esset, si careremus patientia et ceteris, quae mox me- 
morantur. — ^ diaitovla, ministerium) Abstractum. Concretum 
V. 4. Dei ministri. 

V. 4- didvi.ovov, ministri) Hoc majorem vim habet, quam si 
scripsisset dtaxovag, ministros. — vnoftovrj, patientia) Haec primo 
loco ponitur. c. 12, 12. Sequuntur, casiitas &iQ. v. 6- Insignis 
Grradatio. — nolXri, multa) Sequuntur ter tria patienda, quibus 
patientia exercetur, pressurae — , plagae — , labores — . Primus 
ternarius continet genera; secundus, species adversorum; tertius, 
spontanea. Et notanda singulorum varietas, plurali numero ex- 
pressa. — iv d-liipsatv, iv dvdyKatg, iv isfvoxuQlutg, in pressuris, 
in necessitatibus , in angustiis) Affinia haec vocabula et inter se et 
cum aliis varie junguntur. c. 12, 10. 1 Thess. 3, 7- Rom. 2, 9. 8, 35. 
Luc. 21, 23. In pressuris, complures patent viae, sed difficiles; in 
necessitatibus una, difficilis; in angustiis, nulla. 

V. 5. uitaTagaaiutg, seditionibus) vel contranos, vel propter nos. 

V. 6. iv yvcoaet') yvwatg saepe dicit aequitatem, quae commodas 
rerum austeriorum interpretatiohes amat et admittit : et congruit, quod 
sequitur, in longanimitate. conf. 2Petr. 1, 5. 1 Petr. 5, 7. not. — iv 
fiaxQo&vf.ii(x, iv jfp/jgorT^z/'., in longanimitate , in benignitate) Haec 
nomine unius virtutis junguntur etiam 1 Cor. 13, 4- — iv nvivfiuTt 
ciyiio, in Spiritu sancto) ut semper habeamus praesentem Spiritum 
sanctum, semper vigeamus, etiam in exserendis donis miraculosis. 


2 COB. VI, 6-13. 20i 

i Thess. 1, 5. Sequitur continuo , in amore, qui praecipuus fiructus 
est Spiritus, et usum donorum spiritualium gubernat. 

V. 7- de^iojv x«t ttQtgegmp) per arma q^ensiva, quum floremus; 
et defensiva, quum laboramus. Milites xXiPiiv , ayfiv , inc(;Qiq>ftv 
Int doQV aut inl ^iq)OS, ad dextram; ini ocantda, e(p rjviav aut xu- 
Uvov, ad laevam significat, perinde ut Gallis manus freni dicitur 
laeva; lanceae, dextra. adde Not. ad Chiys. de Sacerd. p. 464- Haec 
ita collocavit Paulus, ut simul facerent transitionem. nam modo de 
armis dextris egit, de sinistris statim acturus. 

y. 8. S6'^t]g, gloriam) Aota, gloria et aTifiia dedecus proficis- 
citur ab iis , qui auctoritate poUent , et cadit in praesentes : infamia 
et lona fama, apud multitudinem, in absentes. [PorrOr gloria ah 
iis proficiscitur , qui , qualis sit minister DEI, agnoscunt: dede- 
cus ab iis, qui non agnoscunt, adeoque alios, in rebus seculi hu- 
jus qualemcunque opellam navantes , pluris aestimant. Infamia ab 
ignorantibus et malevolis : bona farna, a bene informatis pariter 
atque animatis. Quanto quis vel gloriae vel bonae famae, tanto 
etiam vel dedecoris vel infamiae plus minusve habet. V. g.] Con- 
traria concinne miscentur. — dvacfijuiag, infamiam) Hanc si ne apo- 
stoli quidem eifugerunt, quis effugere postulet? — tog nldvot, ut se- 
ductores) Summa infamia. — cclr]&fig , veraces) apud fideles, et re 
ipsa. 

V. 9. dyvQ^fifvoi, ignoti) \ita ut vel plane ignoremur et negli- 
gamur , vel habeamur prorsus alii quam qui reapse sumus. V. g.] 
Gal. 1, 22. Col. 2, 1. — iniytvcoaKOfievoc) agniti. — *) idy, ecce) re- 
pente, contra spem. 

V. 10. dei) quovis tempore, quoties tristati eramus. — nkatiCov- 
xeg, Jocupletantes) spiritualiter. — ndvta itare'xovreg , omnia tenen- 
ies) ne aliis pereant. 

V. 11. ro ^ofia, os) Symperasma, quo yiam sibi praeparat Pau- 
lus, ut ex laude ministerii evangelici a c. 2, 14. bucusque deducti de- 
rivet adhortationem ad Corinthios*. — dvecpye, apertum est) aperuit 
se.- Sane singulare quiddam habetbaec epistola. — hoqIv&ioi, Co- 
rinthii) Eara et praesentissima appellatio, quoddam quasi privilegium 
Corinthiorum exprimens. conf. Pliil. 4, 15. not. — ?; aaQdia, cor) Ab 
ore ad cor concludere debebant. Affinia sunt , apertum esse et di- 
latatum. — nenXdTVVTuc , dilatutum est) diffusum est. 1 Reg. 4, 29. 
sb sn"! XVfia xuQdlag, cog -^ dfxfiog rj nagd Tr,v QaXaaaav. 

V. 12. 8 (5evo%(OQe7c[\i-e, non angimini) Indicativus. Antitheton : 
dilatati estote. — tv rjfiiv) in nobis. ev , in , proprie , uti c. 7, 3. 
Sat spatii habet cor nostrum ad vos capiendos. Paulini cordis lati- 
tudo eadem est Corinthiorum , propter necessitudinem spiritualem , de 
qua v. 13. — gevoxwQeltr&e, angimini) angustia cordis, propter de- 
lictum nuperum. — ev zolg anldy^vocg vftuv , in visceribus vestris) 
quae mea causa doluere. 

V. 13. ri^v) Subaudi «ara, secundum. — avrrjv) eandem: ut 
eodem sensu sitis, quo hos. — dvTCfiia&lav, remunerationem) quam 
mihi ut patri debetis. conf. Gal. 4, 12. — mg rettvocg Xiyut, ut libe- 
ris dico) Innuit hac parenthesi, se nil grave et acerbum postulare. 
— nXaTvv&ijTe, dilatamini) Adhortatio duplex: Pandite vos primum 


*) dno&vijonovTBi, morientes] c. H, 23. V. g. 


202 2 COE. VI, 13 — 18. 

Domino, deinde nobis. conf. c. 8, 5. dilatamini, ut Dominus ■ vos in- 
habitet : v. 14. — c. 7, 1. capite nos , c. 7, 2- 

V. 14. jUTj yipsa&ef ne fiatis) Molliter, pro ne sitis. — iTf^o^u- 
ySvTig , cum parte aliena jugatt) Lev. 19, 19- LXX, tu KTrjvv] as « 
naToxfUGiig iTSQO^vyia. Heterogenea sunt, fidelis et infidells. Jugo 
vicina est notio servitutis. Affine verbum ts^^TjaiSiM Num. 25, 5- De- 
terret apostolus Corinthios a connubiis infidelium , coU. 1 Cor. 7, 39. 
tantummodo in Domino. Eas tamen rationes adhibet, quae etiam 
ab reliquo cum infidelibus commercio propiore eos deterreant. conf. 
V. 16. cum 1 Cor. 8, 10. 10, 14- seqq. — unlgoig, infidelibus) ethni- 
cis. Omnes peregrinitatis fibras evellit. — Tig, quae) Quinque in- 
terrogationes : quarum tres primae vimhabent argumenti; quarta, aut 
quae, et quinta, simul conclusionis. — dtxutoavvri xai dvofJiia , Ju- 
stitiae et injustitiae) Status fidelium et infidelium, diversissimus. 

V. 15. ^fUccQ, Belial) Semper graecis verbis exprimunt LXX, 
bs^^^bs Hebraicum : hoc autem loco Hebraicum euphemias gratia Pau- 
lus adhibet. Est hoc appellativum, 1 Sam. 25, 25. primumque occur- 
rit Deut. 13, 14- Hiller. Onom. S. p. 764«: Belijahal, sine adscen- 
su: i. e. infimae conditionis , humillimi et ohscuri loci. B. Paulus 
Satanam Belial vocat. Veruntamen Satanas Deo, Christo autem 
Antichristus opponi solet: quare hic quoque Belial, Christo oppo- 
situs , omnem coUuviem antichristianam- notare videtur. 

V. 16. avyKttTtt^fCTcg) LXX, Ex. 23, 1. a (TvyxuTtt&^ar] fieTu 
tS ddinn. — jM^ra tldiaXoiv, cum idolis) Non dicit: ftfra vaa fidoJXwv, 
cum templo idolorum, (quamvis templo subaudit Syrus:) nam idola 
non inhabitant cultores suos. — vfxilg , vos) Quae Israeli promissa 
sunt , pertinent etiam ad nos. — ivoixtjaco — laog, inhabitabo — 
populus) Lev. 26, 11. s. LXX, ^jyorco Trjv aarjvijv fid iv vfilv — • «al 
ifinfgcnttTTjao) iv vfiiv, xaliaofittt vfidSv ■d^fog , x«t vfiflg fasa&i 
fiot Kaog. Unum versum citat Paulus ; totam periocham vult repetitam 
censerii — ifinfQin«T^a(o, inambulabo) Divinam praesentiam per- 
petuam significat inhabitabo, inambulabo operationem. Materia de 
inhabitatione Dei gratiosa in anima et corpore sanctorum, declarari 
potest ex contrario, de obsessione spirituali et corporaH; ut omnis 
oeconomia mali et boni inter se .conferri possunt- secundum rationes 
contrarias. — ^iaofiai, ero) Summa divini foederis. Ex. 6, 7. Hebr. 8, 
10. — ' ■&f6g' Xaog, Deus: populus) Grradatio, in Pdtrem: in Jilios 
etc. V. 18. Ap. 21, 3. 7. Jer. 31, 1. 9. 

V. 17. iiEfX&fT£ — firj unTfa&f) Es. 52, 11. dnogtjTS anogtjTf, i^- 
ik&tTf ix(7&fv, aal dxa&d{}TOV fit} uipjja&f i'^fl&fTf ix fiiau avTrjg, 
dcpoQia&rjTf htX. — ix ftfaa ttvrwv, ex medio eorum) ex gentiHbus. 
•— liyto xvQiog, dicit Dominus) Sequitur epitasis, dicit Dominus 
omnitenens. v. 18. — dna&dQTOv ,impurum) Masculinum. Es. 52, 11. 1. 
conf. Es. 65, 5. Huc ref. purificemics, c. 7, 1. — fit] dnTfadt, non 
tangite) Videre, cum opus est, non semper inquinat: Act. H, 6. tan- 
gere, magis. — tladii/fftuL, intro recipiam) tanquam in famiUam aut 
domum. [Conf. c. 5, 1 — 10. V. g.] Sumus foris: sed intromittimur. 
Respondet, exite ex etc. Deus est in sanctis: v. 16. et sancti sunt 
in Deo. tiadfxoftac respondet Hebraeo y^p Ez.20,41. Zeph. 3, 19- 20. 

V. 18. tig vlyg xai &vyaTiQag, in Jilios et filias) Es. 43, 6. Pro- 
missio Salomoni data, 1 Chron. 29, (28-) 6. applicatur ad omnes fide- 
les. — KvQLog navxOKQtttmQ) Dominus omnitenens. Ex hac appel- 


2 COR. VI, 18. Vn, 1 — 4. 205 

latlone perspicitur magnitudo promissionum. Porro to nttvroxQci'- 
T(o(} omnitenens in N. T. alibi nusquam nisi in Ap. ponitur: hoc 
autem loco Paulus adhibet more LXX interpretum, quia locum 
V. T. citat. 

€ A P U T VII. 

V. 1. J^a&aptacofiiv, purMcemusJ Haec postrema pars est horta- 
tionis, quae proposita erat c. 6, 1. et exhibita ibid. v. 14- Exhorta- 
tionem concludit in prima persona. Antitheta , impurum , c. 6, 17. 
item, inquinamento. h. 1. Idem officium ex simili fonte deducitur 
1 Joh. 3, 3. Apoc. 22, 11. — (ioXvGfiS, inquinamento) Inquinamen- 
tum carnis, v. gr. fornicatio ; et inquinamentum Spiritus, idololatria, 
saepe conjuncta erant apud gentes. Etiam Judaismus , in puritate 
carnis occupatus, nunc est quodammodo inquinamentum Spiritus. 
Illi opponitur sanctimonia, huic timor Dei, (coll. iterum 1 Cor. 10, 
22.) promovens sanctimoniam. — nvtvfiuxog, spiritus) Conf. Ps. 32, 
2. 78, 8. — intTikSvTig, perjicientes) usque ad finem. Coepisse non 
satis est: finis coronat opus. Antitheta: d^x^fiai j inttiliw , incipio, 
perjicio. c. 8, 6- 10. 11. G-al. 3, 3. Phil. 1, 6. — dyioxrvvjjv, sanctimo- 
niam) Resp. separamini, c. 6, 17. — Iv, in) Non dicit, xul qio^ov, 
et timorem. Timor est sancta passio, quae non perficitur studio no* 
stro, sed duntaxat retinetur. \Purus DEI timor cum ipsa lautissi- 
marum promissionum consideratione conjunctus est. c. 5, 11. Jlebr. 
4, 1. V. g.] , _ 

V. 2. ^fojpijffarf ^fiocg, eapite nos) Summa eorum, quae hoc ca- 
pite et c. 10. seq. dicuntur. — r]}jidg) nos, vestri amantes, vestra causa 
laetantes ; et nostrum sensum, sermonem, actiones. — ovdivtt jjtffcjc»?* 
attfifv, ovdiva icfi&iiQafiBV, ovdivu inlioviXTrjau^ep) Tria proponit 
per gradationem, quorum primum tractat a v. 4-, ipso verbo ddtitelp 
repetito, V. 12. Secundum, a c. 10, 1- ipso vevho (p&ilQftv repetito, 
c. 11, 3. Tertium a c. 12, 13. ipso verbo nkiovexTsTv repetito, ib. v. 17. 
Periochae tamen initium notavi in v. 11. cap. cit. Transitio potest 
ad antecedentia vel ad sequentia referri. Ipsius incisi illius , ovdivtt 
inleovexTrjaafiiv, tractatio incipit versu 13. Hoc ergo dicit: Nil est,' 
cur nos non capiatis. nam neminem laesimus, asperitate, tristitiam 
absorbentem pariente: imo ne deteriorem quidem fecimus elatiore 
agen^i ratione: imo ne circumvenimus quidem per quaestum. in om- 
ni re consuluimus vobis et commodis vestris, coU. v. 9. idque gratis. 
Dum malum Corinthiis illatum esse^negat, bona eis praestita innuit, 
sed modestissime oculos quasi avertens. 

V. 3. 8 nQog ituTditQtatv , non ad condemnationem) Ostendit, 
se id, quodv. 2. dixit, non ideo dicere, quod existimet, Corinthios 
abhorrere a Paulp et coUegis, sed dicere animo paterno, c. 6, J3.: 
eamque existimationem , ut ostendat , quam longe ab illa absit , con- 
demnationem vocat, nova sui demissione. — nQoelQjjxa , ante dixi) 
c. 6, 1 2. — Y^Q> ^^^^W C^^sa, cur nec ipse eos condemnet , et cur 
illi debeant ipsos capere. ^ iv aaQdlatg, in cordibus) Sie Phil. 1, 7. 
— • tig To dvvttno&avel.v xat av^ljv, ad una moriendicm et una Di- 
vendum) c. 1, 6- 4, 12- Summa amicitia. 

V. 4. naQQTjala, fidueia) v. 16. c. 6, ll- — vneQ vfimv, pro vo- 
hts) ad alios. antitheton, atd vos. — naQattXtjaet , consolatione) De 


204 3 COR. VII, 4—9. 

hac, V. 6. s. de gaudio , v. 7. s. 16- de utroque , v. 15. consolatio le- 
vat, gaudium omnino liberat a tristitia. — VTifQTtiQKJaevofitti , su- 
perdbundo) super omnia adversa. — ■&ll\pei'j pressura) de qua v. 5- 
•&Xi^6fifvov , pressi. Hue pertinent, quae commemoravit. c. 4, 7- s. 
6, 4. s. V , . 

v. 5. okqI, caro) Late sumitur hoe. expende to q)0^oi, timores. 
— &XL§6iJifvol) pressi, scil. eramus. — e^co&sv, extrinsecus) a gen- 
tibus. — laco&iv, intus) a fratribus. conf. i Cor. 5, 12. 2 Cor. 4, 16. 

V. 6. rs? TccTTHviig, humiles) Nam erecti- et elati non capiunt 
solatium. 

V, 7. dvaYYiXXbiv) renuncians, exspectantibus. haec vis verbi 
compositi. Nominativus pendet a consolationem accepit: sensus perti- 
net etiam ad tg praesentia. — Tt^v vficov £TTi7t6&t](nv , vestrum de- 
siderium) erga me. — tov vftcav odvQfxov , vestrum fletum) de vo- 
bis, peccatum non statim ultis. — tov v/hwv Cr,Xov , vestrum zelum) 
pro salvando spiritu peccatoris. Haec tria recurrunt v. 11.: sed cui- 
libet horum accedit syntheton aliquod. hic autem parcius agit, et 
euphemias causa desiderium pi-imo loco ponit, Qifletwn dicit, non in- 
dignationem. — vniQ ifiS) pro me. Quia Corinthii zelum adhibuere, 
Paulus sublevatus est, quo minus exerceret zelum. — iligs ftf fiul- 
Xov, ita ut ego potius) Transitio occulta. Exstitit ajDud me non tam 
solatium, quam gaudium: g?m.dCmm potius. v. 13. 

V. 8. fv r?7 iJTtgoArj) in ejxistola. non addit, mea. mox etiam lon- 
gius ab ea se removet, quum addit , IvifivT], illa. — il 'xaT) etiamsi. 
Optarat Paulus, ut a Corinthiorum poenitentia , si fieri posset , remo- 
ta esset tristitia. Ter uno versu hanc particulam adhibet. item v. 12. 
Vide paternam ejus lenitatem": tantum non deprecatur. — ^liiKo, vi- 
deo) ex re ipsa. — il xal, etiamsi) In inciso hocce , oti ?J intgoX)] 
iniivr] fi xa/ nQcg ojQav iXvm^aiv vfiug, formula fi x«t vel ante se 
et post se comma habere debet, vel neque ante neque post. Cau- 
sam explanat apostolus , cur ipsum haud poeniteat tristitiae Corinthiis 
allatae. Contristavit vos, inquit, epistola, tantummodo ad tempus, 
vel potius ne ad tempus quidem. tJnde etiam Chrysostomus illud, 
OTi nQog ojQttv iXvnrjasv Vficcg, ita repetit in exegesi, ut siital prae- 
termittat. Valde morata est si xai particula , absohite posita. Sex- 
ius nQog agQoXoyoV Mf&^ i^fifQav ovdiv twv nQOfiQt]ftfv(ov duva- 
Tov tgi/ nttQtt(Ti]ftfi3a&ai'j fiovu 6s , fi nul aQa , Tug tS jjXih xt- 
vt}afig. ubi fi xal uQa, ut apposite loquitur Devarius, detrahit con- 
cessioni factae, Solis videlicet tantum motus observari posse: si 
modo, inquit, scil. ipsi motus Solis observari possunt. Vide Devar. 
de partic. Gr. in fi xal, nec non in ciXX' finfQ et txXX' si uQa, et 
Budaei Comm, L. Gv. f. 1390- ed. 1556. et, si placet, quae notavi 
ad Grregorii Neocaes. Paneg. p. 174, de ei absolute , posito. Per- 
commode Lutherus, Vielleicht. Alii non observata particulae vi, 
mire vexarunt hunc locum, Yi&sg apostolici plenissimum. Affinis lo- 
cutio , edf uQog ojquv , Gal. 2, 5. 

V. 9. vCv y^aiQO), nunc gaudeo) Nunc facit epitasin: non modo 
non poenitet me , quia tristitia fuit hrevis ; sed etiam gaudeo , quia 
fuit salutaris. — tig ftfTuvoiav, in poenitentiam) In hic determinat 
speciem tristitiae. — nuTd iffov, secundum Deum) Secundum hic 
significat sensum animi, Deum spectantis et sequentis. In Deum non 
cadit tristitia : sed tristitia poenitentium mentem cum Deo conformat. 


2 COE. Vn, 9 — 10. 205 

conf. xttTcc, secundum, Rom. 14, 22. Col. 2, 8- 1 Petr. 4, 6- SIc apud 
Philostr. in Heroicis, p. 665. x«r« '&s6v i^xco, divino auspicio ad- 
sum. — iv (iijSepi, in nullo) Congruit hoc cum affectu illo, ex quo 
apostolus loquitur etiam c. 11, 9. iv navTi, in omni. — ^rjfim&r^ts, 
detrimentum pateremini) Omnis tristitia, quae non est secundum 
Deum, detrimentosa est, et mortifera. v. 10. 

V. 10. fiftdvotuv ^ dfiSTttfii/irjTOv, poenitentiam — non poeni- 
tendam) Vi etymi fiSTapoia proprie est mentis, fitTufteltiu yohmta,- 
tis ; quod illa sententiam, haec solicitudinem vel potius studium mu- 
tatum dicat. Unde Tkomas Oatalcerus Advers. misc. posth. c. 29., 
ubi de his poenitentiae vocabulis accuratissime agit, longam disserta- 
tionem hac anacephalaeosi claudit: Ita seriem hahemus non 6loa/j- 
goijg, sed dn^t^cSg delineatam, qua afectio ista a prima sui ori- 
gine, quasi per gradits et incrementa quaedam, ad maturitatean, 
ut cum Septimio loquar, justam tandem perducitur.- Primo loco 
animadversio hdbetur , quod nb 11123 pro ib rntU Hehraeis dicitur: 
ah hac erroris agnitio, fiaTCcvota resipiscentia oritur. Exdpit hanc 
dvattQtgtjGtg sive Xvni], displicentia, tristitia; ro tsriD poenitentia: 
hanc, uhi efficax nal yvrjaia i. e. genuina fuerit, consequitur ro 
niU5 conversio, intgQQq>i], fiSTttfiiksta , quae colophonem et coroni- 
dem impo7iit, cum vitae novam plane a pristina rationem inducat. 
Haec ille. Porro propter arctlssimam intellectus et voluntatis ne- 
cessitudinem fitTufiilata et ftaTavota simul sunt, et nomina ac verba 
utraque promiscue apud philosophos quoque sumuntur, unique verbo 
Hebraico triS apud LXX respondent : in utroque etiam (xtTd signi- 
ficat post. Unde Plato in Gorgia: zavTa jiQOvorjCfaat fiiv, dvvuTd' 
fiaTavo}]aaGt di, dSuvuTa. et Synesius Ep. IV., tco ijitfitj&st, cpaalv, 
t6 fiiv fiikatv 6x t]v, to di fiiTttfiaXatv, ivtjv. Utrumque ergo dici- 
tur de eo, quem facti consiliive poenitet, sive poenitentia bona sit 
sive mala, sive malae rei sive bonae, sive cum mutatione actionum 
in posterum, sive citra eam. Veruutamen si usum spectes, fiiTUfia- 
Xattt plerunque est fiaaov vocabulum, et refertur potissimum ad ac- 
tiones singulares : ftaTdvotwvero, inN. T. praesertim, in bonam par- 
tem sumitur, quo notatur poenitentia totius vitae ipsorumque nostri 
quodammodo : sive tota illa beata mentis post errorem et peccata re- 
miniscentia, cum omnibus affectibus eam mgredientibus, quam fruc- 
tus digni ^equuntur. Hinc fit, ut fiaTttvoalv saepe in imperativo 
ponatur, fiSTttfiaXala&at nunquam. ceteris autem locis, ubicimque 
fiaTdvota legitur, fiaTttfialatuv possis substituere: sed non contra. 
Idcirco hoc loco Paulus utrumque vocabuhim distincte ponit : et fia- 
Tttvotttv ilg aoiTrjQittv dicit dfiSTttfialritov, quia neque ipsumpoeni- 
tere potest hanc Corinthiis fisTdvoiav attulisse, neque hos, eam susce- 
pisse. — aig ao)Tr]Qiav, in salutem) cujus omnia impedimenta sic 
removentur. — xaTaQydCsrat, operatur) Ergo tristitia non est ipsa 
poenitentia, sed parit poenitentiam , i. e. studium etc. v. 11. — »J 
di) at sola mundi tristitia etc. cujus ego non exstiti autor vobis. --=^ 
rs xoafm) mundi: non modo, secwidum mundum. [Qualis Achabi 
in caussa Nabothi tristitia fuit. Suhinde malignae quoque tene- 
hrarum vires, ut in Saulo, se immiscent. Tum vel infantum iii- 
nocens alacritas volucriumve cantus vitidorumve exultationes in- 
dignationem quandoque movent. Talis mundi tristitia non minus 
cavenda est, qudm. laetitia mundi, Laetitia mundus in sodalitiiSf 


206 2 COR. VII, 10 — 13. 

reliquo fere tempore tristitia detinetur. V. g.] -^ &dvavov, mortem) 
auima,e maxime. Patet ex opposito. 

V. 11. idn, ecce) Demonstrat lioc Paulus ab experientia prae- 
senti. — vfiTvj vohisj Dativus commodi: coll. v. 9. fin. — aniidt]v, stu- 
diumj ansdaiov dicitur, quicquid in suo genere probum, integrum 
ac strenuum est. Pulcher locus Aristotelis 1. 2. Eth. Nicom. c. 5- »J 
rs 6(f.&uXftb aQiTTi Tov rs 6q>&uXf*ov anadalov noui xocl to sgyov 
ttvrS' ofAolmg 7] t5 'innn (xpiTij, innov vt anudulov notii, nai uya^ 
&0V dQttf-itiv iivX. ut t6 anadalov sit ro iv ayov et opponatur rcu 
(pavk(u, ibid. c. 4. Itaque ansdr} dicit navitatein : et in praesenti ex- 
primit praecipuum cbaracterem poenitentiae, serio animam penetran- 
tis, quo carent ol xaTuifQOvtjTal, contemtores. Act. 13, 41. Hoc stu- 
dium sequuntur sex cbaracteres speciales, mox : et bujus unius men- 
tio repetitur, v. 12. Idem verbum c. 8, 7. s. 16- s. 22. — ahXd ano- 
loylav KtX. sed defensionem etc.) Sed facit epitasin: non solum hoc, 
quod dixi, sed etiam etc. Corintbiorum alii bene , alii minus bene 
se gesserant in isto negotio ; vel etiam cuncti ex una parte fuerant 
expertes culpae, ex altera culpabiles: unde varii aifectus exstitere. 
defensionem ceperant et indigiiationem , rcspeetu sui ipsorum: ti' 
morem et desiderium respectu apostoli: zelum et vindictam, re- 
spectu ejus, qui peccarat. Confer de hoc triplici respectu, v. 7. not. 
et V. 12. not. — dnoXoylaVj defensionem) quod non approbaveritis 
factum. — dyavdxTrjaii' , indignatidnem) quod non statim coercue- 
ritis. dyavdxTi}aig hic mira proprietate accipitur. notat dolorem, cu- 
jus causam aliqxiis in se ipso habet, v. gr. in dentitione. huc enim 
confert E. Schmidius illud exPlatone: xi^/Jfft? r« jcui dyavdyiTr,aig 
niQi vd ovXa. — if'6^ov, timoremj ne cum virga venirem. — ini- 
no&tjatv , desideriumj ut me videretis. — ^r,Xov , zelumj pro hono 
animae illius, qui peccarat. — dXX ixdlxr^aiv, sed vindictam) con- 
tra malum ab illo patratum. 1 Cor. 5, 2- s. — ip nuvTi) in omni- 
hus, quas dixi, rebus. — avvigi^aaTi ittvtsg, commendastis vos 
ipsos) probavistis vos mihi, satisfecistis. — ■ dyv^g fhat) puros esse, 
clementer dictum, esse, pro factos esse. nam non plane fuerant 
puri. 1 Cor. 5, 6. Exprimitur amnestia mutua. versu hoc et seq. — 
nQdyi-iaTt, negotio) Indefinite loquitur de re odiosa. 

V. 12. ^x ^vixiv tS ddixrjaavTog) Quicquid scripsi, non illius 
causa, qui laesit, jam scriptum habeo. tov ddiy.riaavTa appellat il- 
lum, quem c. 2, 5- rov XiXvnr^v.oTa' nunc variat verbum, quia t6 
contristare de se ipso dixit, v. 8. s. et ipsam tristitiam missam facit. 
Quia vos Corlnthii fecistis de illo, qui peccarat, quod fas fuit, per 
zelum et vindictam, acquiesco. — ovde ivotiv tov ddtnti&ivTog, 
neque laesi causa) Singularis pro plurali, per eupbemian. Laesi 
erant Corinthii, c. 2, 5. quorum defensio et indignatio faciebat, ut 
Paulus illorum quoque causa jam posset acquiescere. Alii inter- 
pretantur de parente oflFenso. 1 Cor. 5, 1. — rjjV anudijv Tjficav, 
studium nostrum) Conf. c. 2, 4. — ivojntov, coramj Constr. cum 
<pavfQ&)&tjvai', ut manifestaretur. 

V. 13. inl r^ nttQttxXrjait vfxwv, super consolatione vestra) quae 
ipsam tristitiam secuta est. — mQiaaoTiQcjg iidXXov, ahundantius 
magisj Affectus ille magis obtinet nomen gaudii, quam consolatio^ 
nis: et gaudium, mQtaaotiQojg , ahundantius fuit, quam eonsola' 


2 COE. Vn, 13 — 16. Vni, 1—5. 207 

tio. sic fiaXlop cum superlativo, c. 12, 9. fiuXXov pro tfi*) autem 
ponitur magnifice. 

V. 14- ittxttvxf]iiui'j ov xuTriox^^v&ijv, gloriatus sum, non pude- 
factus mmj c. 9, 4. 12, 6. — 'navva, omnia) Opportune respicit 
ad c. 1, 18. 

V. 16. iv tkxvtI , in omnij Hoc convenit in antecedentia et 
consequentia. Si vos reprehendo, inquit, bene accipitis : si de vobis 
poUiceor, praestatis. Sic viam sibi munit ad cap. 8, 1. 10, 1-, ubi 
ipsum verbum &a^Qbj confido reassumitur. — Iv vfuv , in volis) 
vestra causa. 

C A P U T VIII. 

V. 1. rvo)gtCo(iiv, notamfacimus) Haec adhortatio hoc perquam 
idoneo loco, post amoris mutui dulcissimam declarationem, per men- 
tionem Titi connexa, inseritur, et ex ordine itineris Paulini propo- 
nitur, ut postea in graviorem admonitionem epistola possit desinere. 
Ipsa porro adhortatio, etiam ad Corinthios, ad quos apostolus aucto- 
ritate paterna uti poterat, vel maxime liberalis est et evangelica. — 
Ttjv j^aQiv, gratiamj Cum quid bene fit, gratia est iis, qui faciunt, 
et iis, quibus fit. Frequens bic verbum. v. 4- 6- 7. 9- 19. c. 9, 8. 14. 

V. 2. &UiiJicog, pressuraej cum paupertate conjunctae. v. 15. 
■&Vixptg pressura. — neQiadeia nal nToiXfta, abundantia et pauper- 
tasj Oxymoron et "iv ihd dvolv suaviter contextum. — ,x«ra ^a&eg) 
Ba&ovg est genitivus, qui a xara regitur, conf. KaTa, Matth. 8, 32. 
nec non E. Schmid. ad 2 Joh. v. 3. Citat ille suam Syntaxin par- 
ticularum graecarum; librum egregium. — anXoTTjTog, simplicitatisj 
Simplicitas liberales facit. c. 9, 11. 

V. 3. OTi,, quod) Anaphora, cum epitasi. — ficcQTVQco, testorj 
Hoc et ad secundum et ad supra spectat. — avbalQtToi) sua 
sponte : non modo non rogati, sed ipsi rogantes. v. seq. 

V. 4- dfofifvot, rogantesj Amanter moniti fuerant a Paulo , ne 
supra facultatem facerent. Macedones contra rogarunt scil. -ut mu- 
nus acciperetur. — ti^v '^aQiv xai Ty]v KOivcopiav, gratiam et com- 
munionemj sv dtd doolv. ■ 

V. 5- tdcjxav, dederunt) Hoc verbum totam periochae structu- 
ram sustinet, tali sensu: Non modo gratiam et communionem, sive 
do(iUj munus illud, dederunt, sed plane se ipsos dederunt. Ita Chry- 
sost. HomU. XVI. in 2 Cor. coU. maxime Homil. XVII, ubi repetit 
vniQ dvvttfiiv edojxav. Cum eodem verbo idumav cohaerent nomi- 
nativi illi, av&aiQSTOt, diofiivof et ab eodem pendent accusativi, 
XaQLv, Kotvojviav, iavTBg, sensu facili et suavi. Librarii, post dylng, 
intrusere diSaa&ac ^fxdg' quae verba qui pro Paulinis habent, valde 
se torquent, Beza maxime. Alii alias adhibuere Glossas, plane su- 
pervacuas. — nQWTOv, primum) se ipsos, prae munere. conf. Rom. 

15, 16. — TU> nvQico, DominoJ Christo. Kal t]f.uv did &sli]'^ 

fiaTog &-eou, et nobis per voluntatem Dei) Ideo dicitur gratia Dei. 
V. 1. Macedones non ipsi muneris amplitudinem antea determina- 
runt, sed id apostoli dispositioni reliquerunt. 


*) Attamen omissio partic. Ss tum in marg. utrliisque Edit. iumin Vers, 
germ. minus firma cetisetim: E. B. 


208 2 C6E. Vm, 6 — 13. 

V. 6. eig) Non finis, sed consequens signlficatur. — nu&oDg 
nQOSi>r,(}'^aTQj sicut antea incepit) in rebus spiritualibus. c. 7, 15« 
Qui bene coepit, huic facile ulteriora obtlngunt. lerat ad Corin- 
tbios: ibat ad Corinthios. — InLreXfarj, perjiceret) in hac re. \Si 
quid boni adortus fueris , perfice. V. g.] — eig vfiug, in vos) ut 
imltaremini Macedonas. 

V. 7. kAA' ManfQ, sed sicut) Sed, inquit. Quae Paulus antea 
per Titum egerat cum Corinthlis, vim habuerant imTayfjg, prae- 
cepti: c. 7, 15. eoll. 1 Cor. 5, 7- nunc ahter aglt. itaque ut mox pen- 
det a dico, v. seq. — wffjrfp, sicut) Splritus In omnibus partibus 
duclt ad abundantiam. — yvooaai,, cognitione) Haec apposite memo- 
ratur, coll. c. 6, 6. not. Conjugatum, mox v. 10- yvojftijv, coll. 
1 Cor. 7, 25. not. — :ttti ndari anudil) et omni navitate. anad^ h. I. 
fidemi et sermonem (cordls et orls,) cognitionem etc. complectltur. Et 
saepe speclei aut parti uni aut pluribus, interjecto vinculo, et omnis, 
subjungltur genus aut totum. c. 10, 5- Matth. 3, 5- 23, 27- Marc. 7, 3. 
Luc. 11, 42. 13, 28. 21, 29. Act. 7, 14. 15, 17- 22, 5. Eph. 1, 21. 
4, 31.^5, 3. Hebr. 13, 24- Jac. 3, 16- Ap. 7, 16- 21, 8- 22, 15- — 
Ka} rri — dyan}], et amore) Greneri subjunglt speciem cum re pro- 
posita maxime conjunctam. — ii, ex) Non dlcit, amore vestro erga 
nos, sed dlclt, amore ex vobis in nobis, qula Corlnthil erant in corde 
Pauli. c. 7, 3. Amorem eorum allegat. non addit, ut Pauli nomlne, 
qui gratls praedlcasset illis, eo i)lus darent. — 'Uu, ut) Hoc pen- 
det a kfyoj, dico eleganter subjuncto. 

V. 8- ^itt , per) allorum studlo vobis commemorato. v. 1. — 
iCtti) etiam. Hoc omni imperio valldlus. — dydnrjg , amoris) NU 
studiosius amore, — doxiftdCcov, proba?is) Partlciplum pendet a v. 10. 

V. 9- ytvwaitne ydg, cognoscitis enim) ea cognitione, quae de- 
bet amorem habere. -— y^dQt,v, gratiam) amorem slncerissimum, uber- 
rimum et llberrlmum. — inTOiy^svas) pauperem egit, paupertatem 
gessit. neque Id tamen a vobis postulatur. v. 14- — axflvtf, Illius) 
Hoc magnltudlnem Domini innult. — nTcoyiia nlyrijafjTS, pauper- 
tate divites essetis) Sic omnibus iis, quae perpessus est Domlnus, 
contrarla bona nobls parta sunt. 1 Petr. 2, 24. fin. 

V. 10. xtti) etiam. — avfiqjiQft, conducit) Argumentum ab utili, 
movens ad dandum. sic v. 16-, vnsQ. Suavlssimum paradoxon. — 
TO noiTJaui, facere) pro anno praeterlto. — ro &i'lHv, velle) in hunc 
annum. 

V. 41. TO noifjaac, facere) ut faciatis iterum. — intTfXiaaTt, 
perficite) Inltlum et exltus inprlrais fundat actlonum laudem vel 
culpam. Gren. 11, 6. Jos. 6, 26- Jer. 44, 25. — onojg, utj scil. 
sit. — ix TS eysiv) ex iiabentia, non ultra. Proposltlo respectu 
sequentlum. 

V. 12. nQoxftrat, in medio est. Sic, novrjQia nQoxftTai vfiiv. 
Ex. 10, 10. — svnQoadfHTog, bene acceptabilis) Deo, c. 9, 7., cum 
suo munere. — ov «tt&o sx '^X^''^ ^^^^^ sicut non habet) Sic enim 
minus acceptabllis foret tenuior. 

v. 13. « ydQ) non enim, scll. id agitur. Regula exercendae 
liberalitatis. — uvfatg' ■&Uxptg) Idem antltheton, 2 Thess. 1, 6. 7. — ■ 
iS. iaoTTjTog, ex aequalitate) In carnallbus. [Proximum tuum, ut te 
ipsum, amato. V. g.] — iv tw vvv HutQo^, praesenti tempore) Haec 
limitatio non recurrit v. seq. — z6 — nfQiGasvfiUf abmdmtia) 


2 COR. Vin, 13 — 19. 209 

in facultatibus externis. Benigne iXXiiTiso imperativus yivta&w, 
fiat. Non enim imperat. v. 8- 

V. 14. jcai ro — niQhasvfia , et dbundantia) spiritualis. — 
ysvrjrat fig) Eadem locutio, Gral. 3, 14- — to vfxoiv vaTegrjita, 
vestrum defectum) quatenus eratis gentes. Jam illorum abundantia 
explere coeperat Corinthiprum defectum: sermo est igitur de conti- 
nuatione, augmento et praemio. Neque tamen negare ausim etiam 
abundantiam corporalem Judaeorum aliquando expleturam defectum 
gentium corporalem. omittitur enim limitatio, v. 13. not. quanquam 
spiritualis abundantia Israelis nititur parallelo Rom. 15, 27. — iaovrjg, 
aequalitas) in spiritualibus. 

V. 15. yeygajtrac, scriptum est) Ex. 16, 18-, ^a inXiovaaiv o 
To noXu, zal t6 sXatTOv , «x r^kaTTOvtjasv. Articulus ro vim 
superlativi addit. — o to nolv, qui multum) scil. (svXlilag , colle- 
git. Similis locutio, Num. 35, 8.: dno rcui' r« noXXd, noXXd. — 
UH inXeovaae) non plus habebat, quam Omer. 

V. 16. xdgig , gratia) Studium erat in me; unde profecta est 
exhortatio ad Titum: sed idem ei-at in Tito ipso, datum divinitus: 
quare Deo gratias ago. Vide, quam late pateat hoc- officium gra- 
tias agendi. Saepe in aliquo casu magnum unus prae aliis habet 
studium, ut Titus. Id non debet reprehendi, sed pro Dei dono agnosci. 

V, 17. naQayiXr^atv, adhortationem) illam, de qua v. 6-, nempe 
ut exiret. — anadaiOTiQog) studiosior, alacrior, quam ut opus esset 
hortatu. v. 22. 

V. 18. avvinifixpafisv, una misimus) ego et Timotheus. sic v. 1. 
etc. Hoc verbum per anaphoram repetitur versu 22-, et hoc priore 
loco cum fjind habet emphasin. — tov ddfXtpov, fratreni) Hunc 
Titi comitem, et illum, de quo v. 22., non opus fuit nominare. 
c. 12, 18. Lucam indigitari, existimarunt veteres. vide clausulam 
epistolae. coll. Philem. v. 24. — ov, cujus) Qui in evangelio fide- 
lis est, fidelis etiam erit in re minori. 

V. 19. %ftQOTOvri&ilg, constitutus) Hoc participiura non construi- 
tur cum exivit, v. 17. nam ea constructio interpellaret nexum v. 18- 
20. avvsnefiipaftfv — geXXoftevot, una misimus — vitantes. Itaque 
subauditur og, qui ex ov cujus v. praec. Ecclesiae hunc Paulo co- 
mitem dederant, quocunque iret: inde apostoli ecclesiarum dicuntur 
V. 23. idque Paulus declarat pertinere etiam ad praesens negotium. 
Patet hinc mutuum jus ecclesiarum. — avvendijfiog ijftaiv, comes 
peregrinationis nostrae) Qui avvexdt^iiog vfiwv legunt, apud Wol- 
fium, ii variam pronomiuis lectionem a fine versiculi per errorem 
huc referunt. *) — avv, cum) Constr. cum avvexdrjfiog, comes pere- 
grinationis. Secum portabant munus Macedonum Hierosoljraam. 
— nQog, ad) Constr. cum x^iQOTOvr^&elg constitutus. — avrS tS 
kvqIh , ipsius Domini) Christi. v. 21- — Kal nQo&vfitav r,fiojv , et 
alaeritatem nostram) Longe praevalent monumenta, quae rifituv le- 
gunt: atqne vfiwv in pauculis irrepsit, obvia pi-onominum Graeco- 
rum permutatione, quae hic pronior erat ob alliterationem v in vfiwv 
ad nQO&vfiiav. Fratrem, de quo agitur, ordinarant ecclesiae, Pauli 
comitem , cum munere suo ipsarum , non ad alacritatem Corinthio- 


*) Itaque et margo Ed. 2., secus ac Ed. maj., et Vcrs. germ. praefert 
lectionem rjfK/lv, E, B. 

T. ii. O 


210 2 COE. Vin, 19 — 24. IX, 1 — 7. 

rum, quae ad eccleslas illas minus pertinebat, sed ad alacritatem 
Pauli et fratris illius, id est, ne ob metum repreheyisionis illius, de 
qua mox loquitur, lubentia suscipiendi et conficiendi negotii mi- 
nueretur. 

V. 20- ttdgoTTjTt', exulerantia) Haec appellatio Corintliios non 
sinit esse restrictos. 

V. 21- ivvjTTtop xvjoia, coram Domino) in occulto, iu veritate. 
Conf. Rom. 12, 17- uot. 

*) V. 22. avTo7g, illis) cum Tito et fratre. — nmoc&tjaet, Jidu- 
cia) Constr. cum una misimus, liic et v. 18. coll. v. 23. — sis vftccs, 
in vos) de liberalitate vestra. 

V. 23. vniQ , pro) M.oiiv\xm Jiduciae. — tIth, xoivcovos, Tita, 
socius) Appositio. coiif. Luc. 22, 20. not. — ci6slcpoL, fratres) Dici 
poterat, pro fratribus: sed intervenieute casu recto, socius, casu 
recto dicitur, fratres, et subauditur verbum, sunt. i. e. sive fratres 
nostri sunt et spectantur. — dnogolot) legati: qui publico nomine 
pium exsequuntur officium. Iterum subaudi, sunt. 

V. 24- 'fvdu^tv ivdsil^aa&e) Dicitur hoc, ut ^aiQetv "j^aQdv. -^ 
fig avTsg, ilg nQoocanov tuv innXrjatoiv, in eos, in faciem ecclesia- 
rum) Per legatos notitia rei erat dimanatura in ecclesias. 

C A P U T IX. 

V. 1. 7^0 ygdqstv , scribere) Nam testes liabebitis praesentes, 
et scio , vos sine literis promtos esse. 

V. 2. KttV'iMf-iao, glorior) Praesens. Adhuc erat Paulus in Ma- 
cedonia. — **) 6 iS, Vf.mv Cfj^og) zelus, qui ex vobis propagatus 
est ad Macedouas. — ■ xHg nXsiovug) plerosque Macedonum. 

V. 3. imf-iipa, misi) ante me. v. 5- — iv tco fxtQst TfiTio, in 
parte hac) Limitat. — «a&cog eXiyov, sicut dicebara) v. % 

V. 4. vfiiig, vos) multo magis. — vnogddet) constantia. c. 11, 17. 

V. 5. dvayHaTov) necessum, uon modo conveniens. — nQOSntjy- 
yiXfAtvriv , antea promissam) a me, apud Macedonas, de vobis. — 
evloyittv) Ut 'nn'1 dicitur sermo Qtfactum; sic svloyla benedictum 
et benefactum, munus lautum. LXX, Jos. 16, 19. — ilvav) pro, ra 
elptttj ut sit. — iiTws, sic) Demonstratur Ploce in benefactum. — ■ 
nXeove^lttv , avaritiam) Avaritia est, quum datur restricte, et aeci- 
pitur inique. 

V. 6. qjetdofxivwg) parce. [Sementis rationibus respondet mes- 
sis. Id ipsa Derba inferunt. V. g.] — svXoylatg) Pluralis vim 
habet. 

V. 7. Htt&wg nQoatQHcao rj? xuQdia) pro inductione animi. 
Gen. 34, 8- i^?5. "ii^^i^ LXX, nQoelkeTO t-Pj ipvj^rj. ante destinat: 
iristitia: necessitate: hilarem: quatuor verba, quorum primum et 
tertium, secundum et quartum inter se opponuntur. — e^ dvdyxrjg, 
ex necessitate) ideo tantum, quia recusare non potest. — llaQOv, 


*) ivojTtiov dvd-gojTTOJV , eoram hominibus] Pravi sunt homines; adeoque 
suspicaccs. Hinc et integemmos quosque omnem suspicionem fas 
est avertere. V. g. 
**) dTTo TTfQrai, ab anno supenori] ex priori Pauli adhortatione , 1 Cor. 
16, 1. V. (j. 


2 eOR. IX, 7— J4. 21i 

hilarem) Dei simllem. Prov. 22, 9. LXX, uvS^u IIuqov xat dorriv 
dyana (Alex. evKoye7) 6 ■&£6g. 

V. 8. nuaav xuQbv , omnem gratiam) etiam in bonis externis. 

— neQi,a(jaSa\xt) abundantem reddere, etiam dum largimini. — Xva, 
ut) Datur nobis, et habemus, non ut habeamus, sed ut bene facia- 
mus. Omnia in hac vita, etiam praemia, sunt semina fidelibus, in 
messem futuram. — avvaQy.iiav, sufficientiam) ut non egeatis aliena 
liberalitate.' Huc ref. panem. v. 10. — dya&ov ^ ionum) erga 
egentes. Huc ref. semen. v. 10. 

V. 9. ianoQniafv, sparsit) Verbum generosum : spargere, plena 
manu, sine anxia cogitatione, quorsum singula grana cadant. Estque 
metonymia : sparsit, i. e. semper habet, quod spargat. Sane Psalmo 
112, 9. est pars promissionis. — »J dcxatoauvt] avrS, justitia ejus) 
Justitia, i. e. beneficentia. v. seq. Stricte hoc notatum est. Plus 
Gst Justitia. fttvat, manet) inexhausta, inoblita, indefatigata. • 

V. 10. di) Deus. — entxoQt^yoJv, suppeditans) Abundantia 
est, quod semen datur; panis, necessarius, utique datur prius. In- 
nuit Paulus, promissione seminis, quae verbo dispersit denotatur, 
praesupponi etiam promissionem.panis: sed plura addit. Est enim 
in textu chiasmus : Deus, qui exhibet semen seminanti, praebebit et 
multiplicabit semen vestrum: qui exliibet panem in cibum, augebit 
germina justitiae vestrae, animam pascentis. cibus animae, justitia. 
Matth. 6, 6. 6, 31. 33. ini%0Qt]yHv , suppeditare habet emphasin, 
sed plus est y^oQrjyBiv, dare, addito verbo nhj&uvitv , multiplicare. 
JSnoQog, semen, quatenus opes pie coUocantur: yevvrjiAaxa, germina, 
omnis proventus spiritualis et corporalis benedictionis, ex illa satione. 
Haec distinctronis ratio, ut ponatur comma post pQwaiv , non post 
yoQijytjait, jam in Apparatu notata est. — xai aQtov , et panem) 
Es. 65, 10.: ioag dv d(o (o verog') antQ[.ia rtu amiQovtt aal aQTOv 
iig §Q(aatVi — ^oQtjyijast) dabit. Indicativus. *) Corintliii locum 
praebebunt divinae largitati, et haec se iis praestabit. — yivvr]- 
(.lara) Sic LXX, yevvt]f.iai:a dtnaioauvrjg. Hos. 10, 12. 

V. 11. nkartCofifvot, opibus crescentes) Pendet ab abundetis. 
_v. 8. Praesens: plus, quam, sufficientiam habenfes. 

V. 12. ?7 ^iuxovia rfj? XfttHQylag ruvvrjg) Decora appellatio. 
XstTHQyla, functio ipsa: dtuxovia, actus. — nQoaavanXijQSaa, am- 
plius supplet) Decompositum. Etiam aliunde supplebantur defectus. 

— noXldjv) Poemininum: multarum. 

V. 13. ^oKifitjg) documentum. — do^dCovTfg, glorijicantes) Hoc 
pendet ex gratiarum actiones, v. 12- Iterum casus rectus, uti c. 8, 
23. not. inl Trj vnorayyj rtjg oftoXoylag vfitov, super subjectione 
confessionis vestrae) Rebus ipsis professuri erant, se recognoscere 
beneficium divinum sibi in evangelio praestitum. \et victas dedisse 
verbo gratiae. V. g.] — yial elg ndvrag, et in omnes) Qui aliquos 
sanctos beneficio afficit, eo ipso omnes afficit. Omnibus enim se 
favere ostendit. 

V. 14. ds}\aH , oratione) Construe, glorijicantes super eorum 
oratione. nani gratias agimus etiam pro orationibus, quae nobis 
datae sunt. 2 Tim. 1, 3. — intnodiJvrcov, desiderantium) Constr. 


*) Qui, secus ac in Ed. maj. factum fuerat, ium in Ed. 2. tum in Yers. 
germ. jpraefei-tur. E. B. 

02 


2J2 2 CQR. IX, 14. 15. X, 1 — 4. 

cum ttvraiv, eorum. — dioc, propter) Constr. cum gratiarum actio- 
nes. — iq)' vfxiv) super vohis , ita, ut in illos redundet. 

V. 15- xdiQi'?, gratia) Sententia : Deus nobis dedit ti^v dcogiav, 
donum, abundantiam bonorum internorum et externorum, quae et 
ipsa est inenarrabilis, et fructus habet consimiles; conf. v. 8- ss. (ubi 
enarratio est, cujus verba animo Pauli non satisfaciunt :) et c. 8, 
9. i.: quorum enarratio, prae copia rerum, ipsam orationem in fine 
capitis praecedentis quodammodo impeditam reddidit. Accedit 
modus: gratia Deo. 

C A P U T X. 

V. 1. AvTog §£ iyca navkog, ipse vero ego Paulus) Sermo valde 
demonstrativus et emphaticus. ipse, facit antitheton vel ad Titum 
et fratres duos, quod praemisit Paulus ; vel ad Corinthios, qui ipsi 
debebant officium observare; vel etiam ad Paulum ipsum, majore 
coram usurum severitate, ut ttvvog ipse denotet ultro. — naQ.anttXw) 
Jiortor, moneo , vestra causa; cum possem jubere et minari. Anti- 
theton, dionai, de, rogo autem, mea causa v. seq. — dtd, per) Mo- 
tivum Pauli et Corinthiorum. — nQaoTrjTog xal entsimlag, lenita- 
tem et aequitatem) nQaoT-rjgj lenitas, virtus magis absoluta: intd- 
xeitt, aequitas, magis refertur ad alios. Utraque, origo vera admo- 
nitionum etiam severissimarum. — ra yotqS, ChristiJ Significat, 
lenitatem suam non esse a natura. Vel, dtd per ponitur, uti Rom. 
12, !•: ut Christi ipsius lenitas et aequitas intelligenda videatur. 
Sed obstat, quod de ipso Christo intsimttt, aequitas nullibi praedi- 
cari videtur, et est haec consueta ratio loquendi apud Paulum, quod 
de Christo in se et per se operante et vim suam exserente dicit. 
Confer veritatem Christi, i. e, veritatem in Christo , 2 Cor. 11, 10., 
et adde Phil. 1, 8. not. — og, qui) Mimesis suavis, v. 10., quae 
hic etiam frequens in verbo Xoyi^oLiat. — Tunstvcg) humilis, timidus. 

V. 2. deofxat, rogo) Deum: c. 13, 7. vel, hic, vos. Significat 
Paulus, se, uti per literas roget, sic coram tamen posse graviter 
agere. — Xoyl^ofiat, existimor) Passivum, uti Rom, 4, 4. 5. — ini 
Ttvag, super quosdam) Constr. cum audere. — Tsg Xoyt^ofiiveg, 
putantes) Medium. — o)g, tanquam) Necte cum secunduvi carnem. 
— nttTd GttQKtt, secundum carnem) quasi impune possint nos con- 
temnere. 

V. 3. iv GttQKi, in carne) cum debilitate. v. seq. — -) gpa- 
Tivofis&tt, militamus) Hoc verbo fit aditus ad ea, quae sequuntur; 
contineturque ratio audaciae, tS ■&ao()riGat. 

V. 4. td ydQ onXa, nam arma) A bacido paterno 1 Cor. 4, 21., 
nunc ad arma, crescente severitate, progreditur. conf. mox v. 6-, 
nec non 1 Cor. 5, 5. 13. — s QaQY,tv,a, dKKd dvvaTd) non carnalia 
et debilia, sed spiritualia, eoque valida. — rw ■Q'i(a, Deo) Est ca- 
sus quartus. Sic c. 2, 15., Deo. item, Act. 7, 20. ut praepositio h 
praefixi Jon. 3, 3. Non nostra, sed Dei est virtus. Efficacia reli- 
gionis christianae, argumentum veritatis. — oyvQcoftttTuv, munimen- 
torumj Grande verbum. [Serinonis- ampullas Jiic suspicari queat sen- 


*) ir aaQicl — » «azd ad^xtt, in carne — non secunclwm carnem] Magna 
differentia. V. g. 


2C0E. X, 4 — 10. 213 

sus humanus: enimvero haud vulgaris earum rerum vis esi atque 
potentia, quae in anima ex utroque latere eveniunt. V. g.] 

V. 5. XoyiGfiovg, cogitationesj eas ipsas, de quibus v. 2. — Jta- 
'&atQSvTfg , destruentes) Poterat hoc construi cum v. 5. sed magis 
pendet a v. 4-, destructionem. Iterum casus rectus pro obliquo, uti 
c. 9, 13. not. — nav ijipca(.ia, omnem altitudinem) Cogitationes, spe- 
cies: dltitudo, genus. non dicit vxpog , coll. Rom. 8, 39. not. — 
inatQofifvov, extollentem se) muri instar ac valli. — y.aTtt rj^g yvto- 
afcog tS &£5, contra cognitionem Dei) Vera cognitio facit humiles: 
[DEO soli potentiam omnem tribuens, V. g.] ubi est elatio sui, de- 
est agnitio Dei. — ccl^fiaXwTiCovTeg nav vorjfia) Norjixa dicit fa- 
cultatem voog mentis, cujus actus sunt loyiafioc, cogitationes. Hi, 
per se infesti, destruuntur: illud, victum et captum, se dedit, ut 
necessario et libenter Christo victori praestet obedientiam fidei, de- 
posita omni auctoritate sua, sicut servus ex domini sui arbitrio to- 
tus pendet. 

V. 6. iv iTolfico s'xovTfg) scil. ^ftag. parati, inquit, sumus. Ze- 
lus jam adest: prometur, cum tempus erit. — naaav, omnem) Hoc 
latius patet, quam vf.iwv vestra, mox. — otuv , quum) ne laedan- 
tur imbecilliores. v. 8. Caput prudentiae pastoralis. \Ejusmodi non- 
nihil Paulus Corinthi jam fecerat, Act. 18; 7. Pari ex ratione tan- 
tam DEUS longanimitatem in vastissima pravorum multitudine ex- 
ercet, dum ea, quae lucrijieri possunt, educta sint. Vid. Exod. 52> 
34. V. g.] ^ ^ ^ 

v.7'Tcc aaTtt ngoaconov ^XinfTS; quae secundum faciem sunf, 
videtis?) Notatur error Corinthiorum : et refutatur, generatim; v. 
7 — 9. tum, speciatim expositus, speciatim, v. 10. 11- Ideo, hoe co- 
gitet, iteratur. — jcar» ngoaomov , secundum faciem) v. 1. Auti- 
theton, per epistolas. v. 9- Coram possum agere severe, inquit. — 
fi Ttg) si quis vestrum. — ninot&fv) nfnoi&rjatg et nenoi&a va- 
rie hactenus in hac epistola adhibitum Paulo. v. 2. etc. — cxcp' iccv- 
ro, a se ipso) antequam per nos convincatur severius. Christianus 
ex suo sensu metiri fratrem potest. — xa&cog, sicut) Indulgentia 
Pauli, quod parem duntaxat cum iis locum postulat, quos genuerat 
per evangelium. nam per quem alius Christi erat, is ipse prius erat 
Christi, sive Christianus. Causa haec pudoris erat apud Corinthios. 
— xal ^fiflg , etiam nos) Id quod talis experiri poterit. 

V. 8. yc(Q , enim) Hoc facit epitasin. — xal nfQtaaoTfQov rt, 
etiam excellentius quid) Erant enim non modo Christiani, sed Apo- 
stoli etc. — f^yalag, potestate) v. 6. c. 43, 10. — o nuQtog, Domi- 
nus) Christus-. — bk aia^w&tjaofiat , ?ion pudefam) Non fuerint 
fulgura ex pelvi: auctoritatem non defugero. 

V. 9. 'iva (At]) Hoc eo dico, ne etc. — cog uv) Appositae parti- 
culae, — fy.qioffflv Vfiug, terrere vos) sicut pueros, vano terrore. 

V. 10. q)tjai) inquit, scil. is, qui sic inquit: scil. is, de quo v. 11. 
Occultus obtrectator innuitur, quem Dominus, vel etiam, ostendente 
Domino, Paulus, videbat. Talis obtrectator erat etiam apud Gala- 
tas. Gral. 5, 10. — ^aQflat, graves) Antitheton, contemtus. — i<JXv- 
Qul , validae) Antitheton, infirma. — nuQnaia, praesentia) Exsta- 
bat illud, quod hodie jactatur, minuit praesentia famam. Antholo- 
gium ecclesiae Graecae de XXIX Junii Commemorationem habet 
Petri et Pauli, cum descriptione formae apostoli utriusque; quae, 


214 2C0E. X, 10 — 13. 

quod ad Paulum attinet, satis bene cum lioc loco congruit. — air- 
■&£vrig, infirmaj nuUum spectantibus metum afferens. 

V. 11. TM Idyco , sermone) Antitlieton , tw eQ^co, opere. 

V. 12. ov yag roXfiwfxiv, non enim audemusj 'Copiosissime vin- 
dicat Paulus potestatem suam apostolicam, in qua sint etiam Corin- 
thii^ refutatque pseudapostolos , qui apud illos etiam, quacunque 
specie arrepta , falcem in Pauli messem immittentes , se ingerebant. 
quorum fucorum audaciam redarguens , ait , non audemus : in quo, 
dum dicit, quid ipse non faciat; notat, quid isti faciant. Ego, in- 
quit, nil ab istis mUii vindico : isti vicissim desinant se nobis, etiam 
Corintlii, adjungere. Sepem inter se et illos ponit. — lyvi^lvttv /; 
avyxQtivttb) aequiparare, veluti consortes ejusdem muncris 5 aut com- 
parare, veluti participes ejusdem laboris: utrumque penes vos. ey- 
iiQivovTuv, aequiparantur invicem, quae sunt ejusdem generis; avy- 
xglvovTtti, comparantur, quae, cum differant genere, rationem sal- 
tem eandem habere judicantur. rfo iyxglfat respondet mox ^ifTgSv- 
isg, ut Tco avyxgTpttt avyitgiPOVTfg. — roTi') Genitivus. Eorum, 
qui se ipsi commendant, audacissimi se iyxglvitat y.tL — nal avy- 
xglvovTfg, et comparantesj Hoc ineunte commate ponitur, empha- 
seos causa. — iavtolg , ovyl xrA.) Vid. App. Crit. ad h. 1. Non 
sane in pseudapostolos hic sermo convenit, qui revera se conaban- 
tur aliis commetiri et ingerere. Pauhis contra de se et sui simili- 
bus ait : in nobis, non in istis , pseudoapostolis, non ipsos metimur ; 
nobis, non istis, comparamus nos ipsos *). 

V. 13. ovyi, non) Versu 13 — 16- et iyKgiaig et avyiigiatg in- 
ter apostohim et pseudapostolos toUitur. Summa est haec : bxl fig 
Tcc ttfiSTga Kttvy^ria6(if&a iv dkXotgtoig Konoig. Prius membrum, 
vX^ ^ig ^« ttfiitgtt opponitur rw iv ittVroTg fifTgSpTig, et tractatur 
V. 13. 14-, voce fietgov frequenter posita. Alterum, ovyl Iv aXXo- 
Tgloig xonoig, opponitur rco ittvzolg avyy.giP0VTig, et tractatur, v. 
15.16-, voce ttXXoTgloig iterata. Paulus mensuram habet; isti in 
immensa gloriantur: atque Pauhis inter gentes rudes evangelizare 
perget; isti itg tcc ttoifia gloriantur. — ilg) in, super. conf. v. 15. 
not. — tt fietga, immensa) Acuta amphibolia. ufiftgov, quod mo- 
dum sive mensuram vel non servat, vel non habet. Paulus mensu- 
ram servat: pseudapostoli plane nuUam habent. — dkXu) sed, scil. 
agemus. — to fiitgov r» aavovog, mensuram canoiiis) Mixgov x«t 
Xttvajv interdum dicitur per synonymiam: hic differunt. Mitgov 
dicitur respectu Dei distribuentis, xuvwv respectu apostoli laboran- 
tis. Itaque xavuiv determinatur per fiirgov. nam fiitgov, apud 
Eustathium, Taiig' et ^fVpoj' ac ^<f()/fw sunt conjugata: quiautrum- 
que a fialgca. Conf. Clavis Homerica, p. 222- Singulis apostolis 
divisae provinciae. — ftiTgn, mensurae) Hoc iteratur, ut « agnos- 
catur ad ftiTgov referri. tS xuvovog absolute ponitur. post accusa- 
tivum fiiTQOv ponitur genitivus fiiTgn , ad notandam partem, apud 
Corinthios. — iftigcaev, partitus est) Hoc verbo aperte excluduntur 
pseudapostoli. — icpixiad-ttt) i. e. tS icptxia&at. — OL^gt xat vfxchv) 
etiam ad vos usque. Milcaaig. 


*) Congruii, qmd Versio germ. , utut voces ov avvisatv "^fists 8e expri- 
mat, ita tamen verborum cohaerentiam instruit, ut idem sensus emer- 
gat, quem fundit Gnomon. E. B. 


2C0E. X, 14—17. XI, 1 — 3. 215 

V. 14. ov yccQ vnsQ(HTSivof.ifv) non enim extendimus nos ultra 
mensuram nosti'am. — uxQi' yt^Q, nam usque) Paulus ab effectii 
probat, Corinthios contiueri canone divinitus sibi assignato. — iv 
TM fuayyeMco) in functione evangelica. eonf. c. 2, 12. 

V. 15. sx lig, non in) Hoc initium alterius membri, quod ad 
constructionem attinet, nectitur cum fine prioris. conf. not. ad Rom. 
8, 1. ^on iuferemus pedem in alienam provinciam, dicentes : Haec 
mea sunt. — av^ocvo^hTjg, crescentej Praesens. Paulus Corinthios 
neque ante tempus omittere voluit, neque alios diutius differre. — 
iv v^Xv , in vobisj Noster penes vos profectus solidissimus gradum 
nobis magnificum dabit ad proficiendum jdIus ultra. — f4£yalvv&f]vai> 

— svayyfXl(Ta<Td-at) amplijicari revera, evangelizando. utrique verbo 
conjunetim, sed praesertim rw amplificari, opponitur gloriari. — ■ 
eig nBQvaaBiav) abundanter. — eig, inj Antitheta sunt, in illa quae 
ultra vos, et, in parata. 

V. 16. ra vnfQtKtbvtt , illa quae idtra sunt) quo nullus adhuc 
pervenit cum evangelio, meridiem versus et occidentem. nam Athe- 
nis Corinthum venerat. Act. 18, 1« — sx iv dXXorQioi, non in alieno) 
Antitheton, secundum canonem nostrum. — sig) in ea, quae parata 
simt, gloriando nos inferre. tcotfnx, parata, plus etiam, quam ?Jrot- 
(.lafjfztpa , notat. 

V. 17. dh, qui veroj Receptui quodammodo canit: et tamen 
hac ipsa int&fQansla iterum pseudapostolos ferit. — iv nvQica, in Do- 
minoj adeoque Domino prohante. 

C A P U T XI. 

^. i."OcpeXov, uiinam) Pedetentim accedit, cum insigni nQO&e- 
Qanela et nQoemnX^iiv , cui respondet int-OsQunsla. c. 12, 11. — 
fiDtQOv, paullum) Antitheton, v. 4- 20- — tjj d(pQoavv7], insipientia) 
Sic appellat, antequam exponat, eoque ipso Corinthios capit. Mi- 
tius hoc vocabulum, quam ficoQitt. — dvfx^a&Sj tolerate) Imperati- 
vus. coU. V. 16. 

V. 2. Ct]Xco yaQ, aemidor enirn) Hoc versu et seq. exprimitur 
causa insipientiae ; amantes enim videntur amentes. causa tolerantiae 
Paulo debitae explanatur, v. 4. eoll. v. 20. — ■d'fS ^^Xca, Dei zeloj 
zelo sancto et magno. \Si nimius sum, inquit, Deo sum nimius. 
V. g.] — r}Qfiocsuf.ir}v , despondij Appositio est , U7ii viro, Christo, 
et utrumque construitur cum sistere. Itaque despondi absolute po- 
nitur. Et aQfiQ^ofiav, despondeo, de ipso quidem sponso dici solet: 
hic autem Paulus eadem mente de se dicit, qua sibi etiam zelum, 
qui mariti est , adscribit. nam Christi causa sentiebat et faciebat 
omnia. — ■ naQ&evov dyvijv, virginam castamj non singulatim, sed 
conjunctim. Non dicit nuQ&avovg dyvdg. 

V. 3. cpo^Sfiat,, metuo) Talis metus uon modo non contra amo- 
rem est , sed est amoris. c. 12, 20. 19. [Oninis nimirum zelus ex 
metu oritur. Y. g.] — de, vero) Hoc opponitur tm despondi. — 
cog, utj Similitudo perquam apposita. — evav, Evam) simplicem, 
mali ignaram. — navaQylc^i, astutia) quae simplicitati inimicissima. 

— liTcag, sic) Sancti, vel si plane quiesceret peccatum originale, ten- 
tari possunt. — cp&uQ^, corrumpantur) amissa virginaK puritate. 
Inmiinebant corruptores Corinthiis. v. seq. Sermo concisus, corrum- 


216 2C0E. XI, 3-^6. 

pantur et deducantur a simplicitate. — ccnXoTtjTog, simplicitate) uni 
intenta, tenerrima; non alium, neque alterum, quaerente. v. 4- 

V. 4. fi, sij Ponit conditionem, ex parte rei, impossibilem ; ideo 
dicit in imperfecto, toleraretis: sed pro conatu pseudapostolorum, 
non modo possibilem, sed plane praesentem; ideo dicit in praesenti, 
praedicat. conf. plane Gral. 1, 6- s. — yoiQ, enimj Ratio timoris Pau- 
lini, facilitas Corinthiorum. — o ig'/6/^ii>09 , veniensj quilibet; ex 
Judaea, si placet. G-en. 42, 5.j rjXd-ov /nfTd twv i()^ofif'v(ov. [Dicit 
jam, quae, ut dicerentur, Corinthii debebant concedere. ' v. 1. V. g.] — ■ 
ukXoV tTfQov, alium: «Zierwm^ Differunt haec verba. Act. 4, 12. not. 
alium minus longe hic disterminat, quam alterum. — bn ikd^fTe' 
ax adt6ct€>&f, non accepistis: non recepistis) Verba diversa, rei apta. 
non concurrit voluntas hominis in accipiendo spiritu, ut in recipien- 
do evangelio. — ^ ivayyi\i,ov tTiQOv, aut evangelium alterumj 
Commode verbum est, aut accipitis, subaudiendum relinquitur. — • 
naXwg r,vilyia&£, bene toleraretis) Non probatur haec tolerantia, 
corruptionem allatura, sed ro bene ponitur, uti Marc. 7, 9- Notatur 
saturitas Corinthiorum, et aviditas, in Christianismum, si quis esset, 
magis novum lautumque intenta. 

V. 5- ydQ, enim) Particula propositioni annectens tractationem. 
Ponitur liic summa gloriationis Paulinae , et repetitur c. 12, 11. — 
Twv vniQXlav, eximiisj quales Jacobus, Kephas, Johannes, \magna 
praerogativa in iransformatione Jesu distincti, V. g.] vel etiam re- 
liqui de duodecim superstites: Gral. 2, 2. non modo quales ii, qui 
latiore sensu dicuntur apostoli. i. e. tam sum apostolus, quam qui 
maxime. Petriis nil habet praecipuum. [Act. 26, 13. 16- Gral. 1, 16.] 

V. 6. ftj si) Apostolum se esse, probat, 1) a cognitione apostolo 
digna : hoc versu. 2) ab abstinentia. v. 7. s. Ad utrumque propo- 
nendum viam sibi facit per occupationem , ut necessitas proponendi 
perspiciatur. — idiojTtjg, idiota) Hoc opponitur excellentiae aposto- 
licae. Idiotam Paulum dicebant iniqui. Cognitio7ie, quae prima dos 
apostoli, negat se esse idiotam; atque exemplum exstat singulare 
capite sequenti: sermone idiotam se esse, neque valde negat, cum 
id non obsit apostolatui, immo etiam conducat; 1 Cor. 1, 17. ss. ne- 
que prolixius, quam facultas ejus in dicendo ferebat, confitetur; ne- 
que respondet, etiam alios apostolos sermone idiotas haberi posse; 
sed rem in medio relinquit, colL c. 10, 10- 11., ab ipsis Corintliiis 
dijudicandam. subjicit enim, sed in omni manifestati etc. [Earum 
itaque rerum, quas Corinthii apostolicae praerogativae suae oppone- 
rent, aliam post aliam declinat. V. g.] — dXK' iv nuvTi q/avfoa}- 
'&ivT£g iv naaiv ilg vfidg) Latinus habet, in omnibus autem mani- 
festati sicmus vobis: ut si superfluum esset vel iv nccvTi vel iv nu- 
aiv. Atqui diversam vim habent duae locutiones: iv navTi, iti 
omni re, etiam in sermone et cognitione ; iv nuatv, in omnibus ho- 
minibus. cap. 1, 12. 3, 2- 4, 2- iv ndat, masculino genere dicitur 
1 Cor. 8, 7- Hebr. 13, 4., et aliis lo^is. idem, neutro genere, 1 Tim. 
3, 11. 4, 15. 2 Tim. 2, 7. 4, 5. Tit. 2, 9. 10. Hebr. 13, 18. Sed iv 
nccvTi non nisi neutro genere, idque saepissime, v. 9. cap. 4, 8. 6, 4. 
7, 5. 11. 16. 8, 7. 9, 8. 11. Phil. 4, 6._ Itaque hoc loco iv naatv est 
masculinum, iv nccvTt neutrum. Sic Phil. 4, 12., iv navTi xal iv 
ndat fitfivtjfiat. — lig vfidg, in vosj Ex eo, quod Paulus etiam 
apud alios agebat, fructus in Corinthiorum corda redundabat. 


2C0R. XI, 7—16. 217 

V. 7. »7 UfJiaQxiav) an peccatum. Sic posset objici contra illud, 
in omni, v. praec. — Tanuvoov, humilians) in victu. [De jure suo 
apostolico hoTc in re decesserat V. g.] — vxfjm&rJTS, exaltaremini) 
spiritualiter. — ro re ■&i5 svayyiliov , Dei evangelium) divinum, 
pretiosissimum. 

V., 8. iavlrjaa, spoliavi) Justissimam stipendii acceptionem im 
putat sibi pro rapina, et mox pro segnitie et onere. conf. not. ad 
1 Cor. 9, 17. Hoc verbura, et opsonium, allegoriam efficitj a re mi- 
litari. — ka^cuv, sumens) in viam, quum ad vos veni. Antitheton, 
praesens, quum vobiscum essem. 

V. 9. TiQOGavfTiX^QbKsav, amplius suppleverunt) Decompositum : 
nonnihil supplevit Paulus sua manu laboriosa. — xctf Tr,Qtia{xi , et 
servabo) tantum abest, ut poeniteat. c. 12, 14. 

V. iO. fcrtv ttXri&fia, est veritas) Verbum emphatice praepo- 
nitur: stat. sermo est de veritate speciali. conf. Kom. 9, 1. not. — • 
0, non) Metonymia consequentis: gloriatio non obstruetur, i. e. posthac 
nihilo gravior ero. 

V. 11. ort, quod) Saepe laeditur amor etiam recusando. 

V. 12. Xtti jrotjjffco) etiam faciam. — imcaxpo), amputem) Pseud- 
apostolis non erat commodum, gratis praedicare. v. 20. — Tt^v 
u(poQfir,v, occasionem) in hac re: mox, sine articulo, dq^oQfiTjv, 
quacunque in re. — ap w, in quo) GloriatiO eorum in hoc constitit, 
ut dicerent: invenimur, ut Paulus. 

V. 13. ol yag TotSrot, tales enim) Aetiologia, cur nolit istos 
similes putari ipsius. — ipsvdanoqoXot, pseudapostoli) Haecjam pars 
praedicati. antitheton, v. ^. Nunc tandem scapham scapham dicit. 
Congruit mox, doXtoi, dolosi. [Insignis hic sermonis est severitas. 
Cogitaverint haud pauci: Oppido etiam tales non spernendae indo- 
lis homines sunt ; quos tam invidiose deformari non oportebat : Chri- 
stum videlicet viderunt, Eique diuturnum jam testimonium praebent; 
adeoque non habendi sunt nullo inter ceteros loco. Atqui suhtilis- 
sima est veritatis causa. Qui midtis hodie arridet Indifferentismus, 
eum Paulus non coluit. (Er war kein so gefalliger Toleranz- 
Prediger.) Accedit, quod in frequentibus vitae discriminibus zelus 
Apostoli nil debilitatus perstitit. V. g.] — ilg dnogoXng ^f^*?»^ in 
apostolos Christi) Non plane negabant Christum; sed non vere prae- 
dicabant. v. 23. 

V. 14. « ■S^avfiagov, non mirum) Nbn magnum. v. seq. Magis 
mirum, de Satana, qui longius differt ab angelo lucis. — avtoq) 
ipse, auctor et magister eorum. — nfTaaxrjnaTi^tTat, , transformat 
se) Praesens: i. e. solet se transformare. Fecit id jam in paradiso. 
Oratio II. in annunciationem , adscripta Gregorio Thaumaturgo, in 
Ethopoeia Mariae : ^tt?; nakiv tig dyyilov (patTog fieTttayr]fiaTC(T&fig 
6 dQXfHttHog dalfiQiv xtX. — uyyfXov (pcoTog, angelum lucis) Id 
facit, non solum, ut noceat nobis, sed etiam, ut fruatur honore. — 
(pcoTog, lucis) qimm tamen Satanae potestas sit in tenebris. 

V. 15. « fifya, non magnum) non difficUe. — avTb, ejus) Sa- 

tanae. — di,naio(svvr]g, justitiae) quae est in Christo. — ro TfXog, 

finis) Quacunque specie se nunc efferant, detrahitur tandem schema. 

Efficacissimum criterium a futuris, ui bono et malo. Phil. 3, 19. 21. 

V. 16. ndXtv Xfyo), iterum dico) Novo huic argumento gloria- 
tiouis iteratam ex v. i. nQo&eQuneiav, praemittit: qua certe nemo 


218 2 COR. XI, 16 — 24. 

insaniens utitur. — |W?j\ ne) Partieula prohibendi : nemo me putarit 
desipere. Hoc incisum non ponitur per parenthesin, sed vis verbi 
Af/w^ dico, super hoc ipsum incisum cadit. 

V. 17. ?.ald}, s AaAco xccTce HVQtov, quodloquor, non loquor 
secundum Dominum) Theopneusta sunt igitur, et secundum Domi- 
num dicta, quaecunque. Pauhis sine hac expressa exceptione scrip- 
sit: quin etiam hunc locum, et propriam huic loco exceptionem, sic 
perscripsit ex regula decori divitii, a Domino instructus; perinde 
ut vir literatus puero dictat epistolam puero accommodatam, cum 
tamen puer per se non posset ita scribere. 

V. 18. noXXol, multi) Quod multis licet, uni facilius condonatur. 

— xara ri^v auQxa, secundum carnem) v. gr. quod Hebraei sint. 
V. 22. 

V. 19. tidtag, libenter. 

V. 20. ydq, e^iim) Particula intensiva: fertis insipientes; nam 
fertis etiam oppressores. Cleon apud Thucydidem lib. 3., neq^vxev 6 
av&gomog to i^ev -d-SQaTCivov vnegcpgovsTv' to de f*ij vuhkov -d-avfid- 
^siv. — £i Ttg, si quis) ut pseudapostoli, gloriabundi. — xaTu^nlol, 
in servitutem redigit) Genus: sequuntur bis duae species. — xut- 
ea&iei) Sic LXX, Ps. 53, 5. — lafi^avei,, aceipit) scil. a vobis. ne- 
que enim necessario subauditur vfiug vos, coUato inciso subsequente. 

— enaiQtTat', extollitur) praetextu majestatis apostolicae. — eig 
ngoaoinov deget, in faciem caedit) sub specie zeli divini. Id Co- 
rmthiis accidere potuerat. conf. Es. 58, 4. 1 Reg. 22, 24. Neh. 13, 25. 
1 Cor, 4, 11. l^Tim. 3, 5. _ - _ 

V. 21. xara aTifilav, secundum ignominiam) quasi jam pro in- 
fami habitus. Vide 1 Cor. 4, 10-, quo ex loco etiam ro infirmi huc 
conferas, et prudentes ad v. 19. Conf. seeundum, Phil. 4, 11. — 
(vg OTC rifielg ria&ev^aufiev) quasi nos infirmati simus animo, nil 
habentes, qui gloriemur et audeamus. sequitur antitheton: quacun- 
que autem in re aliquis. infames et infirmi non possunt gloriari; 
sed tamen audebo. conf. v. 50. — Iv d(pgoGvvii, in insipientia) Sic 
appellat xor av&gconov, v. 16., et modestiae causa. 

V. 22. e^galot,, Hebraei) Capita gloriationis, quorum primum et 
secundum praerogativas naturales, -tertium et quartum spirituales 
indicat. Conf. Phil. 3, 5. — adyo), etiam ego) Hebraeus, non (Hel- 
lenista,) ex Hebraeis. 

V. 23. itdiiovot, ministri) exti-insecus. *) — nagacpgovcjv AaAo!), 
insipiens loquor) Cum perpetuo labore abnegandi sui haec perscrip- 
sit Paulus. — vneg) supra, quam isti. quo quisque plus patitur, eo 
magis ministrat. — ■ negtaaoTegcog, ahundantius) Ldbores et carceres 
experti erant etiam pseudapostoli , sed minus: cetera Pauli pro- 
>pria erant. 

V. 24. nevTUKtg, quinquies) Prodest servis Dei, omnia, quae 
egerunt, et exantlarunt, accurate meminisse, ut, cum opus olim est, 
narrare possint. conf. Gal. 1. — TeaaugdnovTa nugd filav, qua- 
draginta, minus una) Triplici loro tredecim ictus incussi undequa- 
draginta plagas efficiebant. Vidi. Buxt. dedic. Abbrev. 


*) Neque tamen hac distinctione oj>us fuerit, si Not. crit. ad h. l. confe- 
ras : Interrogatio. nam istos negat diaconos Christi , v. 15. Gongruit 
Vers. germ. E. B. 


2 COR. XI, 25 — 32. 219 

^ V. 25- rgig ii^avdyt^aa, ter naufragium feci) ante naufragium 
Melitense. — iv tm ^v&oi) 6 §v&6g quodvis profundum notat ; sed, 
ubi absolute ponitur, marinum, hic praesertim, cum mentione nau- 
fragiorum. fiblittt LXX plerunque ^u&og. — inohjatt) transegi 
natans. Multi naufragi cum aquis multas horas ita conflictantur, 
ut tandem emergant, 

V. 26. odomoQittig, itinerihus) Vide Acta. — ip ipivdu8i\q)0ig, 
in falsis fratrihus) Hoc periculiun molestissimum : praeter exspec- 
tationem ceteris adjectum, cum suavitate. [Acerhi erant isti ac pe- 
stiferi homines, utut honi specie non destituti. . Gal. 2, 4- V. g.] 

V. 27. iv, in) Quinque commata : primo cohaeret secundum, ter- 
tio quartum, suavi rhythmo. — iv Xtfiol, in fame) Deut. 28, 48-, 
iv XtfAta Htti iv dlipft, ital iv yvfivoTtjtt, kui iv ixXelipsi ndvTcov. 

V. 28. X^9^^' i^^^fifer) Particula servit connexioni. — tmv naQ- 
niTcg) Sic appellat labores externos. hactenus descripsit suos pro- 
prios ; nunc alienos, secum communicatos. — tj) Appositio casus obli^ 
qui et recti. qualis illaBasilii Seleuciensis, to (pcovrjg, acoTjjQiag nriyn- 
conf. not. ad Chrys. de Sacerd. p. 504. — iniavgaaig (xis, incursus 
in me) YerhmR intGvvigtjtii, et verbale iniovgaatgIjX.'K saepe po- 
nunt de seditione Kore cum suis. conf. Act. 24, 12. Itaque hic no- 
tatur obturbatio illorum, qui doctrinae vitaeve perversitate Eaulo 
molestiam exhibebant, v. gr. Gral. 6, 17. — xad^ ijfUQav, quotidie) 
Latitudo temporis: loci, in omnium. — naacSv, omnium) Id mode- 
stius, quam si diceret, ndarjg Ttjg iHxXtjaiag , totius ecdesiae. Om- 
nium, etiam ad quas non veni. Col. 2, 1- Id non peraeque Petrus 
de se dicere potuisset. 

V. 29. Tig, quis) Non solum ecclesias, sed singulas animas curat. 

— da&sv(u, infirmor) non modo per avyxaTdpaatv, 1 Cor. 9, 22-, 
sed per compassionem. — aaavdall^eTat, scandalizatur) Infirmari 
et scandalizari, hoc certe loco, (coU. tamen Rom. 14, 21. not.) dif- 
ferunt. lUud fit per se; hoc per alios. — x«t b« iyw nvQSftat) quin 
ego incendar. Non priore, sed hac versicuU parte addit ego: nam 
iUic infirmo se accommodat ; hic dissimilem se scandaHzantis fatetur, 
partes a scandalizante neglectas scandalizati causa ipse suscipiens. 
Partes a scandalizante neglerctae sunt amor, prudentia etc. Idem 
tamen Paulus etiam partes scandalizati, sive incommodum, quod 
scandalizatus sentit, in se suscipit. Haec omnia sic sequuntur, vi 
relatorum. nvQuad-tti To7g '&vfio7g , non semel 1. 2 Macc. Male 
sentiunt aut loquuntur, qui scandalum videntes vernacula formula 
ajunt: me ipse scandalizavi. 

V. 30. et) si. i. e. quum. — rd Tr,g da&evilag fiu xav^t^aofiat, 
de iis, quae infirmitatis meae sunt, gloriahor) Eximium oxymoron. 
c. 12, 5. 9. 10. Nam opposita sunt infirmitas et gloriatio. 

V. 31. ivXoYriTog, henedictus) Hoc auget religionem jurisjurandi. 

— oldsv, novit) Persecutio Damascena erat e primis et maximis, et 
huc inprimis pertiuebat: Deumque invocat testem Paulus, quia nul- 
lum testem ex hominibus ad Corinthios aUegare poterat, de re pau- 
cis cognita et pridem facta. conf. Gal. 1, 20. Lucas postea per^ 
scripsit, Act. 9, 25. Haec religiosa praefatio auget etiam fidem 
eorum, quae mox cap. seq. commemorantur. 

V. 32. i&vdQirig) Sic appeUatur Simon sacerdos summus, 
1 Macc. 14. et 15. 


220 i COE. Xn, 1 — 2. 

C A P U T XII. 

V. 1. ^^) sane. — a avfxq>fQfi fiot, non conducit mihij propter 
periculum elationis, et colaphoruTu Satanicorum, et impediendae vir- 
tutis Christi. — fkevdOftui) veniam, inquit, non, venio: non cupide 
accurrit. sic, gloridbor, non glorior , in conclusione ipsa, v. 5- — 
yuQ, enimj Causa, praefatiunculae modo positae. — ■ onTaalag xat 
anoitaXuijJfcg , visiones et revelationes) Visiones, ad videndum: re- 
velationes, ad audiendum. 1 Sara. 9, 15- LXX. Utrumque numero 
plurali; quia duos gradus halbuere raptus illi, ut mox memorat. 
Sic, revelationum , v. 7- Plures ceteroqui visiones et revelationes 
habuit Paulus. — «uqIh, DominiJ \. 8- i. e. Christi, v. 2- 

V. 2. o2Sa' iiTS' aQnayavTa, novi: sive: raptumj Haec versu 
sequente iterata non solum suaviter suspendunt acuuntque lectorem, 
et gloriationi consideratae pondus addunt ; sed etiam plane duplex rei 
momentum exprimunt. Clemens Al. Strom. 1. V. tong tqItu ^QavS, 
jtdxBi&Bv ilg Tov naQttditaov. f. 427. Et sic Irenaeus 1. 2. c. (56.) 
55. (ubi Grabius addit Justinum M. Methodium et ex recentioribus 
Jeremiam Taylor:) it. 1. 5. c. 36., ubi (colL Matth. 13, 23. Joh. 14, 2.) 
ex diversitate fructificantium diversas habitationes infert, et statuit 
dcagoXi]v oiitrjafcog diferentiam habitationis eorum, qui coelo, qui 
paradiso, qui splendore civitatis gaudent. Athanasius in Apol. nal 
tcag tqItu sQavS riQncca&i] nal eig tov naQadstaov avrivi%&r). Orig. 
ejusve interpres in Rom. 16., in tertium coelum, et inde in paradi- 
sum. Oecumenius, riQndyri ecog tqIth oquvS, nal naliv insi&ev eig 
Tov naQttdeiaov. Diversasque loco hoc revelatioues commemorari, 
agnoscunt HUarius Diac. Piimasius, Anselmus, Gregorius Papa apud 
Estitim. Aecedit Hieron. in Ez. 28- Pelag. in h. 1. Cassiodor. Haymo, 
Aquinas. Duplici raptui respondet duplex iUud, ut ne extollerer. 
V. 7. Paradisus certe, in gradatione subsequens, cum articulo em- 
phatico , interius quiddam in coelo tertio dicit, quam ipsum coelum 
tertium. id quod cum sententia veterum apprime congruit. vid. 
Gregor. obs. c. 18- conf. Luc. 23, 43- not. et Ap. 2, 7- Ideo res 
paradisi duntaxat audire contigit Paulo; coeli tertii, etiara videre, 
(conf. V. praec.) quanquam de hoc etiam parcius loquitur. Verbi 
olda, novi, vis praecipue cadit super participium, raptum. coU. oti, 
quod, V. 4. — nQO Itwv dinaTiaadQuv, atite annos quatuordecimj 
Constr. cum aQnayevTa raptum. Pristinum aliquid recenset. longo 
tempore alius a se ipso quisque factus videtur; ut bona et mala 
sua liberius commemorare possit. [Diuturnum sane silentium istud 
fuit. Neque tamen exiguo temporis intervallo inter Corinthios ver- 
satus fuerat , iisque praecipuo quodam familiaritatis vinculo junctus. 
V. g.] — ■ iv acofittTi,, in corporej Hoc sine articulo: tum ixTog r» 
aojfittTog, extra corpus, cum articulo, et sic constanter v. seq. Vi- 
detur opinari Paulus, extra corpus fuisse. Utut est, incorpoream 
esse meliorem hominis partem, recte hinc infert Claudianus Mamer- 
tus 1. 2. de Statu animae c. 12. atque haec, anima, ipsa rapta fuit. 
Extra corpus aut intra erat, quicquid, praeter corpus Pauli, erat. — 
sx olda, non novij Ignoratio modi non toUit certam rei scientiam. 
Apostoli multa non scivere. — aQnayivTa, raptumj Conf. Act. 8, 
39. not. — h(ag) usque, longe, in tertium coelum. conf. ilg, in. v. 4« 
Ergo paradisus est extra coelum tertium? Resp. eoig, usque, inclu- 


2 COR. Xn, 2 — 7. 221 

sive, uti Luc. 2, 15. etc. — rp/re, tertium) Prinmm coelum, nu- 
bium: secundum, stellarum: tertium, spirituale. Duplex coelum vi- 
sibile dualis in ti^iteU) denotat : tertii nomenclatura, quod oculus non 
vidit, Novo Testamento reservata fuit. conf. Eph. 4, 10. not. 

V. 3. xat, et) Particula lioc loco novum rei naomentum exprimit. 
Finge , coelum tertium et paradisum plane esse synonyma; valde 
imminuetur nervus orationis Paulinae. — vov TOtovtov, talera) xov 
iv yQigco , eiim qui erat in Christo. — ihs , sive) Hdc repetitur, 
quia vel si in corpore usque ad tertium coelum raptus fuerit , tamen 
ulteriori gradu in paradisum extra corpus potuit raptus esse. 

V. 4. cc(jpt]ra) inefabilia, noninse; alias Paulus nou potuisset 
audire : sed hominij ut sequitur mox , adeoque ipsi Paulo. Quis ea 
eiFatus sit , Deus , an Christus, an angelus , an angeli, an spiritus ju- 
storum, et cui ; Paulus non indicat, an sciat. Sublimitatis certe magnae 
fuere; nam non omnia coelestia sunt ineffahilia, v. gr. Ex. 3-^i, 6. 
Es. 6, 3. quae tamen valde sublimia. — yjc l'^6v) non licet, iiEov et 
dvvuTOv, licere et posse, dicitur, quod neque res neque lex prohi- 
bet. itaque ineffahilia et non licet se mutuo declarant, negantque, 
aut posse ea loqui hommem, aut licere homini. Ceteri, qui non au- 
divere, non possunt : Paulus, qui audivit, non satis potest. et, si pos- 
set, tamen non liceret, non conveniret , in mortalitate : quia terrico- 
lae non caperent. Joh. 3, 12- Latius patet auditus, quam loquela. — 
dvd-Qcono), homini) C onstr. cum Zicei. Arctior saepe loquendi, quam 
cognoscendi potestas. 

V, 5. vni^ tS TOVBTfi, pro talij Masculinum. antitheton, me ipso. 
Removere debemus ro ego a rebus magnis. Duas partes hic versus 
habet: altera habet aetiologiam versu seq. altera declaratur v. 7- s. 
— Kuvp^ao/iiut, gloriahor) i. e. gioriari possem. coll. v. 6- init. 

V. 6. OVK eaof-iuo uifQcav, non ero insipie^is) Etiam cap. praec. 
dixit veritaiem , et tamen insipientiam sibi adscribit : quia scilicet 
gloriatus^ est de rebus minime gloriosis , hic de gloriosissimis. — 
q)£idof.iut, parcoj parce haec tracto. — fi}j Ttg, ne quisj quam 
non verentur haec plerique, etiam Theologi. [Comi^iics et eminus 
haud pauci pluris aestimari se, quam fas est, patiuntur: at quam 
notahili eos honoris parte penes DEUM se ipsos ea re defraudare 
existimes ? Filiorum DEI siquidem Ju7'e gaudeas , fac luceat lu- 
men istud tuum: sed singularihus rehics caute et parce uti memento. 
V. g.] — §kmif Kniist, vid&t: audit) in vita communi, me non 
prohibere valente. 

V. 7. 'ivu ixrj hnsQuiQOifiui, ut ne extollererj Ovaxii^ous, quae Pau- 
lus egit, quaeque eum apud homines magnum, carum et admirabilem 
fecerunt, miuus efferri poterat, quam his, quorum ipse unus erat 
sibi conscius. Vana et pusilla est anima, quae ob hominum plausum 
sibi applaudit. Potiora sunt intus. \Ciica7-iti vero periculi rem opor- 
tet esse sui elationem; qicum Apostolo tanto repagulo fuerit opus! 
V. g.] — Gxoloip) Hesychius: axolomg, oSsa ^vXa o^&ce, guvQoL 
notatur sudes acuta, pungens. conf. LXX, Num. 33, 55. Ez. 28, 24. Hoe 
generale mox declaratur specialiter per colaphos illos: neque duplex 
haec declaratio tertiam ullam requirit, varie tentatam ab iis, qui co- 
laphos improprie interpretantur. — tj7 oaQiii) Casus sextus : carne^ 
ad carnem macerandam. Idem casus, 1 Petr. 3, 18- 4, 1- 6. Haec in- 
firmitas major erat omnibus capite praecedente enumeratis : et hanc 


222 2 COR. XII, 7 — 9. 

ut commemorare posset, necesse habuit revelationes commemorare. 
— ayytXoq aavav, angelus Satan) Paulus angelica expertus nunc 
angelum persentiscit contrarium. to aavav non nisi bis terve habent 
LXX, idque ut axXuov sed XXXIV locis in N.'T. et in his noyies 
a Paulo Garavag declinatur ; hocque uno loco ponitur ut indeclina- 
bile, quasi per apocopen consideratam, certe non sine causa. Itaque 
angelus Satan hoc loco non videtur esse appositio, quasi diceretur 
angelus Satanas] pro diabolo. nam diabolus nusquam dicitur ange- 
lus, sed habet angelos suos ipse. Ergo Satan aut est nomen pro- 
prium in genitivo, aut adjectivum in nominativo, ut notetur vel an- 
gelus a Satana immissus; vel angelus infestissimus , angelus ipsi 
Satanae sive diabolo similis, praescindendo a Satanae missione. Am- 
phibolia videtur mnuere , ipsi apostolo (quo magis humiliaretur) 
nesciendum fuisse, quae esset hujus angeli ratio. Ex alto, habuit re- 
velationem : ex profundo, castigationem. Job et Paulus per hostem 
vexabantur: Herodem angelus Domini percussit. — 'iva (as , ut mej 
Paulus non est angelus ipse (conf. tamen Num. 1. c.) sed, quod an- 
gelus Paulum colapbis vexavit. 'iva, ut concinne iterum in medio 
commatis ponitur , ut antitheton bis praecedat particulam , bis eam 
subsequatur. Opponuntur enim excellentia revelationem et angelus 
Satan; itemque extolli et colapMs caedi. — 'Ao\aq>i^-)^, colaphis cae- 
datj Colaphis ffxfydkatg dqaig ' hoc enim apud Eustathium habetur 
etymon:) caedebantur se7^vi. i Petr. 2, 20. neque obstat quicquam, quo 
minus proprie hic accipiatur verbum. vid. Job. 2, 6. s. Nam si ab homi- 
nibus colaphos aliaque incommoda acceperunt et apostoli et ipseDomi- 
nus, c. 11, 24. s. 1 Cor. 4, 11. Matth. 26, 67. coU. c. 4, 5- cur non Paulus 
a Satana ejusve augelo, vel visibili vel invisibili modo ? Talia Antonio 
quoque obtigere, ut in vita ejus memorat Athanasius. Omnis generis ad- 
versa obvenere apostolo, v. 10., quae non deprecabatur : sed hic praeci- 
puum quiddam nominat , quod infirmitatibus eum macerabat et dolore 
ignominiaque occurrebat elationi, magis etiam , aut certe non minus, 
quam furor libidinis in membris excitatus (quo tamen quam mirabiliter 
excruciari possint quamlibet sanctae animae, apud Ephraimum Syrum, 
Estium in h. 1. Joh. a Cruce , et P. M. Petruccium legere est) aut 
cephalalgia vehementissima. Horum colaphorum quasi recentem Pau- 
lus pavorem in momenta habuisse videtur, quum tanta frequentia, 
quantam naturalis lector fastidiat, se inter gloi-iandum reprimit. No- 
tat Chrysostomus , 'AoXaqji^t^ , colaphis caedat , non xoXa^piar], cola- 
phis caederet, Paulum dicere , ut de re praesenti. Visus et auditus 
Pauli ad lautissima admissus erat : tactus durissime maceratus. 

V. 8. rsf a, hoc) Demonstrativum. Oblitus erat elationis. — r()??) 
ter, ut ipse Dominus in monte oliveti. Paidus rogatioues , nescio 
quibus ex intervallis, tre3 peregit: deinde palum toleravit, cum vidit, 
ferendum esse. ne tum quidem, cum haec scripsit, videtur palo caruisse, 
et quamdiu se efiferre potuerat. confer, quae sequuntur. — tov xvqiov, 
DominumJ Christum. v. seq. Non est rogandus Satanas, ut parcat. 

V. 9. siQjjyJ [xoi>, dixit mihi) tertium roganti. - — dQnsi aoi' t} 
XaQig fi8, sufjicit tibi gratia mea) Benignissima repulsa, indicativo 
modo expressa. Dominus Paulo haec verba quasi in os ihserit, ut 
subsequens ea dicat: Sufficit mihi, Domine, gratia tua. Gratia esse 
potest, etiam ubi maximus doloris sensus est. — »; yuQ dovafitg Iv 
dff&eviioi TilstSrcd', virfiis enim in inJirmitatG perjicitur) Pro dJ- 


2 COE. Xn, 9—13. 223 

va/iig plerlque scripsere dupafi/g f*a , ex alliteratione ad X"9^S (*"• 
SiPaulus scripsisset dvvafiig f.iu' credo, subjecisset, iv da&tviioi aa.*) 
Innuitur tamen, ui gratia Christi, sic virtus Christi. ydg , enim, 
hoc loco, ut saepe, est particula dtunQiTtiirj , qua discrimen ponitur 
inter gratiam et inter virtutem. Sufjicit gratia : noli postulare vir- 

tutem sensibilem. virtus enim . Sic demum particula enim vim 

causandi nanciscitur, non immediate , sed mediante discrimine inter 
gratiam et virtutem. — iv da&svtla , in infirmitate) Ex sermone 
Domini Paulus saepe boc verbum repetit, cap. 11.12- 13. — TilitS- 
Tub, perficitur) omnia sua peragit, perficit. Non ergo debemus sub 
praetextu falsae avTaQKslag et sufficientiae abjicere virtutem Christi. 

— fidkkov xavx}^(TOfittt) potius gloriabor in infirmitatibus meis, quam 
in revelationibus : nam si in his glorier , impediero virtutem Christi. 
niis pronomen addit , non his. — IntGKijvcoori iri efii) Mf tanquam 
t&ntovium superobtegat me. axtjvog , tahernaculum , corjDus: ro int- 
GKtjvSv, superoUegens , extrarium quiddam. non dicit hic, ut inha- 
iitet me; nam sic imminueret sensum infii-mitatum suarum. — ri dv- 
vufiig tS ^fptga^ virtus Christi) id est, Christus cum sua virtute. 
Quae huc inserviunt, lihentissime debemus accipere. 

V. 10. ivdonM, hono sum animo) Non dicit hic , gaudeo , quod 
plus notaret. — iv da&evsiaig, in infirmitatibus) Genus. hinc mox, 
infirmor. sequuntur bis duae species. — kv tpQeffiv, iv dvdynatg, 
in contumeliis, in necessitatibusj quas etiam angelus Satan infert. 

— iv dtmyfiolg , iv gevox<»Qiatg , in persecutio7iihus , in angustiisj 
humanitus allatis. — vnaQ, proj Constr. cum svdoKw^ bono sum ani- 
mo. — rors) tum demum. — djjvuiog, potensj virtute CJu'isti. 

V. 11. yiyovu, factus sum) Receptui cauit. — dicpitXov, debeham) 
Commutatio persouae: i. e. vos debebatis me commendare. — vcp 
vfifav) a vobis, inter vos. — • sdav eifit, nihil sum) ex me. 

V. 12. fiiv, quidemj Haec particula sive mica modestiam alit. — 
Gr]fif7tt, signa) Rerum testimonia adsunt. — rs dnogoXa ^ apostolij 
Articulus vim habet: ejus qui sit apostolus. — (n^fulotgj Sic AL 
Lat. (in cod. Eeutl.) Hilarius. Lectio media. unde, tv arjiieiotg, 
plerlque: kuI Gtjfieloig, Chrys.Baer7i.Lat. in mss. G^fiilotg ti Lin. 
nec non Si/r. De aijfisiotg et TSQuGt vide ad Matth. 24, 24- Avvd- 
ftetg sunt evidentissima onmipote^itiae divinae opera. 

V. 13. tI, quid) Hoc pertlnet et ad antecedentia et ad consequen- 
tla. — Xotndg, reliquasj vel per me vel per allos apostolos planta- 
tas. — sl fitj — Tttvrtji/, nisi — ha7icj Lisiguis asteismus. — avrog) 
ipse. Sequltur antitheton: 7iec per alios, v. 16. s. — • ddtttluv, in- 
juriamj Jure poterat apostolus opsonia a Corinthils acclpere: quo 
quum haud usus estjure, injuriam slbl imputat: eamque slc appel- 
lat, non per ironiam, a qua sermo apostolicus abhorret; sed per am- 
phibollam. nam ddixlav appellat hoc loco inusitata praecipue notio- 


*) Saec tamen Grnomonis c^^iais twn ab utriusque Ed. marg. twn a Vers. 
germ. Iiaut obscure abludit. Ergo non omni jure eo nomine carpitur 
b. Bengelius, quod fxa post dvvauis omissum voluerit {ut habet D. Er- 
nesti Bibl. th. T. IV. jo.^Oo.J: immo vero hoc ijpso loco occasionem Vir 
veleberrimus habuisset, pertinaciae criticae culim liberandi JBeatum, 
Facile etiam ex Bibl. th. 1. c. susjpicari quis possit, Bengelium par- 
tic. [laXXov post rjSi^a. elhninatum voluisse: at conti'arium rejperient, 
qui suis utuntur ocidis. E. B. 


224 2 COE. Xn, 13 — 21. XIII, 1. 2. 

ne, quae Latino non jus possit exprimi, et a privativum habet, uti 
uvo^og, uvoficog, Rom. 2, 12. 1 Cor, 9, 21. avvnotaxrov , Hebr. 
2r 8- et tamen notionem injustitiae simul admittit, minoris erga 
Corinthios amoris suspicionem deprecans: condonate. colL c. 11, 11. 

V. 14. r« vfibjv, vestra) Phil. 4, 17. — vfiag, vos) ut vos 
lucrifaciam. Matth. 18, 15. Thesauros spirituales congerit pro Co- 
rinthiorum animis. v. 15. 

V. 15. iyo} ds , ego vero) Vero facit epitasin. — ffanavrjffo}) 
pendam mea. — ixdunav7]dtjaoftttt) expendar ipse. — ^ttov, mi- 
nus) Amor descendit potius, quam ascendit. [Indignum est, inten- 
sissimum am^rem amoris exilitate rependere. Y/ g.] 

V. 16. «AA' vndQ^ijjiv, sed cum essem) Objectio, quam formare 
Corinthii [suspicione permoti, V. g.] possent. Respondet versu seq. 

— eltt^ov, cepij ne rete quaestui positum plane effugeretis. 

V. 17. jU)] Ttva vov — di uvtS) Pro, /.it] dtu Ttvog tstwv, sg 
unagttlxtt xtI. [Egregie Paidum sociorum hona fides juvit. V. g.] 

V. 18- naQexuliau, hortatus sum) ut ad vos ii'et. — tov adfk- 
q)6v, fratrevi) Hic videtur fuisse Corinthius. — nvsvfAUTt, spiritu) 
intrinsecus. — r/^vsat, vestigiis) extrmsecus. 

V. 19. ndXtv doxftvi) Nonnulli, nulut doxiits' quae quidem 
lectio pertinacius aversum a Paulo Corinthiorum animum, coll. 
c. 3, 1., notaret. Nam ndXui, cum verbo praesentis temporis, per- 
severantiam notat. Plato m Gorgia , «AA.' eycoye xal ndXut ks-yo}. 
Probatior lectio , • ndltv doy.tiTS ' coU. iterum c. 3, 1. — v(x7v, 
vohis) quasi nostra causa opus esset hoc modo favorem vestrum 
retinere. — vneg Tjjg vfiwv otiiodof.irjg , pro vestra aedificatione) 
ut potius videatis, quam experiamini cum dolore, quam sim apo- 
stolus. 

V. 20. ^x o'^^?> ^o'^ quales) Id tractatur usque ad finem capitis. 
Tum, qualem non vultis, c. 13, 1. seq. Qualis auditor, talis ei pa- 
stor. — i-Qitg, Cn^ot, dvfiol, iQi&ilui) Gral. 5, 20. 

V. 21. firj ndXtv , ne iterumj Anaphora, neforte, ne forte, ne. 
Et hoc quidem versu gravius loquitur. — Tunitvcaat], humilietj Me- 
tonymia consequentis. — o &£6g fia , Deus meus) Reddit causam, 
cur commissa in Deum, ad se pertinere existimet. — twv nQorjfiuQ- 
Tt]x6z(jjvJ eorum, qui peccarant ante proximum meum adventum. 

— dxu&ttQaia , impuritatej v, gr. conjugum. 1 Thess. 4, 7. — noQ- 
viitt , fornicatione) inter coelibes. — daiXyfla^ lasciviaj contra na- 
turam. 

C A P U T XIII. 

V. 1. TqItov) Numerus decretorius , tertium. Sic LXX, tqItov 
tSto. Num. 22, 28- — SQXOfiut, venio) jam sum inprocinctu. — fittQ- 
tvqcov, testium) /Ergo in ea re non revelatione immediata, sed te- 
stimonio humano niti cogitabat apostolus: neque jubet, reos ante 
suum adventum ex ecclesia ejici. 

V. 2. nQOSiQrjxtt Xttl nQoKfyco, ante dixi, et ante dicoj Ad illud 
refer quasi praesens secundum; ad hoc dbsens nunc. Serio denun- 
ciat. Est in textu, qui ro yQaqxo tanquam lectionem sequiorem 
excludit, continuus chiasmus per tria membra, hoc ordine: 


2 COE. Xm, 2 — 7. 225 

ante dixi et ante dico 

I 1 

giiasi praesens secundum et absens nunc 

(quum nimirum in viciniam Corin- 

thum versus venisset, jamque sta- 

tuisset ipse quoque eo venire, quan- 

quam deinde pepercit) 

iis gui ante peccaverunt, scilicet et religuis omnibus , qui 

ante secundum hunc adventum. postea peccaverunt, 

post adventum secun- 
dum, et tamen ante 
adventum tertium. 
— a (pelaoi^iai, non parcaw) Pepercerat antea. c. 1, 23. 

V. 3. doiib{iriv ^i]T{iTi, documentum guaeritis) Metonymia: irri- 
tatis me; tentatis me; sentire cupitis, quis sim. v. 5- doTiifxr] conju- 
gata sua habet versu 5. s. — t5 — XQ^'^^) ^- ^- ^^ Christus in me 
loquatur-. Dubitarunt Corinthii : dubitare eos non debere, mox pro- 
bat. — fig vfiugj iv Vfuv, in vos: in vobis) Differunt particulae. 
c. 10, 1. — tix ua&ive7, non infirmatur) per me, et hanc ipsam 
epistolam. — 8uvaTfi) Ardor spiritus verbum hoc novum, per pa- 
rbdian ad ao>&ivs7 , produxit. 

V. 4- fi, sij Particula concessiva. — iguv^co&t], crucifixus est) 
Crux , summa infirmitas; mortem includit. nam vita opponitur. ' — 
«1 da&evelag , ex infirmitate) Infirmitatis est, crucifigi. Haec vis 
particulae. — da&svS/^iv tv uotco, infirmamur in illo) Variatur mox 
particula, avv, cum illo. infirmamur, non exercemus duvafitv, po- 
tentiam, adeoque hanc ipsi minus sentimus, tribulationum sensu prae- 
valente. 

V. 5. iavT^g) vos ipsos , non Paulum. Si examinaverltis vos 
ipsos, sentietis, quales nos simus. Ubi veri sunt doctores et veri 
auditores, ab altera parte de altera, qualis sit, existimare licet. — 
iv Trj nlgft, in fide) adeoque in Christo. — doxifidCiJ^s, probate) 
Graviori verbo, tentate, subjicitur lenior admonitio: si estis in fide, 
vos ipsos probate. il , si, ut mox in il ^ujjrt. — ^, an) i. e. pote- 
stis utique vos probare: nam Jesus Christus est in vobis, eumque 
in vobis esse nostis, [Qidlibet nimirum tentare seipsum potest, sive 
in fide sit sive minus: probare se suumgue valorem explorare nemo 
valet, nisi fidelis. V. g.] — iuiytvcodKivi , agnoscitis) Compositum 
emphaticum. — otv, guodj Eatio sub qua. — ItjoSg , JesusJ non 
solum sensus Christi , sed ipse Jesus Christus. \ut patet ex adjecto 
proprio nomine, Jesus. Conf. 2 Tim. 4, 22. V. g.] — il fi^Tt, 
nisi guidj Sic, nisi. c. 3, 1. tL guid, mitigat sermonem. — ddo- 
xtftot,, reprobij passive et active. nam respicitur conjugatum dont- 
fiaCne, reciproco sensu. 

V. 6. yvoiasa&s , noscetis) per probationem vestri, sine experi- 
mento potestatis meae. v. 10. 

V. 7. svxofittt) Idem verbum cum accusativo et infinitivo, Act. 
26, 29. — fJiiq nottjaai vfiug xanov fitjdiv) ut nikil mali faciatis : 
sic recte Interpres vulgatus. Sequitur enim, ut vos bonum faciatis. 
Grrotius interpretatur : ne cogar cuiguam malum, poenam, infiigere. 
Sed sic amittitur antitheton modo notatum. Habet notsiv accu- 
T. n. P 


226 2C0E. Xni, 7 — 13. G^AL. I, 1. 

sativum personae: sed Paulus, notiiv nQog rtva, iig riva. — ax 
iVa) non ut. — doxifiot, prolati) coercendo vos male facientes. — 
b)g adoKifioi^, quasi reprohi) nulla nobis causa data, potestatis exer- 
cendae. wg quasi mitigat. 

V. 8- duvufii&a, possumus) GonL potestatem, v. iO. — aX^j&eiag, 
veritatem) Veritas liic notat jus accuratum, in Corinthios exercendum. 

V. 9. aa&fvojfisv, infirmemur) corpore, et quiescente . potestate 
nofetra. — duvaroi, potentes) fide. — xal fvxcfif&a, etiam optamus) 
Infii-mitas, laeta est, non optata. xaruQrcaig etiam optata. — naTaQ- 
Tttrtv) coagmentationem : v. li. i Cor. i, 10. ne opus sit quenquam 
de corpore rescindere, dnoTOfiwg severe. 

V. iO. fioi, mihij De potestate apostolica propria agens Paulus 
a plurali ad singularem redit. 

V. li. Xotnov, ceterum) Conclusio. Severius scripserat Paulus 
in tractatione : nunc benignius, re tamen ipsa non dimissa. coll. cap. 
i2, 20. — x^iQftf) gaudete. Redit a prima, c, i, 24. Opportune 
autem liic ponitur verbum x^lQfTS, quo etiam vale Bo\Qt dici. — 
naQanaXfia&f , confirmamini) c. 1, 6- 

V. 13. »;) Respondet hoc votum utrique epistolae. Habet qui- 
dem etiam prior epistola suam clausulam et votum : sed tamen quia 
prior epistola in multis capitibus per secundam reassumitur renova- 
turque, hoc votum etiam in illam quadrat, et in voti universalitate 
ipsa videtur apostolus etiam ad priorem epistolam respexisse. — 
XaQtg, gratia) Haec primo loco nominatur. nam per gratiam Christi 
venitur ad Patris amorem. [Egregium de S. S. Trinitate testimonium! 
V. g.] — 1] dyantj ts ■&f5, amor Dei) v. 11. — jj xotvcovia, com- 
munio) quae etiam vobis gentibus obtigit, et concordiam, parit. 


IN 

EPISTOL4M AD GALATAS. 


C A P U T I. 

V. 1. JJavlog dnogolog, ax dn dv&Qconojv, sdf 6t dv&Qcona, 
dlld 6id irjaS ^ptga nal &f5 natQog r» iyfiQuvrog avtov ix vf- 
«Qwv, Paulus apostolus, noti ab kominibus, neque per hominem, sed 
per Jesum Christum et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis) 
Notabile antitheton, quo Paulus, apostolatum suum asserens, memo- 
rat et vocationem divinam : ax an dv&Qconojv, dlld (subaudi dta) 
&f3 naxQog, non db hominibus, sed (per) Deum Patrem: coll. 
v. 15. seq. et institutionem immediatam : bde dt dv&Qoine , dUd 
dtd it]a5 ;fptcrr», neque per hominem, sed per Jesum Christum. 
coU. V. 12. Institutio plerumque facta per unum, v. gr. per Ga- 
malielem; vocatio per plures: hinc diiferentia numeri, hominibus,. 
hominem. Contendit, Clericum secutus, Artemonius, pag. 211.. s. 
post xat inserendum esse dno, a: sed recte ex proximo sub- 


GAL. I, 1 — 6. 227 

auditur dia per, et vis particulae diu per includit li. 1. vim parti- 
culae dno, a, non contra. Saepe Paulus in conjuncta Patris et 
Filii mentione unam praepositionera habet. 1 Tim. 6, 13. — ^ta, 
per) Modo did per apostrophum posuerat; nunc sine apostropho, 
emphaseos causa. — iytlgavTog, qui suscitavitj Semina sparguntur 
tractationis. Resuscitatio Christi, est fons justitiae et apostolatus. 
Rom. 1, 4. 5. 4, 25. 2 Cor. 5, 19. 

V. 2. nupvig, omnes) Hic versiculus huic epistolae addit sym- 
holi formam. • — ixxXi^aioccg, ecclesiisj Plurali utitur, ob multitudi- 
nem ecclesiarum et oppidorum in Galatia. Neque addit epitheta, 
uti ad Rom. Cor. etc. — yuXariag, OalatiaeJ 1 Petr. 1, 1. 

V. 4. re dovTog , qui deditj Gratiae et pacis apprecationi nus- 
quam alibi Paulus talem periphrasin addit. qui tradidit, c. 2, 20. — 
afiaQTKop, peccatis) quae nos malo huic seculo manciparant. — iS.- 
iXtjrat, eriperetj Totum beneficium redemtionis Paulus describit ab 
ea parte, in qua potissimum. laborabant Galatae, malo Judaico ab- 
repti. — evigo)Tog, praesentej Praesens hoc durat, quam diu mali- 
tia viget. — aiuiifog tvovtjqS, secido 7nalo) Rarum loquendi genus, 
quo notatur tota oeconomia peccati, sub potestate Satanae. Huic 
seculo, [et pravo et infelici, V. g.] de quo conf. Rom. 6, 6., quo 
Galatae paene abhiti erant, opponuntur secula seculorum. v. seq. 
Praesens secidum obstat gloriae Dei, et est sub potestate ro no- 
vrjQH, Mali. Nusquam parcius, quam in hac epistoLa, Paulus de 
Satana loquitur. — Katd , secundum) Constr. cum qui dedit. Joh. 
10, 18. fin. — TQ '&iXiifia, voluntatem) sine merito nostro. conf. Joh. 
6, 38. s. — - xui, et) Vid. Rom. 15, 6. not. 

V. 5. 1] do'iu, gloria) pro hac voluntate salutifica. Exordium 
laetum, - 

V. 6. ■&avftaCo}, miror) Ad reliquas omnes ecclesias scribens 
Paulus exorditur ab expressa gratiai-um actione et laudeDei: quae, 
re hic aliud poscente, tamen repraesentata est versu 5. Etiam appella- 
iAonQvafratrum differt. Summam epistolae hanc damus: Partes suntni. 

I. Inscriptio. c. I. 1 5. 

n. Eevocatio Galatarum ad verum evangelium : ubi 

1. eos repreliendit. g ^q. 

2. evangelii ab sese praedicati auctoritatem divinam 

asserit: quippe qui 
\) ex persecutore factus sit apostolus per vocationem 

coelestem. U I7. 

2) ipsi Petro se nunquam imparem gesserit. 18- s. 21. s. 

n. 1. s. 11. s. 

3. justificationem per fidem vindicat, Galatas denuo ob- 

jurgans. HI. 1. s. 15. — IV. 11. 

4. Galatis, tenerrimo affectu, eandem rem per allego- 

riam filii- anciirae et filii liberae explanat. IV. 12. 

5. inde ad libertatem tuendam eos bortatur: V. 1 — 12. 

et a libertatis abusu deterret, atque ut non in carne, 
TTT n ^^^ ^^ spiritu ambulent, monet. 13.s. 16. — ^T^. 5. 6—10. 

™-. ^?^<^l"sio. U.s. 17. 18. 

Yid. etiam not. ad cap. 2, 16. 

-- iitM raxioig, tmn citoj Non multo ante Paulus apud Galatas 
tuerat. Vide Ord. temp, pag. 281. [Ed, 11. p. 242. no. 6.] — fitta- 
Tii^«j&i, transfenminij Grave verbum, admixta excusatione. Hie- 

P2 


228 GAL. I, 6 — 10. 

ronymus: Galatia translationem in nostra lingua sonat. — cino tS 
xalaaavTog vfiug, ah eo gui voeavit vos) Vocatio, gratiae canalis, 
regula in posterum. c. 5, 8- 13. Habetur versu 6 — 10. Propositio 
et Partitio quaedam: et de vocatione in gratia agitur deinceps a 
versu 11. de turhatoribus , c. 5, 7. seqq. — av y^aQtTi, in gratid) 
Act. 15, 11. — 3fC*5«j Christo) Hoe construitur cum «tto a6. *) 
V. 7. 0, quod) Ref. ad evangelium, non ad alterum evangelium. 

— «K tqvv ttKKo ,' non est aliudj Diff. ah ttSQOv, alterum. Paulus 
non modo illud, qUod Galatae sibi obtrudi passi erant, sed quod- 
vis aliud repudiat. — Ttvig, quidam) infelices. v. g. c. 5, 10. 12. 

— TuQciaaovTsg, turhantes) c. 5, 10. — S-ikovTeg, volentes) Re ipsa 
non potei*ant: volehant tamen obnixe. Saepe Paulus hoc verbo tan- 
git G-alatas eorumque corruptores. c. 4, 9. 17. 21. 6, 12. s. Sic 
Col. 2, 18. — fisragQeipat) Hoc verbo saepe "^Dr; exprimitur. — to 
evayyiUov t3 ;f()tgOj evangelium ChristiJ Turbatores non plane ne- 
gabant Jesum Christum : sed Paulus evangelium nonnisi purum agnoscit. 

v. 8. rifiiig) nos, multi. v. 2. — rj ayytXog i'i HQav5, aut an- 
gelus ex coelo) cujus auctoritas, extra Deum et Christum, suinma 
est. c. 4, i'\' — svriyyiXtad^s&a; quod evangelizavimusj Infalli- 
bilitas apostolica. — dvd&ffia, anathemaj expers Christi et Dei. 
Antitheton, c. 6, 16. — ?g<Wj estoj Controversiae non modo possunt, sed 
ne debent quidem sine affectu tractari: sed affectus debet esse sanctus. 

V. 9. cog, sicuij Deliberate loquitur. Videtur inter utriusque 
versiculi scriptionem pausa fuisse interjecta. Similis asseveratio 
iterata, c. 5, 2. 3. 21- ; — nQoetQTjxafiiv, ante diximus) Plurale. nam 
V. 8. scripsit, nos et evangelizavimus, item pluraliter. — leyw, dico) 
in singulari. Omnes sciebant veritatem evangelii; Paulus, Galatas 
vere imbutos evangelio. ideo nunc dicit, recepistis, in quo verbo 
epitasis est hujus iterationis. — sl) Hoc magis positivum, quam 
idv , V. 8. — vfidg evayytXl^STab , vos evangelio instruitj Hic vos 
ante verbum evangelizare ponitur, versu 8. postpositumj emphaseos 
causa. neque nullum in casu discrimen est : evangelium praedicavi- 
mus vohis, habet dativum commodi; evangelio aliquem instruere, con- 
venit insultationi falsorum doctorum. 

V. 10. aQTV yaQ, nunc enim) Causa, cur etiam nunc tam asse- 
veranter scribat. nunc repetitur ex v. 9. — dvd-Qconsg, homines) 
Hoc sine articulo : at mox, tov -d-iov Deum, ctim articulo. Dei so- 
lius habenda est ratio. — niid-io) nsi&M Tivd fere idem, ac mox 
UQiaxco, placere quaero alicui. nel&^iv Tivd, consensum alicujus aut 
veniam impetrare. Plato de Leg. lib. 10. init. conf. 2 Cor. 5, 11- 
not. — dv&Qconoig, hominihus) Antitheton: Christi. — iV*, adhucj 
Sensus : neque antea quaesivi, neque adhuc placere hominibus quaero. 
Conf. adhuc, c. 5, 11« Particulae temporis praesentis, dQTt nunc et 
tTt adhuc , refutant sermones ejus, qui Galatas turbabat : contradis- 
tinguunt hoc loco tempus praesens superiori tempori, non phari- 
saico, sed idem apostolico. De pharisaico neque negat Paulus h. 1. 
neque ait. Paulus non multo ante circumciderat v. gr. Timotheum. 
Id in vim consequentiae apud G-alatas ei vertere volebant. — dv&Qta- 
noig, hominihus) Nam hominum sensus aDeo et Christo abhorret. hinc 


*) Haec ipsa vox ;^pt?a» utut per marginem utrivisque Ed. ncm ^rorsus 
firma censeatur, expriviitur tamen in Vers. gerin. E. B. 


GAL. I, 10 — 18. 229 

seculi malignitas. v. 4. — r,Q£ayiov, placerem) dgiaxojj quaero pla- 
cere. Rom. 8, 8. not. Cui autem quisque placere quaerit, vel non 
quaerit, ei fere aut placet aut non placet. — XQt^S, ChristiJ cui 
placere quaero, ut servum decet. Tit. 2, 9. 

V. 11. ttdfXcpoif.fratres) Nunc ^&rmmfratres appellat. — zavcc, 
secundum) xaroc complectitur vim praepositionum dno, dtd et ■nuQtt, 
V. 1. 12. Non est humani census evangelium meum. 

V. 12. nttQtltt§ov, accepi) DiiF. a doctus sum. nam alterum fit 
sine labore, alterum cum labore discendi. — di ttTcoxttXvilJicog, 
per revelationem) scil. accepi. 

V. 13. rixiiGttTe, audivistis) antequam ad vos veni. — norf, ali- 
quando) quo' tempore Paulus minime cupidus fuerat evangelii colendi. 
■ — inoQ&nv, vastabam) Hoc plane contrarium aedificationi notat. 

V. i.h. nQoexomov, proficiebam) in factis ipsis. — avvrjliKim- 
Tug, coaetaneos) vegetos tum. — nttTQntcov fiti, patriarum mearum) 
carissimarum, ut si me solo patrono niterentur. Mimesis. 

V. 15. ivdoxijafv, heneplacitum hdbuit) Beneplacitum divinum 
est summum, ubi quisque de suae salutis causis quaerit. NU meri- 

tis tribuit Paulus : mox addit, ex utero. conf. Rom. 9, 11 o «gso- 

QiGttg fif,. qui separavit me) ut boc beneplacitum milii praestaret. 
— tn notXiag fi^jTQog (au, ex utero matris meae) Jer. 1, 5. 

V. 16'. ttnoKttKvxpttt; revelare) Constr. cum beneplacitum habuit. 
Insigne verbum. — tov vlov uvtS, filium. suum) c. 2, 20. — Iv if*oi) 
in me, non modo, per me. id enim demum eonsequens, Revelatus 
erat antea filius Dei, nunc revelabatur etiam in Paulo, quod ad Pau- 
lum attinet, i, e, Paulo, Sic in mox hoc versu et v, 24. — iv roTg 
sd-viatv, in gentibus) quarum vocatio in multis meae respondet. Eo 
minus opus erat, Hierosolyma petere. — iv&f'o)g, statim) Cohaeret 
maxime cum unrjl&ov abii. Notatur subita habilitas apostoli. Act. 
9, 20.: staiim praedicabat. [Attamen, animi modestia permotus, col- 
legis senioribus, siquando praesentes eos habuit, lubens palmam con- 
cessit. V. g.] Hieronymus construit : ut evangelizem continuo. — 
ov nQoaave&ffitjp) non retuli ad carnem et sanguiaem, consulendi 
causa. Idem verbum, et uvfdifirjv, c. 2, 6. 2. Lexica (quae vide) 
nullam verbi compositi et decompositi diflferentiam tradunt: sed 
apostolus videtur considerate distinxisse, ut nQog valeat praeter, 
ultra. i. e. satis mihi fuit divina revelatio. — aaQxt nttl atfittTt, 
carni et sanguini) i. e. homini, vel, hominibus. c. 2, 6. conf. 
Matth. 16, 17. not. 

V. 17. ovdi dvfjl&ov) neque ascendi. sic, dvtjX&e, Joh. 6, 3. — 
IfQoaoXvfitt , Hierosolyma) sedem apostolorum. — dQtt^lttv, Ara- 
biam) regionem gentium. — jcdltv vnegQsxptt, iterum reversits sum) 
Paulus hic Damascenum iter, in quo conversus erat, ut notum 
praesupponit. — dttfxttanov, Damascum) Syriae. Non datur alia 
Damascus, nisi Syriae. Sed Syriae mentionem addidi, quia antea 
de Arabia etc. sermo erat. 

V. 18. TQia, tres) editis documentis muneris apostolici. — Igo- 
Qjjattt) Grave yerbum, ut de re magna. Non dixit tdstv, sediigoQr,- 
aat. oniQ (inquit Ghrys.) ol Tug fxfyttlttg noUtg xat XttftnQdg xara- 
fiay&dvovTfg Uysat. Solonem Plutarchus aliosque reponit multos, 
qui noXvnftQiag Evfyitt xttl IgoQittg peregrmati sunt. Julianus, magos 
consulturus in urbibus Graeciae, eundi causam obtendit «a^' igoQiav 


230 GAL. I, 18 — 24. H, 1 — 6- 

T-fjg ilXttdog x«i tmv ineliys natdevtt^^lcov. Greg. Naz. Or. 4. Cresoll. 
theatr. rhet. p. 163. — nhQov, PetrumJ Himc ergo Paulus ceteris 
antetulit. c. 2, 7- — diHttnivTS, quindecim) Tantillo tempore, inquit 
Paulus, Petrus me non potuisset apostolum faeere. \Juvat curatius, 
quae tecum aguntur, notare; ut, quum res tulerit, post longa etiam 
intervalla confidenter ad ea provocare queas. V. g.] 

V. 19- Tov tt6eXq)6v t3 xvQh, fratrem DominiJ Jesu consobri- 
num. Non alius Jacobus frater Domini, atque apostolus. 

V. 20. idd, eccej scil. igi, est. nara ovi', quod. 

V. 21. rjX&ov, venij cum evangelio. v. 23. 

V. 22. TTJg iadttiag, JudaeaeJ extra Jerusalem. 

V. 23. dmxcov, persequensj Hoc nomine notissimus fuerat: 
neque tam celebre ipsum nomen Sauli, quam persecutoris. 

V. 24. ido^aCov, glorificabant) Atque hodie ecclesia Deum glo- 
rijScat in Paulo. [Idem oiservare memento, quoties bona fama per- 
lata ad te fuerit. V. g.] — iv ifxot, in me. conf. not. ad v. 16. 
Glorificarant Deum antea; nunc glorificabant etiam Pauli causa. 

C A P U T IT. 

V. 1. Atd, per) interjectis XIV annis, inter duo itinera Hiero- 
solymitana. 

V. 2. xttTtt anonalviptv, secundum revelationem) Paulo, reve- 
lationes habenti, non opus erat, discere ex hominibus. Haec reve- 
latio ei magna de causa obtigerat. — aveO-finijv) proposui, ut solent 
aequales; non ut confirmarent me, sed ut alios. Act. 15, 2- — «u- 
To7g, illis) Hierosolymitanis. Id tractatur v. 3. s. — nttv idluv) se- 
orsum. non omnes capiebant. — To7g doKSat, iis, qui magni fie- 
bant) Antitheton ad Paulum, qui minus agnoscebatur. [ApostoU 
praecipue indigitantur , v. 9. V. g.] conf. 2 Cor. 11, 5. Hesychius, 
doKbvteg, ol evdoiot. Id tractatur v. 6. s. — fzi^nwg, ne) Hoc pen- 
det a proposui. In vanum currerem, inquit, aut cucurrissem, si cir- 
cumcisio judicata fuisset necessaria. — TQiy^oi, curram) cum celeri 
victoria evangelii. 

V. 3. ovdi') Ne Titi quidem, qui mecum erat, circumcidendi 
necessitatem nobis imponi passi sumus. 

V. 4. Sid di) Id vero, de Tito, factum est propter etc. de, 
vero, particula, deelarat et intendit. — naQeiGdnTng) Hic et in 
nttQeiar,\&ov nttQd notat praeter, sub. — xpevdadilq^iig, falsos fra- 
tres) Majorem eorum, qui professi Judaei erant, rationem habuerat 
in Timotheo. Act. 16, 3. — oYviveg, qui) Conf. Act. 15, 1. 24. — 
xaTuay.onr,auv) explorare, et pessundare. 

V. 5. Tv, vnoTttyr], subjectione) Limitat. Amore, libenter cessis- 
semus. — 7} dh]€-eitt) veritas evangelii, evangelium genuinum; non 
alterum, c. 1, 6. quod substituere conabantur /?'«ires non genuini. 
Eadem locutio, v. 14- Col. 1, 5- Veritas, praecisa, rigida: nil suum 
deserit, nil alienum admittit. — vfiug, vos) Graecos. Vestra causa 
defendimus, quae vos repudiatis. 

V. 6- dno) Subaudi ol, ot dno ktX. et construe, adiv /wot diacpi- 

oeb, 6no7ol noTS ^dav dno JcrA. nil mea interest, quales tandem 

fuerint illi ex insignioribus. Pariter praepositio posita, omisso arti- 

culo, Marc. 5, 35. Luc. il, 49. Non tantum tres, Jacobus, Petrus 


aAL. II, 6 — 9. 231 

et Johannes, erant doxSvTig' ideo dicit uno vciov. ol doxSvTfg, ot 
vniQ Xlccv dnoisoXoi'. 2 Cor. li, 5« — flval rt) esse aliquid, apud eos, 
qui Paulum non ita aestimabant. — 6no7ol noTc) qualescunque. 
nori enclitica h. 1. est, non adverhium temporis. — ■&£og, Deus) 
Dei judicium sequebatur Paulus. Auctoritatem divinam asserit ; non 
deprimit apostolicam. — y<^,Q, enim) Aetiologia non rei, sed sermonis. 
Praefationem aliquam modo posuit Paulus ; nunc innuit, cur ea prae- 
fatione usus sit, et rem ipsam proponit. Simile enim, c. 6, 7. Prae-s 
fatur, se non pendere ex consensu aliorum: deinde tamen consensum 
illum ostendit. — idav ngoaavi&evTo) nil ad me retulerunt. i. e. nil 
in mea doctrina reprehenderunt. Saepe qui vult reprehendere aut 
monere, id modeste facit per speciem communicationis. NuUa tali 
ratione usi sunt antecessores, (sic Tertullianus appellat reV donSv- 
rag,) erga Paulum. Ego illis avs&tf^rjv, v. 2. illi nU nQoauvi&evTO, 
nQ habuere, quod adderent. 

V. 7. IdovTsg') videntes, ab ipso effectu, quem eis demonstravi. 
V. 8. Act. 15, 12. — Tvig ttXQo^ugivcgj praeputiij i. e. gentium, 
citra circumcisionem ad fidem perducendarum. 

V. 8. iig Tcc i&vi2, in gentes) i. e. in apostolatum gentium. 

V. 9. yvovTig, cognoscentes) me audito et viso. — do&eTauv, da- 
tam) conf. de Paulo, 2 Petr. 3, 15. — idxco^og, *) Jacobus) ^c primo 
loco ponitur, quia maxime manebat Hierosolymis, vel etiam quia 
maxime agebat in hac re, Paulusque videri potuisset magis ab Ja- 
cobo, quam a Petro, magis a Petro, quam ab Johanne abhorrere. Ete- 
nim ex multis rebus intelligi potest, Jacobum et Paulum, nec non 
Petrum et Paulum etc. in sua natura et in ipsius animae affectu ha- 
buisse, qui alter erga alterum, cum sui abnegatione, amorem et to- 
lerantiam exerceret) salva veritate omnibus agnita. Hinc fit, ut non 
facile et Jacobum et Paulum aeque capiat unus idemque homo aut 
coetus. Luthero hoc excidit, utJacobi epistolam diceret stranmieam: 
quod qui exagitant, viderint, quid monstri ipsi adversus Paulum alant. 
tjnum caput, unus Sol Christus est : maximi apostoli, membra erant ; 
neque hi singuli, omnes Solis illius radios aeque exceperunt, sed uni- 
versi Christum in apostolatu retulere. Conf. de varietate illorum Ap. 
21, 14. 19. s. Divinitusque ita gubernatares est, ut Jacobus, legis re- 
tinentior, Judaeis; ^Paulus, nunquam ceterorum odore imbutus, ac 
fidei libertatisque studiosior, gentibus praedicaret : et ut quisque ad 
clima sibi assignatum characterem et dotes afferret quam aptissimas. 

— Kjjq^ag, Cephas) Hoc nescio quomodo augustius sonat, quam Pe- 
trus. Si Petrus illum primatum, qui ei postea tributus est ab ho- 
minibus, jam tum habuisset, maxima Paulo fuisset causa, primatum 
illum hic commemorandi, aut Petrum certe eximio loco nominandi. 

— qvXot) Hoc Hebraeo TTja^? respondet, Prov. 9, 1. et passim. — 
df^tag edcaKav) Sic, datfJLSv dfhdv, pacem faciamus. 1 Macc. 6, 58. 
etc. — xoivoiviag) communionis , quae coUegarum est. — 1'vaj ut) 

*) Lectio marginalis Trirgoe xal tdxoj^os, Tioc versu, in utraque Ed. gr. 
aequiparatur lectioni Idy.oj^oe xal xTjrpae , tum in Vers. germ. tum in 
Gnom. expressae: v. 11. nomen xtq,ae, quod Ed. maj. itidem in aequi- 
librio posuerat, in Ed. 2- et Vers. germ. aperte praefertur alteri : deni- 
que V. 14. lectio xrjq^a, per marginem Ed. maj. genuinis adnumerata, in 
margine Ed. 2. ad minus firmas dejidtur, et in Vers. germ. permuta- 
tur cum lectione niTQy. E. B. 


232 .. GAL. II, 9 — 15. 

scil. iremus , cum evangelio. — eig tcc i&vt^, in gentes) praecipue. 
Nam Paulus etiam Judaeos, Petrus et Johannes etiam gentes do- 
cuere: sed ille extra Judaeam cucurrit; lii in Judaea, dum ea fuit, 
substiterant. Petrus si Eomam venit, certe fixam ibi sedem non habuit. 

V. 10. T(av TCTOi^wv, pauperum) ex Judaeis. — fivtjuovfvcofxev, 
meminerimus) Antecedens pi-o consequente. nam studuit Paulus non 
modo meminisse, sed sublevare. — ianadaaa , studui) etiam apud 
Galatas. 1 Cor. 16, 1. Paulus non abjecit studium bonorum operum. 

V. 11. OTe, quum) Ad summa venit argumentum. Paulus ipsum 
Petrum reprehendit: ergo non debet homini doctrinam suam. — dv- 
Tioystttv, Antiochiam) arcem tum ecclesiae ex gentibus. — xara 
ngoaojnov) coram. (conf. v. 14., coram omnibus) Sic LXX, 1 Reg. 
1, 23. bis : 1 Chron. 28, 8- Ps. 50, 21- Dan. 11, 16. etc. Infra, xara, 
c. 3, 1. — (xvTf'gT]v, restiti) Rigidum verbum. — xaTiyvwafttvog) 
xuTantxQtftevog, condemnatus , propter actiones contrarias, quarum 
altera alteram condemnabat. v. s. coU. v. 18- Participium habet vim 
reciprocam. Suo enim ipse judicio, sua se praxi condemnaverat 
Petrus. 

V. 12. avvrja&cev) una edebat, nobiscum, cum gentibus. — vne- 
gelle , subducebat) paulatim. — acfaiQi^ev, separabat) plane. — ■ 
<po^afievog, timens) Timor hominum, multum obest. 

V. 13. oi locTioT) ceteri, credentes. — nal) etiam Barnabas, 
quem minime censeres id facturum. — auvunijx&r] , una ahductus 
est) Vis exempli frequentis. 

V. 14. eldov, vidi) Beata animadversio. — oQ&onodSai) recto et 
aperto gradu incedunt, ad canonem, c. 6, 16. ; in via recta, vel po- 
tius corpore erecto, ut opponatur claudicationi , et praevaricationi 
proprie dictae. Innuitur rectitudo pedum. Graeci dicunt etiam og- 
'&0^ttTe7v, oQ&odQOfieTv. — tS evayyflin, evangelii) Namque evan- 
gelium docet, cum redemtione per mortem Christi non constare ju- 
stitiam ex legis operibus et observationera necessariam legis ceremo- 
nialis. — eiKOv, dixi) Unus Paulus rem sustinuit, sine sociis, hoc 
loco, contra judaismum : deinde etiam contra ethnicismum. 2 Tim. 4, 
16. s. — rty) Auctores rei peti debent, — ifinQoa&ev ndvToov, coram 
omnibus) 1 Tim. 5, 20. — el av, si tu) In hoc elencho Paulus 
Petro in memoriam redigit elenchum Petri ad Pharisaeos, Act. 15, 
10. s. Incipit hic propositio bimembris, cujus pars prior, si tu etc. 
tractatur v. 15. s. altera, quid gentes etc. tractatur v. 17. s. — 
inSalog vnuQXoJV, Judaeus cum sis) eoque propinquior legi. — i^- 
vixtug C^g, ethnice vivis) Sic Paulus loquitur xut uv&Q(anov. nam 
Petrus priorem agendi modum retractans pro ethnico declaravit, 
cum in se esset rectus. Demta hac figura, propositio ipsa, non vi- 
vendum jam esse judaice, tractatur mox. — ra e&vrj, gentes) lege 
sohitas. — ttvayiidCeig, cogis) facto tuo. Necessum habuissent gen- 

tes aut sequi Judaicum ritum, aut carere communione ecclesiae 

iudaitftv, judaizare) Quod antea fuerat obedientia erga legem, nunc 
est merus Judaismus. 

y. 16. ^ifi.elg, nos) Paulus, Petri personae parcens, missa secunda 
singulari transit ad primam pluralem; inde ad primam singularem, 
figurate, v. 18- inde proprie, ego, v. 19. s. Nos, quamvis natura 
Judaei, et non ex gentibus peccatores, scil. fuimus: coll. praet. 
scientes — credidimus. Hoc nos^ interjecta per parenthesin aetiolo- 


GAL. n, 15. 16. 235 

gla, reassumitur versu seq. cum epitasi, et pertingit b.6. credidimus. 
— (pvGiv, naturaj non modo proselyti. — ex i'^ i&valv tt[iaQT(a- 
lol, non ex gentibus peccatores) Paulus iit rem confessam pronun- 
ciat, gentes, quae legem ne habebant quidem, esse peccatores, quum 
Judaei e contrario legem vel etiam opera haberent, Tit. 3, 5- Inde 
obiter concedit, nonnisi in Christo Judaeos cum illis communionem 
habere posse; praecipue autem justificationem gentium, per fidem, 
ut confessam pronunciat; eandemque etiam de Judaeis infert. Huc 
refer, peccatores, v. 17. uot. ^ 

V. 16. ddotfg, scientes) i. e. quoniam cognovimus. — uv&QMuog, 
Jiomo) quivis, Judaeus, Grraecus. — i^ eQycov vofxe, ex operibus le- 
gis) Galatismi sectatores, ex ipsius legis moralis natura ac fine haud 
perspecta et sinistre accepta, legem ceremonialem obnixe tuebantur: 
et discrimen legis ceremonialis et moralis aut nuUum aut exiguum 
agnoscentes, uno utramque legis vocabulo comprehendebant, adeoque 
in totius legis observatione justificari quaerebant. Pariter igitur aposto- 
ius eos refutans, uno utramque vocabulo comprehendit, aut ubi legis 
vocabulo strictius utitur, ipsam legem moralem innuit; legem cere- 
monialem aliter appellat, elementa etc. Controversiae autem status 
magis in oculos incurrit, quatenus ea erat de lege ceremoniali, quam 
quatenus erat eadem de lege morali : materia quippe illius, circa tem- 
pora, praeputium, cibos etc. versantis, in oculos magis incurrebat, 
quam hujus : et abrogatio illius, ex toto facta, magis conspicua erat, 
quam hujus, secundum quid facta. Sic fit, ut a^rgumenta quaedam 
contra justificationem ex lege ceremoniali particulax'iter militent; plura 
tamen contra- justificationem ex lege universa, etiam morali. Totum 
patet lucidius ex oeconomia epistolae ad Gralatas. nam c. 1. et 2- apo- 
stolus se demonstrat divinitus missum et doctum, ceterisque apostolis 
nullatenus inferiorem, uti Collationes Irenicae, imo etiam polemicae, 
cum illis, ipsoque cum Petro habitae, evincant. Capite 3. est trac- 
tatio de lege morali. imde c. 4, 1 — 11- argumenta de lege ceremo- 
niali deducuntur, et, interjecta allegoria ad utramque spectante, ca- 
pite 5. speciatim de circumcisione agitur. Summa: e diametro inter 
se opponuntur, Moses et Jesus Christus : lex et promissio : facere et 
credere: opera et fides: merces et donum: maledictio et benedictio. 
Decalogusque aut a Paulo plane intactus relinquitur, aut sub legis 
vocabulo continetur: imo decalogus ea proprie lex est, quae, justi- 
ficare negata, tamen per fidem stabilitur : nam sane lex ceremonialis 
aboletur; Kom. 3, 31. Sina autem, Gal. 4, 24-, multo magis ob de- 
calogum, quam ob legem ceremonialem, celebratur.' Neque per se 
intolerabile jugum erat lex ceremonialis, sed robur ex morali habuit. 
Act. 15. Itaque lex moralis est legalior, ut ita dicam, quam cere- 
monialis, quae simul erat quasi evangelium elementare et praelkni- 
nare. Vid. etiam Eom. 3, 20. not. — idv firj, si non) Particula re- 
solvenda in dXXd, sed, sed majore vi. Non justificatur homo ex le- 
gis operibus, neque adeo uUa alia ratione, nisi per fidem. Eadem 
mox vis particulae et non. — dvu, per) Per, de gentibus : ex, mox, 
de Judaeis. Rom. 3, 3-0. not. — IriaS XQt^S , Jesu Christi) i. e. in 
Christum Jesum; ut sequitur mox, transpositis nominibus. Grenti- 
bus nomen Jesu, Judaeis nomen Christi prius innotuit. Quare non 
semper promiscuus est ordo, ubi utrumque nomen, ut hic, ponitur, 
Rom. 15, 5. s. 1 Tim. 1, 15. s. 2, 5. 6, 13. 14. 2 Tim. 1, 9. s. nott. Et 


234 GAL. n, 16 — 21. HI, 1. 

fere in sermone solenniori dicitur, Christus Jesus: in commiiniori, 
Jesus Christus. — xal ripisig) nos quoque ipsi; qixanto magis gentes. 
— (jiigfvaafiiv) credidimus; i. e. pridem credere coepimus. — dioxbf 
propterea quod) Probatur consequentia ad Judaeos. 

V. 17- d di, si veroj Qmira Petrus communitatem vjctus cum 
gentibus coeptam, subducto se ipso, retractavit, tantundem id fuit, 
ac si se communitate illa peccatorem ethnicum egisse dixisset. Ne- 
cessitudinem autem cum gentibus, cujus causa recte cum illis come- 
derat, conciliarat Christus. Quare si Petrus cum illis comedendo 
peccavit, consequens erit, illius peccati ministrum fuisse Christum. 
Ab hujus consequentis inconvenientia sic abhorret Paulus, ut non 
modo subjiciat, absit, sed statim in eo exprimendo sermonem mol- 
liat per interrogationem , adhibito etiam verbo, diccKOvog, minister, 
ad indignitatem hoc loco notandam aptissimo. Culpa nuUa Christi 
est, gentibus justitiam et sanctitatem conferentis ; sed est tota ejus, 
qui separationem a gentibus, postquam ad Christum conversae sunt, 
instaurat. v. seq^. — ^rivsvvfg) quaerentes, inde a suscepta fide, et 
libertate a lege. Hoc quaerere exprimitur versu praec. Estque ner- 
vosum antitheton, quaerentes — inventi sumus. — ivQi&ijfiiv , in- 
venti sumusj nunc, postliminio. — aul avvoi) ipsi quoque, nostra 
sponte. — XQi^^sog, ChristusJ in quo tamen. quaerimus justificari. 

V. 18. «ttvtkvffa, destruxij per fidem Christi. — nultv ocaodoito}, 
iterum aedificoj per subjectionem erga legem. — nuQa^dvr^v) praeva- 
ricatorem, transgressorem legis, dum \retractata quasi prisca Judais- 
mi immutatione, V. g.] ejus observator esse videor. Vocabulum hor- 
ribile, legis studiosioribus. \Hoc scilicet erat fidei legem transgredi. 
Y. g.] — avvigijfit, commendo) Petrus voluerat commendare se. v. 12. 
fin. Ejus commendationis tristem Paulus fructum hac mimesi ostendit. 

V. 19. f/oj yaQ , ego enim) Aetiologia ad (Jiri yivotvo, absit. 
Christus non est minister peccati et mortis, sed Stator justitiae et 
vitae: in Ipso totus sum. Haec summa ac medulla Christianismi. — 
dttt v6f.iii vofioj) per legem fidei, legi operum. Rom. 3, 27. Non 
sum injurius in legem: lege nitor, non minus divina. Hoc quasi 
per aenigma proponitur, et mox declaratur, descripta lege fidei. 
Quo sensu praevaricator dicitur, eo sensu lex dicitur, in sermone 
de fide. — dne&uvov, cva dscS ^riaai) Rom. 7, 4- 6- not. 

V. 20. avvfgttVQOfiac , una crucifixus sumj Cruce includitur 
jnors, ut patet ex antitheto, vivo. conf. Phil. 2, 8- De eadein com- 
munione, Phil. 3, 10. — ^w ds, vivo vero) ex illa morte. — sjt iw 
iy(o) non jam ego, ut Judaeus. Col. 3, ll- 

V. 21. 8>{ d-O-fvw) non abdleo, ut faciunt Judaizantes,"sed tota 
anima amplector. — vi]v xdQtv vS -d-eS, gratiam Dei) qua Christus 
pro nobis mortuus est, — sl yuQ, si enim) Christus est justitia no- 
straperse; non quatenus legis justitiam implet in nobis. Id patet 
ex praesenti consequentia Pauli. — dne&ttvsv, mortuus est) et sic, 
resurrexit. Nihil horum opus fuisset, si ex lege esset justitia. 

C A P U T III. 

V. 1. ~Si, 6) Ex abrupto Galatas adoritur. — dvoritot, yttldvuc, 
insipientes Galatae) rem liquidissimam non assequentes aut retinen- 
tes. V. 3. Non appeUat dyanrivag, dilectos; quia noii erant amabi- 


aAL. m, 1 — 4. 255 

les, sed reprehendendi : quanquam revera eos amabat. — i^affxavs, 
fascinavit) [h. l. tam repentinam eamque ingentem vobis mutationem 
intulit. Y. g.] Huie verbo, si illiid, non ohedire veritati, seponas *), 
cohaeret propiiis , quod sequitur 5 nam fascino impediuntur oculi. 
[ut guis vel non videre opinetur , quae videt; vel, quae non sunt, 
existimet videre. V. g.] — xar' off&akfiiig, oi oculos) evidentissime. ■ 
— nQOfyQclcpi], praescriptus est) nQoyQdq^ea&ai dicuntur, quae pub- 
lice scripta aiite oculos omnium ponuntur, ut docet H. Valesius, 
Not. in Harpocr. p. 116. Ita scriptus sive pictus fuerat Jesus Chri- 
stus ante oculos Galatarum per evangelium. — iv vfilv iguvQWfie- 
vog, in vobis crucifixus) forma crucis ejus in corde vestro per fidem 
expressa, ut jam vos etiam cum illo crucifigeremini, c. 2, 20. 4, 19. 
not. praesertim in S. Coena. 

V. 2. (xovov, solum) Grrave argumentum. — fia&Hv , discerej 
quid sentiatis vos. Aculeus : multa didicistis ex me ; ego hoc solum 
volo a vobis discere. — i'§ iQyoiv vofto , ex operibus legis) in qui- 
bus justitiam quaeritis. — t6 nvstfia, Spiritum) [in quo DEtlM 
compellastis Patrem, V. g.] per charismata conspicuiim, v. 5. Marc. 
J6, 17- Hebr. 2, 4- Justitiam comitatur donum Spiritus. v. 14- Eph. 
1, 13. Ideo saepe alterum pro altero ponitur. conf. not. ad Rom. 6, 
18. Hoc argumentum repetitur versu ^., et interjecto v. 3. 4. pon- 
dus additur. Porro Pauhxs in hac una sua epistola, quum toties 
nominet Spiritum, tamen epitheton, sanctum, ne semel quidem addit; 
id quod non temere fecisse videtur. nempe epitheton illud est valde 
laetum; at haec epistola plane severa. — r, , an) Duo directe op- 
posita. — i'S dy.OTJg nlgecog, ex auditu fidei) Exquisite sic denota- 
tur natura fidei, non operantis, sed recipientis. 

V. 3. arw? dvoijrotr, adeo insipientesj 'irtag facit epitasin. non 
modo picturam Christi evangelicam, sed etiam donum Spiritus neg- 
ligitis, quod multo magis in sensum incurrebat. vid. ad 1 Cor. 1, 6- 

ivaQ^dfifvot, cum inceperitis) Initio respondet progressus. Non 

datur justificatio secunda per opera legis. — vvv, nunc) quum ma- 
gis magisque deberetis spirituales fieri, relicta carne. — (juqxi, 
carne) Hebr. 9, 10. [Phil. 3, 2. Rom. 2, 28-] Sine dubio putarant 
Galatae, se pi-ofundius in Spiritum ire. facile potest caro pro Spi- 
ritu, etiam a proficientibus , haberi, nisi maneant in fide pura. — 
intTfXfi(T&f , consummamini) ad finem tendentes, carnem sectamini. 
Omnia fine censentur et exitu. 

V. 4. ind&ere) passi estis: dum patientissime (quae patientia 
fructus est Spiritus) sustinuistis pertulistisque. me, quum vobis Chri- 
stum ejusque crucem ob oculos pingerem, v. 1. not. et in vos labo- 
rarera, infirmus carne, ut explicatius loquitur ex intervallo, c. 4, 11. 
(ubi repetitur vocula itJtTJ , frustraj 13. seq. Non dicit, fecistis, 
(eoU. 2 Joh. V. 8.) quia operantes hoc loco refutat : dicit autem, passi 
estis, valde ^ropne; n&xn patitur , qui paritur, c. 4, 19. nec non, 
qui currit: c. 5, 7- et apposite, ad indignitatem damni_ amplifican- 
dam. Non dissimilis usus hujus verbi, Amos 6, 6. Zach. 11, 5. Inter- 
dum ev nday^etv, dya&ov ndayeiv, est beneficio affici, Baruch. 6, 
33. Sed haec quidem notio a Paulo non est adhibita. — eiye xat 

*) Seponendum vero esse, utriusc[ue Ed. margo, consentiente Vers. germ., 
innuit. E. B. 


236 OAL. m, 4 — 10. 

eiKJh si tamen etiam frustra) Est haec quasi correctio : non frustra 
passi tanta estis. nam Deus vobis Spiritum dedit, et operatus est 
virtutes in vo"bis. Conf. Hebr. 10, 32.- 

V. 5. iTtt%0Qriyijjv — ;{«t ivfQybtv) qui praehebat — et opera- 
hatur. Sic Chrysost. Etenim participium imperfecti temporis habe- 
tur in praesenti. im in priore participio vim habet: nam qui prae- 
dicat, '/^oQriysu Deus i7it;fopj;yfrproprIe. — dvvdfiitg, virtutesj mi- 
raculosas. — iS^ exj subaudi, fecit id. — l| axoriS nlqmg, ecc au- 
ditu fideij Hoc cum versu seq. propositionem constituit, et in ;m» 
d^cog , sicut, induit vim affirmativam. 

V. 6. a^Qadfi, Abraham) Vid. Kom. 4, 3. not. Genesis, arma- 
mentarium Pauli. v. 6. 8- 16- c. 4, 22. Recurrendum enim ad origi- 
nes. Matth. 19, 4- 

V. 7- ycvmGXfTf, cognoscitej Tmperativus, coU. 2Tim. 3, 1. In- 
dicativum nec Galatarum tarditas aeque ferebat, nec tractatio iniens. 

— ol ea nigemg, qui ex fidej Nam Abraham credidit. — eroi) M 
demum, exclusis ceteris Abrahamo natis. — vtol,filii) v. 29- 

V. 8. TiQ0i'6yGtt di, providens vero) Ah, vero, entTaTVKOv , vim 
argumenti extendit etiam ad gentes. ro providens innuit praescien- 
tiam divinam, lege antiquiorem. Excellentia magna scripturae sa- 
crae, quod omnia, quae in controversiam vocari possunt, in ea pro- 
visa et decisa sunt, etiam verbis aptissimis. — »j yQ(x<f>^, scripturaj 
Sermo multipliciter coucisus, uti evolventi patebit: Deus est, qui 
haec testatus est. Deus praescivit, se cum gentibus sic acturum. 
Deus ideo jam cum Abrahamo simili ratione egit. Deus etiam scripto 
id consignari fecit. et quidem tum, cum scinpto consignaretur, adhuc 

futurum fuit. Haec omnia continentur in illo providens . Haec 

omnia nostro more loquendi non sic breviter exprimi possent: alias 
obscura haberentur. Sed facit id ardor pectoris apostolici, quod 
Spiritu plenum in unam eamque principalem rem intentum erat. 
Quae AbraTiamo dicta sunt, Mosis tempore perscripta sunt. — ix 
nlgsoig, ex fidej non ex operibus. — dty.ato7 , JustificatJ Praesens, 
respectu Pauli scribentis. sic, benedictionem habent. v. 9. — -ngo- 
evrjyyiliGaTOj ante evangelizavitj Verbum ad catachresin accedens 
suavissime. Abrahamo ante tempora evangelii evangelizatum est. 
Evangelium lege antiquius. — ivivXoyrj&t^aovTat) isnnii G-en. 12, 5. 
inde expressius is^anni Gen. 22, 18- Ps. 72, 17. Mera benedictionis 
promissio; nil, operum. Porro justificatio et benedietio conjuncta 
sunt. Simul ex forma Hebraici verbi patet natura fidei: benedicent 
sibi, gratulabuntur sibi de benedictione. Es. 65, 16« coll. Deut. 29, 18- 

— iv Gol, in tej ut in patre Messiae : ergo multo magis in Messia. 
Gentes, ut credentes in Christum, sunt semen Abrahae. Abrahamo 
semen prius, deinde benedictio promissa est. Adde not. ad v. 16. 

V. 9- oi ia nlgmg) qui ex fide sunt, omnes, et soli: ut patet 
ex opposito. V. seq. — gvv tco nigm ,' cum fidelij Ipsi Abrahamo 
per fidem collata benedictio: cum quo, qui credunt, benedicti sunt. 
Observa: nunc gvv cum dicit, non iv in. in te, dictum , ■ antequam 
natus est Christus* ex Abrahami semine ; deinceps, cum, immo etiam 
antea. conf. coheredes. Hebr. 11, 9- 

V. 10- vno xaTttQav, sub maledictionemj Sub, hic et deinceps 
cum accusativo magna vi ponitur. maledictio et benedictio, oppo- 
sita. — eiGtv, suntj Verbum hoe iteratur magna vi. — yiyqanxaty 


GAL. m, 10—14. m 

scriptum est) Deut. 27, 26., entnaTcc^aTog nag av&goonog, ogig att 
ififiivst, naat, To7g Xoyoig tS vofie TaTH, noitjaat uviiig. ubi nag 
et naat non est in Hebraeo, sed in Samaritano. Requiritur obe- 
dienta perfecta, in omnibus ^^^ et perpetua, permanet. Hanc nemo 
praestat. — ro7ff ysyQafifiivotg iv tu ^t^Xlio, scriptis in libro) Hoc 
addit Paulus paraphraseos gratia. 

V. 11. Iv vofico , in lege) Pressius urget Paulus rem, ne quis 
dicat: Agnosco, justitiam non esse ex operihus legis ; sed ea tamen 
ex ipsa lege est. Multi nitebantur lege, quamvis eam non -servarent. 
Rom. 2, 17. 23. Respondet, eam nil juvare non facientes. v. 12. 

— na^ttt rw &sm, apud Deum) quicquid sit apud homines. Rom. 
4, 2. — 6t)lov, OTt,, manifestum, quia) Formula pertinet ad ea, quae 
sequuntur. 1 Tim. 6, 7. 1 Cor. 15, 27. AtikovoTv a Graecis adhi- 
betur tanquam una vox, ut latinum id est. Quod attinet ad id, quod 
in lege nemo jiistificetur coram Deo, id sane certum est ef indubi- 
tatum, quod justus ex fide victurus sit. Prius illud adhuc tanquam 
in dubio allegatur, posterius vero est ro d}]\ov, manifestum, per 
quod etiam prius illud extra dubium coUocari debet. —- 6 dixaiog 
sx nl<5S(agj justus ex fide) Vid. Rom. 1, 17. — ^riasTat, vivei) Idem 
verbum, v. seq. 

V. 12. ovn sgtv ia ncgstog, non esi ex fide) non agit fidei par- 
tes: non dicit, crede, seiyfac. — 6 noirjaag avTa, faciens illa) 
Rom. 10, 5. 

V. 15. ;f()fcsoSj Christus) Christus solus. Hoe ex abrupto, sine 
conjimctione, cum indignatione quadam adversus operarios legis, ex- 
clamat. Non dissimile asyndeton, Col. 3, 4-, ubi item de Christo. — 
■^fjiug, nos) Judaeos praecipue pressit maledictio: nam etiam bene- 
dictio propior illis erat. antitheton, in genies. v. 14- conf. c. 4, 3. 6. 

— i^yoQaasv, exemit) emtione nos inde eruit, ubi tenebamur. Idem 
verbum, c. 4, 5. — i» Trjg xaTapag, ex maledictione) sub qua sunt, 
qui yel lege vel legis operibus nituntur. — ysvofisvog vnsQ rjfiwv 
KaTaQtt , factus pro nohis maledictio) Abstractum nomen , non con- 
cretum, hic ponitur. Quis auderet sine blasphemiae metu sic loqui, 
nisi apostolus praeiret? Mdledictio plus dicit, quam anathema, 
Rom. 9, 3. nam maledictio aliunde infligitur, anathema ultro incur- 
ritur. Pariter de Christo dictum, rrn^"^ iSoXo&QsvdtjasTat, Dan. 
9, 26. coll. V. 24- cum annot. C. B. Michaelis. Etiam vnsQ pro hic 
summa proprietate accipitur. nam maledictio, quae nos eramus, fac- 
tus est Christus, vicem nostram, ut nos esse desineremus. — yi~ 
yQanTat, scriptum est) Deut. 21, 23. asiCttTrjQafisvog vno ■&sS nag 
KQSfidfisvog inl ^vXh. — inl 'ivXn, in ligno) inter coelum et terram. 
Nostra vernacula dicit patihulum. Apostoli, dum de redemtione 
agunt, crucem potius, quam agoneni in monte Oliveti commemorant. 
1 Petr. 2, 24. Nisi crucis supplicium pridem esset abrogatum, magis 
in oculos incurreret stupenda crucis Christi vis. 

V. 14. Yvtt' 'iva, ut: ut) Prius ut respondet tco factus etc. po- 
sterius respondet t(o nos exemit. conf. ict geminatum, c. 4, 5. not. — 
sig ra 'id-vrj) in gentes, quae proeul ejrant. v. 8. — Trji» inayysXlav 
Tb nvsvfittTog, promissionem Spiritus) Luc. 24, 49- not. — Xd^wfisv, 
acdpefemus) nos, Judaei, benedictioni in Christo propinqui. Hoc 
verbo exprimitur natura fidei: promissio et fides, relata sunt. — dtd 
"f^g nlgsag, per fidem) non ex operibus. nam fides sola promissione 


238 GAL, m, 14 — 16. 

nititur. Spiritus ah extra in nobis excitat aliquam scintillam fidei., 
apprehendentem Christum et etiam ipsum Spintum, ut intra nos 
habitet. Flacius. 

V. 15. oftojg) tamen; etsi hominis tantummodo testamentum est, 
unde comparatio sumitur. — dv&^oiua, hominis) cujus institutum 
servari , longe minus refert. — m-Av^cof.iei^ijVj sancitum) quum semel 
pmnia rata sunt, v. gr. per mortem testatoris. Hebr. 9, 16. sic, kuI 
ey.vgo)&t] 6 dy^og, top"^! Gren. 23, 20. — ^dttg) nemo, ne auctor qui- 
dem ipse , nisi causa nec opinata aut in animo ipsius aut extra inei- 
dat; (qualis causa Deo non potest occurrere:) nediun alter quispiam; 
\Siquidem de jure sermo sit; ipso enim facto testamenta aut le- 
gata humana citius seriusve , non sine gravi reatu , infringuntur, 
Y. g.] cui alteri in apodosi respoudet lex. Consideratur enim hic 
lex v6/iiog quoque, ut alter quispiam a Dei promissione, quasi per 
prosopopoeiam , sicuti opponuntur peccatum et lex Deo , Rom. 6, 13. 
8, 3- QtMamonas, quasi herus , opponitur Dea: Matth. 6, 24. et ele- 
menta mundi eomparantur cum tutoribus , et lex dicitur paedago- 
gus: mox, v. 24. c. 4, 2. 3. Spectatur promissio, ut antiquior, et a 
Deo dicta: lex, ut recentior, et praescindendo a Deo legislatore: 
quia promissio est magis propx^ia Dei; lex, quasi quiddam alienius. 
vid. V. 17. s. 21. s. nott. — u&stti ^ eTtcdtaTdaGBcat , dbrogat aut 
insuper praecipitj in toto vel in parte ; abrogando, legata demendo, 
aut mandata et conditiones novas addendo. utrique verbo respondet, 
irritum facit, v. 17. 

V. 16- fQQ^&riauv , dictae suntj Grave . verbum. — al iTtuyyf- 
Xlav, promissionesj Plurale: promissio saepe repetita, [?;. 17. 18-] 
eaque duplex, rerum tei-renarum et coelestium; terrae Canaan, et 
mundi, et bonorum divinorum oninium. Rora. 4, 13. At lex semel 
data. — xttl, etj Gen. 13, 15- 12, 7. 15, 18. 17, 8. — Xfyn, dicit) 
Deus. — cog inl nolXaiv , quasi de multis) quasi aliud esset semen 
ante legem, aliud sub lege. — coq iq) ivog, tanquam de uno) Vide, 
quanti ponderis conclusionem Paulus ex accidente Grammatico , nu- 
mero, deducat: idque eo magis mirandum, quia y^nt nunquam in 
plurali ponitur, nisi 1 Sam. 8, 15., ubi tamen agros , non semina 
denotat. Videlicet in LXX int. magis apparet vis numeri singularis. 
Porro non statuit hic Paulus, semen denotare unicam prolem, semina 
demum multam ; nam semen in singulari saepissime multitudinem de- 
notat: sed hoc dicit, unum esse semen, i. e. unam posteritatem, 
unam familiam, unum genus filiorum Abrahami, quibus omnibus per 
promissionem obtingat hereditas; [post Mosen 'aeque ac ante Mo- 
sen: ex praepulio non minus quam ex circumcisione , V. g.] non 
aliis per promissionem , aliis per legem. Rom. 4, 16. Bene autem 
discernenda est promissio benedictionis et promissio hereditatis mundi 
sive terrae: in illa, non in hac, seminis appellatio Christum spectat. 
Namque benedictio fit in Abrahamo, non per se, qui obiit ante 
gentes benedictionem assecutas; sed quatenus habet semen: et fit in 
semine Abrahami, non quatenus semen illud est innumerabile ; nam 
Abraham ipse non benedixit, sed benedictionem accepit; quanto mi- 
nus posteri ejus benedicere possunt , qui cum IUo bcnedictionem, per 
fidem, duntaxat accipiunt? Fit ergo benediotio in Christo, qui est 
Semen unum excellentissimum et exoptatissimum, per se benedicens. 
ged tamen, quia cum hoc propinquitatem habet omnis posteritas 


GAL. ni, 16 — 19. 239 

Abrahami ; ideo communiter in semine Abrahami dicitur fieri bene- 
dictio, ad gentes vero pervenire. v. 14. Terrae autem atque adeo 
hereditatis promissio data est Abrahamo et semini ejus , i. e. poste- 
ritati numerosae : v. 19. 22. : non autem Christo , sed in Christum. — 
off fs^ XQi-^Sog , qui est Christus) og, gui non refertur praecise ad 
seminiy sed ad totum sermonem praecedentem , hoc sensu: id quod 
totum Detis dicit in Christum. [i. e. ad Ahrahamum ejusque semen 
promissiones pertinent seu henedictio in Christo promissa, V. g.] nam 
Christus promissiones omnes sustinet. 2 Cor. 1, 20. In Graeco et 
Latino saepe genus pronominis respondet Substantivo subsequenti. 
Cic. Ignes, quae sidera vocatis. 

V. 17. Touco di ksyoj, hoc vero dicoj Ostendit, quo pertineat 
similitudo. v. 15. — dtadi^y.jjv) Vocabulum hic paullo latiore, quam 
testamenti notione accipitur. nam o ditt&i^iivog hic laudatur Deus 
immortalis. Et tamen huc magis congruit testamenti appellatio, 
(v. 18- fin.) quam foederis. Conf. not. ad Matth. 26, 28. — ngoxexv- 
Qtoiiivtjv,*) ante sancitum) Respondet, sancitum, v. 16. sed acce- 
dit nQo , ante, ob CCCCXXX annos illos. Sancitum'> QSt testamen- 
tum promissione ipsa, eaque iterata , et juramento , et quidem multis 
ante annis. cum hoc ante congruit Jrt, v. 18- — fxirtt, post) Dices: 
Epistola ad Hebraeos, (c. 7, 28- not.) passim ea, quae /t«ra post le- 
gem sancita "sunt , legi praefert: quomodo hic id, post quod lex 
facta est, praefertur ? Resp. Illic ea notantur, in quibus veteri sanc- 
tioni expresse derogabat nova : sed promlssioui , • quae hic xu*getur, 
legem derogare, nec Abrahami nec Mosis tempore additum est. 
Utrimque praefertur t6 utc uQp^g, id quod ah initio fuit. conf. 
Matth. 19, 8- Ubique Christus praevalet. — errj , annos) Magnitudo 
intervalli auget promissionis auctoritatem. — yi.yovug, factaj Hoc 
quoque pertinet ad postponendam legem, et ad prosopopoeiam or- 
nandam. non dicit, data, quasi lex fuisset, antequam data sit: ne- 
que addit, a Deo, ut de testamento dixerat. Alia ratio horum ver- 
borum, Joh. 1, 17. — vofiog, lexj Casu recto loquitur; ut certa ra- 
tione opponatur Deus promittens et lex non derogans. Et hujus 
antitheti cardo est prosopopoeia ante notata. — ux ccxvqoT, non ir- 
ritum facitj Metonymia consequentis , i. e. lex non confert heredita- 
tem. — iig to tCtttaQyijaaiJ ad reddendam inanem promissionem. 
Redditur autem inanis, si vis conferendae hereditatis ab ea ad legem 
transfertur. 

V. 18. d, si) Sylloglsmus conditionalis ; cujus consequente subla- 
to, tollitur antecedens: ut conclusio sit, ergo non ex lege est Ae- 
reditas. — 6 dtos, DeusJ Hic expresse promissio praedicatur de 
Deo. 

V. 19. Ti ev 6 vofiog ;) Sunt, qui dlstinguant sic: r/ av; 6 vofiog 
xtX. Et saepe quidem per se dicitur r/ av ; interdum tamen produ- 
citur interrogatio. tI ovv fpi][ii> ; 1 Cor. 10, 19. rt ovv to neQtrOaov^ 
Tov itidttin; Kom. 5, 1. Quid ergo lexf i. e. Diceret aliquis: ergone 
lex frustra data est? — toov nuQa^daiOiv xo^Qt'*' , transgressionum 
gratiaj ut agnoscerentur et invalescerent. Notantur transgressiones 
nontam ante legem datam, Rom. 5, 13., quam deinceps ab homini- 


*) Verha sequentia, sh xqi<;ov , per marginem Ed. maj. omittenda potius 
fuerant: sed, praelucente cmiEd. 2., recexita sunt in Vers.germ. E, B, 


240 . GAL. m, 19—21. 

bus patratae. Idem vocabulum, Rom. 4, 15. not. Idem pluralis, Hebr. 
9, 15. Antitheton, permanere. v. 10. Res ipsa declaratur versu 21. s. 
Omnia sub peccatum conclusa. — ired-i]) posita est, inquit, non 
surrogata. Multi habent nQOGiTi&^f sed iiid^ri facilius stat cum 

versu 15. — i^&'^, veniret) Conf. veniret, v. 23. to anigfia, 

semen) fideles Novi Test. quibus obtingit promissionis impletio. v. 22. 

— w in>]yyiXTat) cui promissio facta est: vel potius, cui promisit 
Deus. conf. inr,yyiXTat, Rom. 4, 21. Hebr. 12, 26. — diuTuyflg, dispo- 
sitaj non intdiaTuytig, coU. v. 16. — St dyyiXmv, iv j^Hgt fitaiTH, 
per angelos, inmanu mediatoris) Dupliciter mediate. Pro Deo, 
angeli: Hebr. 2, 2. mediator aliquis, pro populo. Angelis legem de- 
legavit Deus, quasi alienius quiddam et severius: promissionem sibi 
reservavit , et ipse pro sua bonitate dedit ac dispensavit. Mediator 
erat Moses : hinc frequens illud nyi^a "V^. per Mosen. Definitio me- 
diatoris exstat Deut. 5, 5. Mediator Moses, longe alius , atque Chri- 
stus. Ille arcet; hic adducit. 

V. 20. di fieaiTTjg, Mediator vero) Articulus habet vim rela- 
tivam. Mediator ille, Moses, promissione longe serior, idemque se- 
verus. — tA^og, uniusj Medius terminus in syllogismo , cujus major 
propositio et minor exprimitm-, conclusio subauditur. Unus non uti- 
tur mediatore illo: (id est, quisquis est unus, is non, prius, sine 
mediatore ; deuide idem per mediatorem agit : neque postea se sub- 
trahit, ut per mediatorem agat ; nam familiaritas non solet decrescere, 
sed crescere :) atqui Deus est unus. Ergo Deus , non , prius sine 
mediatore, deinde per mediatorem, egit. Ergo is, cujus erat mediator, 
non est unus idemque cumDeo, sed diversus a Deo,- nempe o vofiog, 
Lex. — di &iog iTg iqlv , Deus autem unus estj Non est alius 
Deus ante legem, alius deinceps : sed linus idemque Deus. Ante legem 
egit sine mediatore; ergo mediator Smaiticus non est Dei, sed legis; 
Deiautem, promissio. conf. de Dei unitate, eadem in re, Rom. 3,30., 
nec non 1 Tim. 2, 5. Et pulcerrime assonat ad unitatem seminis ante 
legem et post legem unitas Dei ante legem et post legem. Sic infert 
Paulus ex ipso modo legislatlonis , legem datam esse peccati causa : 
et sic cohaeret objectio nova, v. seq.^ 

V. 21. »", igitur) Sic objici possit ex eo, quod lex dicatur data 
transgressionum causa. Respondet, legem non esse adversus promis- 
siones, responsionisque duae sunt sententiae. una: Lex per se, cum 
velit, non potest vitam promissam dare. v. 21. altera: veruntamen 
paedagogice adjuvit promissionem vitae. v. 22 — c. 4, 7. Prior sen- 
tentia hoc enthymemate (quale etiam v. 18-) probatur: Si lex posset 
vivificare , justitia foret ex lege.- atqui justitia non est ex lege. sub- 
audi, ergo lex non potest vivificare. Major est evidens. nam nonnisi 
justus vivet. V. 11- Minor, siraulque ipsa illa altera sententia, proba- 
tur versu 22-, idque per epanodon. nam ex his quatuor, vivificare, ju- 
stitia, peccatum, promissio, primum et quartum, secundum ettertium 
inter se respiciunt. — vofiog , lexj Lex dicitur, non, Dei lex; at 
promissiones Dei, non promissiones absolute. — iL yaQ, si enim) 
Vis conditionalis non super data est cadit : nam utique lex data est : 
aed suiper potens. — 6 duvansvog, potens) Articulus demonstrat em- 
phasinin duvaficct. Lex vellet, v. 12. nam vivet ait: sed non potest. 

— Co}onotf,(Tat' , vivificarej Hoc verbo praesupponitur mors pecca- 
tori intentata, adeoque oratio fit valde evidens. Lex vitam offert, 


GAL. m, 21 — 29. IV, 1. 241 

sub conditione: v. 12. sed non confert; quia non potest, infirmata 
per peccatum. — ovTcog, revera) non solum opinione operariorum. 
Res agitur seria, quamlibet nune impossibilis legi. — tj dixatoavvi], 
justitia) Nam justitia est vitae fundamentum. Kn\h.\heion,peccatum. v. 22. 

V. 22. ttlXu, sed) Tantum abest, ut ex lege sit justitia, ut 
potius ex lege sit agnitio peccati. — <svviK\u(Siv, conclusitj pecca- 
tores antea securos comprehendit et conclusit omnes simul. conf. 
concluserunt, Luc. 5, 6- — ^ yguqit], scriptura) Scriptura, non Deus, 
dicitur omnia sub .peccatum conclusisse ; quum tamen ejusmodi con- 
clusio adscribatur Deo alibi. Rom. 11, 32. Notanter porro dicit, 
scriptura, non, lex. Non tum, quum promissio, sed tum, quum lex 
dabatur, scribi coeptum est. nam Deus etiam sine scripto stat pro- 
missis: sed peceatoris perfidiam per literam redargui opus fuit. 
Porro subsequenti quoque commate, ut etc. tangit Paulus quiddam, 
quod legis, non scripturae, sphaeram excedit. — ra navTa, omnia) 
non modo omnes, sed etiam omnia, quae illi sunt et habent. 

V. 23. Ttiv nigtv, Jidem Jesu ChristiJ sic v. seqq. — iqpgs^il- 
ftid-u (Tvyii£xXit(TfA6voc , custodieiamur conclusij Eleganter haec duo 
verba disjungunt legem et fidem. Inclusionis consequens, custodia. 
Sap. 17, 16., icpQUQSiTO eig rrjv dtyldriQOv flQy.Tt]v xaTanlnad^iig. 
— GvyxsaXsiafiivot elg) Sic LXX, avyxXsletv fig &avaTOv xvK, 
Ps. 78, (77,) 50. 31, 9. Amos. 1, 6- 9. Est autem locutio concisa: 
conclusi adeoque reservati atque adacti ad Jidem etc. [ita ut nullum 
nohis perfugium restaret praeter fidem. V. g.] Polybius, lig avxag 
avvexXela^rj rccg iv idioig oixsraig xal (jplXoig iXnldag. et sic idem 
saepe. vide Raphelium. Irenaeus, In fidem adventus filii Dei 
concluduntur. 1. 3- c. 25. 

V. 24. natdaycoyog, paedagogusj qui nos continuit in disciplina, 
ne elaberemur. Tali egent vjjniot, infantes. c. 4, 3. Prosopopoeia, 
iterum , de lege. 

V. 26. vioi) filii, emancipati; remoto cnstode. 

V. 27. XQtgov ivfdvaaa&s , Christum induistis) Christus vobis 
est toga virilis. Non jara censemini eo, quod fuistis, aeque estis in 
Christo, et Christi. v. seqq. Christus est Filius Dei, et vos in illo 
estis filii Dei. Tho. Gratakerus : Si quis Christiani definitionem me 
poscat, ei ego nullam ista promtius darem: Christia7ius is est, qui 
Christum induit. 1. 1. misc. c. 9. 

V. 28. ax ivt, non esf) Antea erant hae differentiae ; nunc ex- 
spirant, una cum suis causis et signis. ivt pro ivigt, cum praepo- 
sitione, cui mox respondet iv. — iudalog xtI., Judaeus etc.) Col. 
3, il. not. — (xQatv xal d^TjXv , mascidus et femind) In circumci- 
sione erat mdsculus. nam sexus sequior , per quem transgressio in- 
cepit, expers erat. — tTg, unus) homo novus, Christum indutus. Eph. 
2, 15. — iv ;f()frgfo />j(ts, in Christo Jesu) Constr. cum unus. 

V. 29. uQa, ergo) Christus totam Abrahami posteritatem sanc- 
tificat. — inayyeXlav, promissionem) Abrahamo datam. 

G A P U T IV. 

V. 1. Aiyo) di, dico vero) Declarat, quod c. 3, 24. dixit de pae- 
dagogo. — xXriQovofiog, heres) Haec appellatio repetitur ex c. 3, 29. 
'"' yijniog) infans, minorennis. — odgV dtawiQit dHXa, nihil dif- 

T. n. Q 


242 (tAL. IV, 1 — 6. 

fert a servo) quia non est sui arbitrii, in actionibus et eontractibus. 

— nccvTMv, omnium) eorum, quae ad hereditatem speetant. 

V. 2. hntTQOiiHg) tutores heredis. — oixovofiiig) curatores bo- 
norum. 

V. 3. VTco Tu gotysitt ra xofffiiSj sub elementa mundij 2!coiyj7ov, 
elementum, primum quiddam, ex quo cetera oriuntur et constituun- 
tur: in universo, 2 Petr, 3, 10. not. et in literis, Hebr. 5, 12. (coll. 
gotyflwGtg, de foetu, 2 Macc. 7, 22.) inde per metonymiam, elementa 
mundi, h. 1. item, infirma et egena elementa, mox v. 9-, i- e. ratio- 
nes victus, in temporibus, v. 10., motu elementorum, i. e. solis- et 
lunae, definitis, item in cibo, jiotu, aliisque rebus sublunaribus, ma- 
terialibus et externis sitae. c. 3, 28. Conf. Col. 2, 8- 16- 20. ss. 
Tutores dicuntur in concreto, elementa in abstracto. His mundanis 
opponitur Filius Dei, coelitus missus, et Spii'itus Filii Dei. v. 4. 6. 

— didoXoiiJiivoc , in serviiutem redaeti) Resp. nihil differt a servo. 
V. i. ^ ^ ^ ^ 

V. 4. TO nXr,Q(afitt ra yQova, plenitudo temporis) Resp. in quan- 
tum tempus et praefinitum tempus. v.' 1. 2. Suas etiam ecclesia 
aetates habet. — i'iani'gei?>fv, emisitj ex coelo, a sese, ut promise- 
rat. Idem verbum repetitur v. 6., de Spiritu sancto. \Immensus 
Patris amor! V. g.] Conf. Es. 48, 16., ubi Castellio et alii sic in- 
terpretantur : Dominus Jehovah misit me suumque Spiritum. Ante 
hanc visitationem minori curae Deo esse homines videbantur : Hebr. 
8, 9. deinde nova rerum facies exstitit. — tov vlov ttviS , filium 
suurn) auctorem libertatis. uvtS, sensu reciproco, proprium. Id quid 
sit, ex ipsa serie hujus loci patet. nam pi'ius adoptionem, deinde 
Spiritum adoptionis accepimus. Ergo Christus ipse non ideo demum 
est Filius Dei, quia a Patre missus et unctus est. 

V. 5. 'ivu rs? «r^. 'iva T)]v , ut — ut) Anaphora. Prius ut 
refertur ad factum suh legem : itaque alterum ad natum ex muliere 
spectat. Simillimus yiua^og, Eph. 3, 16. 5, 25. s. cx;m annott. 
Christus similitudine conditionis nostrae, conditionem nostram bonam 
fecit : similitudine naturae nostrae nos Dei filios fecit. yevo/nsvov ite- 
ratur cum vi. potuerat yivia&ai ix yvvatxog, et tamen non ysvia&av 
vno vofJiov sed tamen iyiviio ix yvvaiKcg, ut fieret suh legem. 
Prius yivofievov, factum, addito ia yvvatnog, significationem natus 
adsciscit. — i^ayoQdat] , eximeretj ex servitute in libertatem. — 
Tr,v vlo&ialav, adoptionem) dignitatem filiorum , qua gaudent majo- 
rennes, cum usufructu hereditatis. — ttnoXa^wfitv) reciperemus. 
ano dicit convenientiam rei divinitus pridem destinatae. 

V. 6. ovt, quiaj Filiorum statum sequitur inhabitatio Spiritus 
sancti, non hanc ille. — iqi) estis ; etiam vos, ex gentibus. — vlol, 
filii) majorennes, ingenua libertate cum Patre agentes. — «/?/?« o 
nuTrjQ, Abba PaterJ Suaviter hic ponitur nomen Hebraicum: conf. 
Marc. 14, 36- et idiomatis Hebraici Graecique conjunctio congruit cum 
Hebraeorum et Graecorum uno clamore mixto. Hebraeus dicit, Ahha; 
Graecus, o nuTrjQ. uterque «/?/?« o nttTr,Q. conf. Ap. 1, 7. Ita gemi- 
natur, pax pax, item pro Judaeis et Graecis, Es. 57, 19. Neque 
tamen non singuli appellationem Patris geminant. Haec tessera filio- 
runi in Novo Testamento. conf. Matth. 6, 9. not. — il — vlog, es — 
filius) Suaviter Paulus a plurali ad singularem^^transit : c. 6, 1. simul- 
que hoc loco exprimitur responsum Dei patennim erga singulos, 


GAL. IV, 6 — 12. 243 

Ahha in Spiritu clamantes. — daXog, servus) more minorum. — 
nlt^govofAog) heres, actu. 

*) V. 8. Tovff tum) quum essemus infantes. — ox tldortg d^iov, 
non noseentes Deum) Status gentium miserrimus. — idaXfvauTe, 
serviistis) servitute alia, ac Judaica. v. 3. Non vero cultu deos non 
veros affecistis. Non assueveratis cultui Mosaieo: eo magis miran- 
dum, vos nunc eum affectare. Sine elementis illis ad veritatera per- 
venistis: nunc demum illa sequimini. — rolg ftt} cpvait' aat ■d-foTg) 
Sic LXX, rw fitj ovTC ■&i(^, 2 Chron. 13, 9. 

V. 9. yvovrtg ■&i6v, noscentes Deum) Deum verum, qui Spiri- 
tus est. quo cognito, quum tamen elementa ista sectamini, idem est 
ac si magrster velit ad tabellam abecedariam reverti. — fiullov, 
potius) Dei donum est. Is vos agnovit et suos filios esse declara- 
vit. conf. Ex. 35, 12. 17. Potius est, quod Dei es*, ad salutem 
nostram, quam quod nostrum. conf. Phil. 3, 12. — Ticoff, guomodo) 
Interrogatio admirabunda. c. 1 , 6., miror. — ndktv, iterum) ut olim 
serviimus nos. — ua&fvrj aal -nTmxa , dehilia et egenaj Debilitas 
opposita parrhesiae filiali; egestasy opulentiae hereditatis. — olg, 
quibus) elementis, non Deo. — nclKcv uvco&sv, iterum denuo) Vultis 
servire iterum; nunc elementis, ut antea idolis; et denuOy iisdem vos 
de integro elementis, quibus antea servierat Israel. conf. iterum, 
Rom. 8, 15. not. — dekiviiv, servire) indigne liberis. — {fe'kir(, 
vultisj Yid. V. 21. et Marc. 12, 38. not. [Non quaevis volendi faci- 
litas bona est. Col. 2, 18. 23- V. g.] 

V. 10. ^fttgag) dies: Eom. 14, 5. i. e. sabbata, Col. 2, 16- not. 
Sabbati tempus omnium religiosissimum. Notandus igitur ordo gra- 
dationis, coll. 1 Chron. 23, 31. 2 Chron. 31, 3. ad^^aTa, vufiTjvlag, 
lOQTtxg, sabbata, novilunia, festa, in oratione afiirmante: nam in ser- 
mone prohibente invertitur. Col. 1. c. — nvtQarriQiiad^i) observatis, 
quasi sint aliquid, praeter fidem. — xai xatpo?, et tempora) men- 
sibus majora, anno minora: i. e. festa. d^^nsw LXX saepe xatgug. 
— ivtavtag, annos) solennia anniversaria, v. gr. ineunte anno cum 
mense Tisri. neque enim annos sabbaticos, qui terrae Canaan affixi 
erant, a Galatis observatos dixeris, quanquam sub annum sabbati- 
cum, Anno Dion. 48- elapsum, scripta est haec epistola. Vid. Ord. 
temp. p. 281. 423. [Ed. II. p. 242. 364.] 

V. 11. vfiag, vos) Non mea, sed vestra causa hoc timeo. — 
eig Vfiag) in vos. Emphatica locutio. 

V. 12. ylvsa&f, estote) Subito, rs? Xoysg argumenta docentia 
intermittens, ^'0>; xai nd&rj argumenta conciliantia et moventia ad- 
movet: v. 11 — 20.: quorum facultatem quisquis non babet, (habet 
autem cai-nalis nemo) non est perfectus doctor. inprimis hic tener- 

rima apostoli pietas se demittit ad Galatas ^ag iyco, ut ego) Har- 

monia animorum fraterna facit, ut, quae docentur, facilius aecipian- 
tur. 2 Cor. 6, 13. Ait ergo: conjungite vos mecum in sensu erga 
Christum. Particula ut summam conjunctionem denotat. conf. 1 Reg. 
22, 4. — i(4yoj, etiam ego) scil. sum. — ug vfing, ut vos) Vestrum 


*) &s5, Dei] Vid. App. P. n. ad li. 1. ubi multiplex varietas probabile 
reddit, 9t5 insertum esse ex Eom. 8, 17- Not. crit. — Attmnen 
margo Ed. % minus favet omissioni, et Vers. germ. vocem Dei, quasi 
non duhiam, expnmit, E. B, 

aa 


244 GAL. IV, 12 — 18. 

detrlmentum , menm esse duco. — deofiac Vfiwv) rogo vos, ut me- 
cum sentiatis. — tidsv fis ri6ixr,fJttTS, nikil me offendistis) Qui altCr 
rum offendit aut offensum putat, abhorret ab altero. ea causa non 
est apud vos. Dices: Nonne Paulum offenderant, laborem ejus paene 
faciendo irritum? v. 11. Respondet Paulus : Hocignovi; non revoco 
ad animum. Simul est fifloaais' !• e. summo amore me complexi 
estis. V. 14. s. 

V. 13. dc' uffd-ivfiav') ditt, propter infirmitatem. Infirmltas non 
fuerat causa praedicationis ipsius ; sed tamen adjumentum, cur Pau- 
lus efficacius praedicaret, 2 Gor. 12, 9., cum Galatae facilius rejicere 
posse viderentur. 

V. 14. xov nuQuGfiov fin, tentationem meam) i. e. me, cum ten- 
tatione. Sancti, etiam apostoli, tentationes suas olim non ita dissi- 
mularunt, ne «publice quidem. — Iv rrj oaQyii fin , in carne mea) 
Palum in carne appellat 2 Cor. 12, 7- — ox i^a&svrjaars , non 
aspernati estis) per superbiam naturalem. — vdi iSiTirvaaTS , ne- 
que respuistis) per superbiam spiritualem, majori fastidio. Discri- 
men est 1) ratione objecti, tentationis in carne, quae tentationes 
duplici modo poterant contemtu dignae videri. 2) ratione antitlieti, 
quod duplex est: 

a) non aspernati estis, sed — ut angelum: qui poterat magni 

aestimari ex loco de creatione: habet enim praestantissimam 

naturam, propter quam etiam homo carnalis angelos non pot- 

est non magnifacere. 
/S) neque respuistis, sed — ut Christum: magis ex spirituali ra- 

tione. 

— uyysXoVj angelum) In angelos non cadit caro, infirmitas, ten- 
tatio: quare ut angelum suscipere est suscipere cum magna vene- 
ratione. — ^pigoV, Christum) angelis majorem. 

" V. 15. fiaxaQteficg) Jkfaxagiaficg dicitur a fiaaagiCo). Gratu- 
lati vobis fuistis de evangelio, meque ejus nuncio. quae causa fuit 
gratulationis , si nunc vos poenitet mei? — *) o^p&aXfiag, oculos) 
carissimos. 

V. 16- iX&Qog, inimicus) Qnl verat, amicus est: neque el verl- 
tas apud vos odium debuit parere. — dhj&svMV, verans) meram 
veritatem praedicans , etiam extra tentationem. 

V. 17. Cl^Satv, aemulantur) Isti aemidantes vos ambimit.- Non 
nominat aemulos. — a nalMg, no?i bene) non in Christo, quanquam 
bene videntur. Antitheton, in bono. v. 18- Nec causa apud istos, 
inquit, nec modus bonus est. — ixxle7aai> vfiug) excludere vos a 
nobis, a me. Putant, nos exclusum iri a vobis; sed non nos a vo- 
bis, verum vos a nobis excluderent. inxltlaao non putarim eo sensu 
dici, ut Latinis excludi dicuntur pidli. 

V. 18- xftAoV di, bonum vero) Monet, ne se excludi patiantur. 

— To Cv^Sa&at) Post activum medio utitur. Pauli, nomine Christi, 
est ^rjlSv, 2 Cor. 11,2.: ecclesiae, tanquam sponsae, est Cn^Sad-ac, 
amori ardenti respondere, zelo zelum accendere, (vid. Chrys.) zelare 
inter se. ro facit epitasin. — iv naXoj, in bono) quum de re bona 


*) l§(i')y.avs fioi, dedissetis mihi] gratum animuiu eo nomme testaturi, 
quod tantam per me beatitudinem consecuti estia. Spontanea ista 
pietas est, nullo unquam exposcenda mercenario. V. g. 


GAL. IV, 18 — 24. 245 

agitur. Resp. iv tm nixQsivul fis, quum adsum. Respondet etiam 
ndvroTfj semper: quod est tempus generale, cum to quum adsum 
tempus speciale sit et quidem modificatum, ut simul complectatur 
rationem illius zeli, quod de praesentia Pauli sic exsultare potuissent. 
to iv ttaXco assonat ad iv tw nags7vat,,et sumi potest cum semper 
pro una idea, quandocunque aliquid boni obversatur, et non solum 
me praesente. — iv rto nagslval /ns, quum adsumj Paulum antea 
praesentem magno zelo amoris fuerant prosecuti, et mutuum Pauli 
zelum exacuerant. v. 15« 

V. 19- T6iivla {in , filioli meij FiKus C^Mcord'? cum zelo colendus 
est genitor. Arcte hoc cohaeret cum vos, ut di vero subsequens 
ostendit. Compellat Panlus Galatas, non nt rivalis, sed ut pater, conf. 
1 Cor. 4, 15. , cum auctoritate et sympathia tenerrima erga filiolos, 
filios debiles et alienatos. Saepe sermo patheticus tropos conglome- 
rat. Hic tamen praevaliet schema maternum. C^j^o? conjugalis in 
nota ad ^yikovGQtav assumtus est ex parallelismo. Etiam in spiri- 
tualibus amor interdum descendit potius quam ascendit. 2 Cor. 12, 
15. — ndXiv, iterurn) ut prius. v. 15. — codlvto) parturio , zelo 
summo, (2 Cor. 11, 2.) cum clamore. v. 20. [Haec ipsa scribens Pau- 
lus omnes nervos intendebat V. g.] Loquitur, ut res fert. nam in 
partu naturali formatio est ante dolores partus. — uxQtS S , usque 
dum) Non desistendum a nitendo. Correlatum , semper. v. 18. — 
liOQ(fi(ii}&fj , formeturj ut nil nisi Christum vivatis et sentiatis, c. 2, 
20., ejusque passionem, mortem, vitam. Phil. 3, 10. s. Hoc pulcrum 
est summum: haec forma opponitur goi^y^iKaaet, formationi munda- 
nae. — XQi-fSog , ChristusJ Non dicit hic, Jesus , sed, Christus: et 
hoc per metonymiam concreti pro abstracto. Christus, non Paulus, 
in Galatis formandus. — iv vfiiv , in vohis) Col. 1, 27. 

V. 20. di) vero : tametsi praesentia mea non est unica illa cansa, 
quae vestrum zelum debet accendere. — nuQsrvac, adessej v. 18. 

— aQTi) Nunc magis opus esset , quam antea. conf. iterum, v. 19. 

— dlXd^at) varie attemperare. Ita solent, qui zelum habent, dum 
voluntates abalienatas recuperent. MoUiter scribit, v. 12. 19. sed 
mollius loqui vellet. — ti^v qxovrjv fA.a, vocem meamj Vox prae li- 
teris flecti potest, nt res poscit. Praecipua est loquendi ratio ; scri- 
bendi, vicaria duntaxat et subsidiaria. 2 Joh. v. 12. 3 Joh. v. 13. s. 

— dnoQSfiao, haesitoj non invenio aditum et exitum. Maximae fa- 
cilitati sermonis operam dedit Paulus ad Galatas. Galaticae tardi- 
tati quam maxime accomodavit sermonem, ut illos convinceret. Theo- 
pneustia inde non periclitatur. vid. 1 Cor. 7, 25. not. 

Vi 21. leyiTs fioc', dicite mihij Urget, quasi praesens : dicite. — 
ovx dxiiSTS; non auditistj in lectione publica. Proinde agitis, ac 
si nil de Abrahamo in lege scriptum audiretis. Non nisi extrema 
necessitate cogente ad allegoriam venit: haee est quasi ancora sa- 
cra. V. 20. 

V. 22. yiyQanTav, scriptum estj Gen. 21. — dpQadfi, MrahamJ 
cujus filii esse vultis. 

V. 24. dXX7jyoQ8fiSva) Componitur 6x olXXog et dyoQsm dico: ut 
allegoria sit, ubi aliud dicitur, aliud potius significatur, v. gr. iu 
mythologia. vide Eustathium ejusve saltem ihdicem. CoUationem 
adjuvabit Schema. 


246 GrAL. IV, 24. 25. 

SUBJECTA. 

Historice, Abrahae filii duo. 

Hagar, ancilla: Lihera. 

Filius ancillae: Isaac Jilius liberae. 

Allegorice, duo testamenla. 

Quae Tiahet virum: Deserta. 

Qui sunt a monte Sina: Qui sunt promissionis. 

Mons; (uiodo:) Qjuae sursmn est; (mox.) 

Jerusalem, quae nunc est: Jerusalem, quae supra est. 

Caro : Spiritus. 

PRAEDIC AT A. 

Mater; gignit servos: gignit liberos. 

Proles; copiosa initio: copiosior postea. 

persequitur: persecutionem patitur. 

ejicitur: hereditate gaudet. 

Loquitur autem Paulus latlssime, ut sermo ejus et doctrinam 
legis et evangelii , et oeconomiam veterem ac novam ; neque haec 
omnia simul in abstracto tantum, sed etiam populum utriusque doc- 
trinae et oeconomiae, quasi duas familias, cum earum matribus, in 
concreto, complectatur. Hinc illa enunciatio, Agar est testamentum 
a monte Sinai: cui opponitur, nos, v. 28- Hinc expeditus, a ratio- 
num paritate, in allegoria ab uno ad alterum commeatus. — /H/a fiip, 
unum quide^n) Huic quidem respondet autem, v. 26- subsequiturque 
versu 28. expressa promissionis mentio , in antitheto ad Sinal slve 
legem : idemque promissionis vocabulum absorbet , quod In apodosi 
dicendum videretur, dlterum testamentum. — atva , Sina) Ergo 
maxime de lege ?noraZe disserit Paulus. conf. c. 3, 19. Hebr. 12, 18. 
seqq. — ilg daXelav yfvvoJaaj in servitutem generans) Habet enim 
filios, eosque initio multos. — • rjtig, quae) Praedlcatum. Hagar, 
subjectum: si enunciatio spectetur Intra contextum. contra, praedlca- 
tum, extra contextum, ut fit in sermone allegorlco. Mattli. 13, 37. s. 

V. 25. TO ydg atva oQog tttX., Sina enim mons est in Ardbia, 
congruit autem Hierosolymae praesenti , servit enim cum Jiliis suis) 
Opponuntur Inter se Hagar, v. 24., et Isaac, v, 28- ubi notandum, 
quod Hagar suo nomlne appellatur, non Sara; et tamen Isaac, 
non Ismael. anclllam qulppe matrem sequltur partus, at liberae 
fillus suo nomine censetur. Sic Hagar in hac perlocha expeditam 
habet rationem. Interlm, versu 24. et 28«, opponuntur inter se foe- 
dus ex monte Sina et promissio: Item, versu 25. et 26-, Jerusalem 
nunc et Jerusalem supra. Nonnulll haec verba, atva. OQog iglv Iv 
Tff (XQtt^lcf, in omnibus monumentis reperta, pro glossemate habent; 
perperam. Sic enim enervatur argumentum Pauli, servitutem a 
monte Sina, ad. eam, quae nunc est, Jerusalem, proferentis, v. 24. 
25. Potius Hagar ex versu 24- in versum 25- inductam esse, do- 
cent monumenta idonea in Apparatu citata, et neutrum genus arti- 
culi To'. nam Hagar foemininum est, sed Sina neutrum *). Neque 


*) Elnc omissio vocis ayag Tioc versu, in margine Ed. maj. minus adpro- 
hata, per marginem Ed. 2. lectionibus firmioribus adnvmeratur, consen- 
tiente Vers. germ. — Sed conferri jam merentur, guae cel. Michaelis 


GAL. IV, 25 — 30. 247 

JSagaris mentionem postulant illa verba, servit enim cum Jiliis suis: 
nam suis refertur, ut non ad Sina, neutrum, ita multo minus ad 
Hagar, sed ad Jerusalem, quae nunc est. illa hahviit j^lium , haec 
auiemfilios. Haec de tota periocha: nunc singulatim aliqua vide- 
bimus. — Gtvtt ogoS) Sina mons) Monte Sina, habet v. 24.: nunc 
vertitur verborum ordo. (conf. Eph. 2, i- not.) Priore loco potior 
ratio habetur montis, quatenus in eo lex data est, quodcunque is no- 
men haberet: postea, magis consideratur Sina mons, in Arabia. — • 
Gvc;otxH de) de, autem, tametsi in Arabia est. avi^otx^Tv dicitur, 
quod in comparatione congruit. Haec congruentia per se patet: nam 
idem est populus, qui in monte Sinai legcm accepit, et qui urbem 
Jerusalem inhabitat ; eademque populi utroque tempore ratio. Acce- 
dit, quod Sinai et Jerusalem sub eodem fere Meridiano erant, et per 
montes sine magna interpellatione quasi concatenatos cohaerebant. — 
rrj vvv, praesenti) Antitheton, supema. vvv, nunc, temporis est, 
siipra loci. utriusvis ex altero supplendum antitheton in oratione se- 
miduplici : Jerusalem praesens et terrestris ; superna et aeterna. Su- 
perna dicitur eo commodius, ut alludat ad superiorem nobilioremque 
Hierosolymorum partem, supergrediaturque montem Sina: et Jeru- 
salem superna, quatenus jam est mater nostra, non commode dicere- 
tvirfutura; neque solum futiira est, sed etiam antiquior est, quam 
rj vvv, praesens, quae nec pridem fuit, nec olim erit. — dalshti,, 
servitj Ut Hagar herae suae, sic Jerusalem, quae nunc est, legi, 
et, conveniente statu spirituali et civili, Romanis servit. 

V. 26. V ^^ civco, superna autem) Hebr. 12, 22. Ap. 21. — iXfv- 
&fQa, lihera) ut Sara. — »;'r/?, quae) Jerusalem. — fiiJTj]^, materj 
Veteres de Roma sua : Roma communis nostra patria est. — ndv- 
TMv, omnium) quotquot sumus. Huc ref. multi, v. seq. 

V. 27. yeyQUTiTut, scriptum estj Es. 54, i. — ivq)Qdv&rjTi>, lae- 
tare) cum cantico. — ^siQa , sterilisj Sion, Jerusalem superna. — 
Qr}'^ov, erumpe) ad clamorem. — nal ^or^aov , et clamaj prae gau- 
dio. — Trlg iQrifiii, desertaej Ecclesiae N. T. ex gentibus promissio- 
nis expertibus maximam partem coUectae, quae antehac id non egisse 
visa non pariens, nec parturiens appellatur. — Trjg i;f«'ffj;ff, haben- 
tisj ecclesiae Judaicae. 

V. 28. KUTtt iaadn) ad similitudinem Isaaci. — inayyeXlag, 
promissionisj v. 23. — i(Sfdt>) sumus, et esse debemuS' ac volumus. 
sic V. 31. 

V. 29. idloiiis, persequehaturj petulanter. Gen. 21, 9. Persequi, 
camalium est , non spiritualium. Cave parvi aestimes quaecunque 
aguntur contra filios liberae. V. g-] — tov xard nvsvfiu) sc. yev- 
vTjd-ivTu, eum qui secundum Spiritum genitus est. Paulus apodosin 
in mente habens, sermonem de Ismaele et de Isaaco ita format, ut 
conveniat in carnales et in fideles. Ubi Spiritus, ibi libertas. 

V, 30- Jj yQ^xq^rj, scriptura) Sara, de Isaaco ; Scriptura, per alle- 
goriam. — en^aXt, ejicej e domo et hereditate. — Tr]v nutdlaxrjv 
Kttl Tov vlov ttVTrjg, ancillam et filium ejusj Ipsa servilis conditio 


hdbet, in der Einleitung etc. T. I. ^. m. 646. sg^., ubi docet, Hagar 
arabico idiomate petram denotare, adeoque verha ro "Aya-Q 2iva. ogoe 
igiv ii' TJ/ '^Qtt^iu, ita debere transferri: Das Wort Hagar Ibedeutet 
in Arabien den Berg Sinai. E. B. 


248 GAL. IV, 30. 31. Y, 1 — 6. 

meretur ejectionem ; sed persecutio contra filios spirltuales ansam dat 
exsequendae poenae. — a yctQ fit] nhjQovofii](S7^ j non enim keredi- 
tatem cernet) Respicit Sara divinam ordinationem de Isaaco herede 
iinico, quamvis etiam Ismael circumcisus esset. 

V. 31. *) r^ff ikev&f^ag, liherae) Sequitur, libertate. Anadiplosis. 

C A P U T V. 

V. 1. Tri tXfv&iQitt — gt^xne, lihertate — state) Incisum, qua 
nos Christus Uberavit, vim habet aetiologiae. Antithelon, Ubertas, 
servitus. Asyndeton , uti c. 3, 13. Ubertate emphatice ponitur sine 
in : ipsa libertas vim standi confert. -tjlev&eQwGS significat Uberos red- 
didit, Qi 7} cohaeret cum Ubenros. state, erecti, sine jugo. — nciliVj 
iterum) c. 4, 9- not. — C^yM daXflttg, jugo servitutis) Sic appella- 
tur non circumcisio sola Abrahamo data pro signo promissionis, sed 
circumcisio cum tota multo post in Sinai data lege. c. 4, 24. 3, 17. 
Assueverant enim Judaei circumcisionem spectare potius, ut partem 
legis per Mosen susceptae, quam ut signum promisslonis Abrahamo 
datum. Joh. 7, 22- Neque circumcisio tam per se jugum erat, quam 
per legem jugum factum est, et lex ipsa multo magis jugum erat. 
Itaque Paulus gravi metonyraia consequens pro antecedente ponit : no- 
llte cu'cumcidi. nam qui circumciditur, cum hac parte legem totam 
subit et a Christo deficit. v. 2 — 4- Neque tam circumcisioni Chri- 
stum apostolus, quam legi immediate opponit. Loquitur secundum 
eorum perversam corisuetudinem, dum eorum Gralatismum et Judais- 
mum refutat : et veritati tamen nil decedit. Etiam Petrus Act. 15, 
10. jugum vocat. — Iviifa&t) Ivfionai , medium: obnixe teneo. 
Vim verbi ostendit lUud Xiphil. in Epit. Dion. de pertica humi fixa 
et evelli recusante, iv Trj yrj ivea^ero, diaTifg ifinfipvxojg. 

V. 2. iav n£Qi'Te'f.ivt]a&f, si circumcidamini) Hoc cum magna vi 
pronunciandum. Circumcidebantur , ut qui in lege justitiam quae- 
rerent. v. 4« — ovdiv , nihil) c. 2, 21. 

V. 3. 6q>ttlfrr}g, debitor) sub periculo salutis. — oXov, totam) 
Id quod nunquam poterit praestare. 

V. 4. yiaxriQyri&riTf dno t5 XQtg^, evacuati estis a Christo) SIc 
Vulgatus. Germanice dixeris, ohne werden. Conf. v. 2. Rom. 7, 2- 6. 
— dtxaiSa&f, justificamini) justitiam quaeritis. Medium. — r^ff xd- 
QiTog ihniaaTf, gratia excidistis) Conf. v. 3. Excidistls Novo Te- 
stamento, quaqua patet. In gratia sumus et stamus nos potius, quam 
gratla est in nobis. Conf. Rom. 5, 2. 

V. 5. ri(iflg yuQ, nos enim) Ego, et omnes fratres, et quotquot 
in Chrlsto sumus. Qui a nobis dissentiunt, habeant sibi. — - nvfv- 
fittxi) Spiritu gratiae, sine circumcisione etc. — ia nigfmg) ex fide 
Christi. conf. v. praec. — iXnlda dtnaioavvrjg , spem justitiae) Ju- 
siitia jam est praesens ; eaque nobis spem in reliquum praebet. Rom. 
6, 4. s. — ttnfxdfx6f*e&a) exspectamus et exspectando assequimur. 
Decompositum. Paulus, dum ulteriora commemorat, praesentia in- 
cludit et confirmat. 

V. 6. toxvfi) valet, pollet. Idem verbum, Matth. 5, 13. Jac. 5, 
16. — Srf uKQO^vgltt, neque praeputium) Hoc pertinet ad eos, qui 

*) sx iafiiv, non sumus] i. e, nec dehemus esse nec volumus. V. g. 


aAL. V, 6 — li. 249 

si se liberos a lege statuant, vel ob id soluia se Christianos esse 
putant. — nigtg SC ayoiTtrjg htQyiifiivri, fides per amorem operans) 
Haec nova creatura est.. e. 6, 15. Cium fide conjunxit v. 5. spem ; 
nunc amorem. m his stat totus Christianismus. iffQytsf.ievrj non est 
passivum, sed medium: 1 Thess. 2, 13. neque I^aulus amorem ponit 
pro forma fidei, sed docet, cum fide nil aliud nisi amorem manere, 
V. 13. 14. quo tamen ipso idem doeet, quod Jacobus c. 2, 22. Fides 
commendatur iis, qui cireumeisionem defendunt: amor iis, qui prae- 
putium aliquid esse putant. [ut moneantur, legem non tolli per fidem, 
sed confirmari. V. g.] Amor opponitur odiis apud Galatas grassan- 
tibus. V. 13. 15. 20. 26- [Longissime db amore absunt operarii, 
Spiritus est fidei et amoris spiritus. V. g.] 

V. 7. irgej^iTS xaXoig, currebatis benej in fidei stadio, ut voca- 
tio requirebat. v. 8- coll. Phil. 3, 14- Id alacrius, quam amhulare. 
Iterum venit ad argumenta conciliantia et moventia. — rig, quisj 
nemo, cui auscultare debuistis. Sic, quis, c. 3, 1. — ivixoxpf, im- 
pedivitj in cursu. 

V. 8. ?J neiGHOvt]) Plerique interpretantur, persuasio, etiam ad- 
dito y^aec, ista, vestra, teste Lubino ad h. 1. Conf. Chrys. h. 1. Ra- 
rissima haec vox est : tmusque, quod repererim, Eustathius ad Odyss. 
^f. eam habet, ubi docet, nfTafiu icai netaftoviqv inl rujv ivt^ttrixaiv 
iiQtla&ut, TQQntxaig, ano tmv xttTcc vrjag neiG/Ltttrcov tjynv <ryoiviiov. 
Est autem ivtsurtxog, atque adeo nfiaf.iov^v habet, homo pertinax 
et obstinatus, qui intermisso cursu iveyerui, qui sibi uni persuadet 
et credit, alterique »' nei&erub, v. 1. 7-: quo pacto fir} nei&ea&at, et 
tj neiafiov}], et ninoc^a, v. 10. antanaclasin efficiunt; quae figura et 
Paulo, ut multi passim observant, et reliquis scriptoribus sacris, ut 
Glassiu^praeclare demonstrat, frequens est. Sive metaphora est sive 
minus, certe verbale hoc, ut cetera in ovj], intransitivum est. — 
ax, nonj subaudi est. non est ex (Deo) qui vos vocabat, sed a vi 
videlicet inimica. Et subest metonymia abstracti pro concreto, ut 
ex praevio, quis, non quid, apparet. — xuXSvrog) qui vos vocabat. 
conf. V. 13. vocati estis. sic, 1 Thess. 5, 24. coll. Phil. 3, 14. Voca- 
tio, norma totius cursus. 

V. 9. fitxQu ^vfir,, parvum fermentumj unus turbator. v. 10. 
\Improbus unus multum boni perdit. Eccl. 9, 18. Unius hominis ma- 
litia, calliditas aut violentia immanem saepe noxam parit. V. g.] 

V. 10- ttXlo, aliud) atque scribo. — q/Qovrjaers, sentietisj his lec- 
tis. conf. Phil. 3, 15- — o di, qui veroj Discrimen inter seductorem, 
de quo minus spei est, et inter seductos. — TUQaaatav — XQifia, oa- 
Ttg, turbat — judicium, quicunquej c. 1, 7. s. — ^agdaet, porta- 
bitj ut grave onus. — ro xQifia, judicium) pro tanto crimine certo 
imminens, Articulus vim habet. — ogtff uv r), quicunque sitj Clan- 
destinus erat in Galatis turbator. oi;tg, quisquis, qualiscunque. 

V. 11. irt*), adhucj c. 1, 10. — XTjQvaao}, praedicoj Hinc col- 
ligas, turbatorem dixisse, Paulum ipsum praedicare circumcisionem : 
et fortasse praetextum sumsita circumcisione Timothei ; cujus tamen 
alia, pridem factae, causa fuerat. — dtcoxofiat, persecutionem pa- 


*) ParticuXa haec, in Ed. maj. injirmiorihus lectionibus annumeraia, jper 
marginem Ed. 2. firmioribus accensetur, adeoque etiam in Vers. germ. 
his hoc versu exjprimitw. E. B. 


250 GAL. V, 11—12. 

tior) Persequebantur Paulum, quod circumcisionem toUeret. Inuti- 
lis jam erat ritus, quem si Paulus condonasset adversariis •, pax erat: 
sed non cessit. Vide, quam acriter defendenda sit veritas. — uQot, 
ergoj Si circmncisionem praedicarem, inquit, hodie nuUum esset 
scandalum crucis. atqui scandalum adhuc fervet. Ergo falso dicor 
praeco circumcisionis. — GxdvdaXop, scandalum) apud carnales. — 
tS gavQu, crucisj cujus virtus non stat cum circumcisione. c. 6, 
12. 1^1- Innuitur ipsa Christi crux. Magna erat Judaeorum et Ju- 
daizantium confusio, Multi praeconium de cruce Christi facilius fe- 
rebant, attemperata ei circumcisione ejusque praeconio. Sie aliquid 
tamen retinuerunt. 

v. 12. «noxoijJOVToti, ahscindenturj Sub elenchum de pi-aeterito, 
Paulus de Gralatis in posterum bene sperat: sed seductoribus poenas 
denunciat, duabus sententiis, quae, particula oqxlov tantisper seclusa, 
sichabent: o' de TttQdaacov v/nag ^aguaft t6 xQtfia v.tX. xal dno- 
KoipovTttb ol dvaguTSvTfg vitiug. IJnus ille occultus iurbator ceteris 
pejor, V. 10-, qui ipsius Pauli consensum de circumcisione jactabat, 
hic in transcursu refutatur: v. 11. ceteris vero item, Galatas de statu 
evangelii deturbantibus, denunciatur, fore, ut abscindantur. Ita par- 
ticula xai et vim suam naturalem obtinet, cohaerentque verba haec, 
^ttgdafb — df — '^al dnoxoij.iovratj uti illa, xQivecf — di — nai i'§- 
ttQfTrf. iCor. 5, 12. s. dnoKoipovrai, est futurum medii, quod, ut saepe, 
ita hic, vim passivam habet: respondet Hebraeo n^3 estque conju- 
gatumverbi iyxonTStv, v. 7.-Dicitur alias «nrojtojrr^o-^at vel totum, 
decisa parte ; vel pars, de toto decisa. Priorem sensum nonnuUi hoc 
loco tribuunt zelo apostolico, ut notetur mutilatio corporis circum- 
cisi; ac saepe quidem pro n^lD LXX nonTto, dnoxonTCi) etc. prae- 
sertim Deut. 23. (!•) 2., ubi dnoiifi(0[if.iivog dicitur pro eo, quem 
Galli h. 1. interpretantur, plus quam circumcisum: sed vix nisi per 
metonymiam ab apostolo dictum possis accipere: i. e. ut tanquam 
exsecti arceantur ab ecclesia. Deut. 1. c. Alter sensus magis congruit 
gravitati apostolicae, ut hoc dicat: Quemadmodum praeputium per 
circumeisionem abscuaditur, ut quiddam, quo carere decet Israelitam : 
ita isti tanquam praeputium rejiculum de communione sanctorum ab- 
scindentur, et anathema erunt. cap. 1, 7. seqq. Simili ad nfQiTOn^v 
circumcisionem respectu Paulus Phil. 3, 2. xarttTOfii^v dicit, concisio- 
nem. nec plane alienum est, quod de Judaeis ait AppUon. in Phi- 
lostr. 5, !!• Jam olim se absciderunt non a Romanis tantum, sed 
etiam ab hominibus omnibus. Nunc quid fiet particula ocpfXov; Ple- 
rique construunt, oqiflov xat dnoaoxpovTtti,' sed ocpfXov, quum sat 
frequens sit particula, nusquam cum futuro indicativi constructum 
reperias. Quod cum agnpscerent Complutenses, dnoxoxpcovTat edide- 
runt: sed id codicum sufiragiis caret. Multae in sacris literis impre- 
cationes exstant, neque-in uUa earum formula hoc o^/fAoj/ adhibetur: 
neque hoc loco Paulus post categoricam denunciationem demum voto 
miUtaret in turbatores. Post ocpflov in Augustano sexto ponitur 
gtyfi7y opinor, in pluribus mss. si philologi annotarent taUa. nam 
eomma certe est in editionibus quibusdam antiquis, praesertim Basi- 
leensi Ann. 1645- Immo ocpfXov percommodo connectas cum praece- 
dentibus : «^a xaTTjQytjTut to axdvdaXov tS ^uvqS ' ocptXov. Ergone 
sublatum est scandalum crucisf Velim, ita sit. Subjungitur ocpiXov 
in re optabiU, (quaUs notatur etiam 1 Cor. 4? 8-) nt (i^ yivotTOj 


GAL. V, 12 — 19. 251 

c. 3, 21. et passim, in re minime placita: et elev, apud G-raecos, in 
concessione, vel esto, apud Latinos. Atque uti c. 2, 17- post agcc 
ponitur ftt} ysvotro, ita hic post a<ja ponitiir ocpilov. Utinam. crux 
nemini sit pro scandalo : utinam in criice omnes cum Paulo posthac 
glorientur. c. 6, 14. s. — ol avaqarSvreg vfiag) Idem verbum, 
Act. 17, 6. Notat de statu plane dimovere. 

y. 15. vftelg, vos) Tantum abest, ut circumcisionem praedicem, 
ut potius libertatem vobis demonstrem. — in ilsu&tfjla, super li- 
iertate) ut libertate gauderetis. Vocatio non est ad nHafiov^v, sed 
ad libertatem. — fiovov fit]) Ellipsis Imperativi, evXd^iiav habens, 
fiovov fit] iXeuOfQOt rire rtjv iltv&eQiav etc. aut accusativus rriv 
ikev&efjiav absolute positus. — ttq>OQfit]v, occasionem) cujus avida 
caro est. — rjj aa^al, carni) v. 16- s. — did rr.g dydnr}g , per 
amorem) v. 14. 22. — dnlevere, servite) Decorum antitheton. 

V. 14. nXrjQSrat, impletur) Rom. 13, 9. not. 

V. 15. di, vero) Oppositum servitutis per amorem serviendae. 
— ffdnvers, mordetis) in fama. — itttrea&lere, comeditis) in facul- 
tatibus. — dvaXoj&TJrf, comumamini) Per rixas et dolores consumi- 
tur virtus animae, valetudo corporis, existimatio, facultates. [Nota- 
bilis prok dolor! eorum numerus est, quorum alter vitam alterius 
praecidit. Durioris ingenii homines necopinantes et curarum nescii 
consumunt reliquos: molliores, solicitudinem tacite devorantes, prae- 
matura morte conficiuntur. V. g.] 

V. 16- Xiyo) di, dico vero) Ingreditur explicare, quae v. 13. 
proposuit. — nvevfiart, spiritu) vid. [v. 18- 22. 25- 6 , 1 — : 8-] 
Rom. 8, 4- not. — a fnj riXiarjte) non perjicietis. 

V. 17. TO di nveufttt) Spiritus autem contra carnem. verbum 
ini&ufiel ipsum, vel, quia id fere in malam partem sumitur, alterum 
ei analogum subauditur.. EUipsis certe sive zeugma elegantiam ha- 
bet. — ttvrixetrat, adversantur) dvTtngayla pugna mutua seria. — 
« dvj guaecunque) Carnales faciunt, quaecunque vohmt; tametsi in- 
terdum caro cum came puguat: eorum, qui resipiscunt, alia eaque 
mirabilis est conditio. nam spiritus obnititur carni et actioni malae; 
caro, spiritui et actioni bonae, ut (l'na) neque illa neque haec per- 
agatur. Tali in statu, ancipiti quippe, multae malae et multae bo- 
nae actiones impediuntur: ubi vero spiritus vincit, v. 18. acie res 
decernitur. Haec summa iis quodammodo respondet, quae Rom. 7, 
14- seqq. copiose explanantur: quanquam in praesenti status prae- 
supponitur magis jam spiritualis. 

V. 18. nvevfiaTt, spiritu) Dei, Rom. 8, 14. et, libertatis. — 
dyea&e, ducimini) Medium. 1. c. cum annot. — vno vofiov, sub 
lege) Rom. 6, 14. s. 

V. 19. (fttvegd di, manifesta autem) Caro occulta, per sua se 
opera prodit, ut facilis sit cognitio sui. — rd eQytt, opera) infruc- 
tuosa. Opera, in plurali; quia divisa sunt, et saepe inter se pug- 
nantia, et vel singula carnem produnt. At fructus, bonus, v. 22-, 
in singulari, quia conjunctus et concors. Conf. Eph. 5, 11-9. — driva, 
quae) Ea opera carnis enumerat, in quae maxime proclives erant 
Gralatae ; contra, eas etiam partes fructus Spiritus, quae eis maxime 
debebant esse commendatae v. 15. Ordinem hunc tenet, ut enume- 
ret peccata, commissa cum proximo, adversus Deum, adversus pro- 


252 GAL. V, 19 — 26. 

ximum, et cirea se ipsum: cixi ordini respondet enumeratio fructus 
Spiritus. — dxu&uQaltt, aGilyiitt, impuritas, lascivia) 2 Cor. 12, 
21. not. 

V. 20. ipttQfittitslu') Vid. LXX, Exod. 7, 11. et passim: neque 
Paulum hic de naturali veneficio, sed de magia loqui, ex eo patet, 
quia non cum homicidio, sed cum idololatria conjungit. Conf. Ap. 21, 
8. not. — d^frjfogatrmt, dissidia) de rebus civilibus. — ulQiGHg, 
haeresesj de rebus sacris. 1 Cor. 11, 19. 

V. 20. 21. f^Aot — (pd-ovot, zeli — invidiae) Et zelus et invi- 
dia aegre fert commodum alterius: zelus, commodi sui causa; invi- 
dia, etiam sine commodo suo. — tQt&slai) Diff. ab 'sQSig. iqtg, 
Hader: aQt&ila, Trutz. eQt&ilu vult major esse, sQig non certe 
minor. — nQoXiyoi, praedicoj ante eventum. — v/ilv, vobisj Saepe 
securi sunt operarii. *) 

V. 22. **) dydTTT], amorj Hic familiam ducit. Pauciora in bonis 
vocabula ponuntur, quia bonum est simplicius, et una saepe virtus 
multa habet contraria. conf. Eph. 4, 31. s. — X^Qd, gaudiumj de 
rebus bonis. — XQrj^oTrig, dyad-uDavvri) Differunt. y_,Qr]q6t7]g magis 
refertur ad alterum, dya&coauvt] , ionitas quasi effusa, sponte sua. 
— nigig) riSTDi* constantia, Jidelitas: cui opponuntur dissidia et 
haereses. Expende ordinem verborum. 

V. 23. Tcov ToiiiTODv, taUsJ Hoc tantundem est, ac si etiam post 
continentia addidisset et similia his, quanquam ipsum asjmdeton hanc 
vim habet. Matth. 15, 19. not. tmv TotaTmv, masculinum, coll. 
V. 18- 21. fin. ubi nQaaaovTig additur, quod nunc quasi per toiovtmv 
compensatur, 1 Tim. 1, 9. 10. init. — «x igt vofiog, non est lexj 
Ipsa lex amorem praecipit. \A.deoque talibus non aljudicatur Dei 
regnum. V. g.] 

V. 24. ol di ra )[Qi>g5 , qui vero Christi suntj Eepetit thesin 
versu 18. datam. — r/jV cdQna, carnemj de qua v. 19. s. — 
igavQcoaav, crucijixerunt) Id faciunt cum Christo, Rom. 6, 6., sus- 
cepto baptismo et fide. crucifixam habent, in praesenti. Subaudi, et 
spiritus in eis viget. Id includitur versu 24., ex versu 22. — 
nud-rjfiuat, passionibusj Ex passionibus nascuntur et aluntur con- 
cupiscentiae. utraque, affectus et appetitus, idem supplicium, quod 
caro, merentur. [Passiones, vehementes illae quidem sunt, iracundae 
atque infestae: concupiscentiae contra, placidum sensuum pabulum 
venantur. Y. g.] 

V. 25. (t, sij Redit ad hortationem. ambulate, dixit v. 16., nunc, 
got^oSfiSv , incedamus. Ex principio vitae spiritualis duci debet o 
xuTtt goTxov, igt, rditv, (inquit Eustathius) incessus. conf. de 
malis, Col. 3, 7- — goty(Sf.i£v, incedamusj Idem verbum, c. 6, 16. 
[In spiritu vivunt, moventur et sunt spirituales. V. g.] 

V. 26. /M»7 ytvoofii&a, ne JiamusJ Qui non incedunt Spiritu accu- 
rate, proxime declinant ad vanae gloriae cupiditatem, cujus hic duo 
effectus nominantur. — nivodoiot) Vid. Chrys. de sacerd. §. 687. ***) 

*) To, zoiavra , taliaj Si quis non omnia quidem ista , sed aliqua certe 
vel unum eorum perpetret: regnum Dei perdidit. V. g. 

**) xaQTtot , fructus] Singulare, non plurale. Carnis opera multa sunt 
eaque dispersa: fcuctus spiritus integrum quoddam constituit, idque 
conjunctum. V. g. 

***) 2Ys «V, inqydt, tviv &7]Qiojp tstojv (rd nd&i] t^s y^XV^ innuit) ij tqo- 


aAL. V, 26. YI, 1—4. 253 

— TiQOitaX(i/.ispot, provocantes) ad invidiam. E.elatuin, ex parte 
potentiorum. — q)&op5vTeg j invidentes) Correlatum, ex parte infir- 
miorum. 

C A P U T VI. 

V. 1. 'uideXcpol, fratres) Sequitur monitum ad Gralatas proprie 
accommodatum. — loiv xaij si etiam) Saepe, qui provocat, alterum 
pro provocante habet : sed si revera alter a7ite captus fuerit, tamen 
nos non debemus nos provocatos ducere, sed alteri potius consulere. 
eav nal denotat rem facilem, sed apud spii-ituales non nimis fre- 
quentem. — n^olfjq^&rj, ante captus fueritj Passivum perinde, ut 
appellatio homo, pertinet ad veniam conciliandam : sed praepositio 
TiQO ante refertur vel ad delictum, coll. Sap. 17, 17- ngoXrjcp&ilg' 
vel potius ad partem laesam, ut ante captus fuisse dicatur, qui nos, 
non laesus, laesit." ut Herodianus 1. 5-, rtig sufQyialutg ngotclijcpo- 
Tug dicit, qui prius benefecere. — iv rtvt naganTcof.tart', in aliquo 
delicto) V. gr. vanae gloriae, c. 5, 26., aut reditus ad servitutem 
legalem. conf. delictum, Rom. 11, 11. s. — ol nvsvfiUTtxoi) qui 
Spiritu valetis, et lapsum illum, vigilantes, animadvertitis. sic, va- 
lidi, Rom. 15, 1. Congruit mox, in spiritu. [Conf. c. 5, 25.] — 
xaTagvlCfrs) restituite, ut membrum ecclesiae. Omnes, qui possunt, 
juvare debent. — nQaotjjTog , mansuetudinis) In hac sanandi vis 
^st: haec character palmarius hominis spiritualis. \Conf. c. 5,22.] — • 
(SY.onbiv , spectans) Singularis post pluralem. Quisque sibi debet 
attendere. — xai av, etiam tu) Tentato uno, facile tentatur alter; 
praesertim si velit mederi alteri, nec mansuetudinem servet. — nH~ 
Qua&rjg, tenteris) eodem aliove modo. 

V. 2. za ^dgrj, onera) Sane onus est omne delictum. VersuS. 
CfiOQTiov. (poQviov , par ferentis viribus: ^ccQrj, quae excedimt. — • 
^ugdCfTS, portate) constanter: non modo semel sublevate. — xal 
(iTCtig dvunXrjQMCSaTS, et sic adimplete) Imperativus, includens futu- 
rum indicativi, uti Joh. 7, 37. dva praesupponit defectum aliquem 
apud Galatas sarciendum. — tov v6/hov tS XQtqS, legem Christi) 
Rara appellatio. conf. Joh. 13, 34. Rom. 15, 3. Lex Christi, lex 
amoris. Moses multa alia habet praecepta. Verba haec, onera et legem, 
habent mimesin ad Galatas, oneri legali obnixe subesse conantes. 

V. 3. doxH iival Tt, videtur esse aliquid) in Spiritu.. Qui sibi 
non videtur esse aliquid, hic demum aliorum fert onera. 

V. 4. To da iQyov, opus vero) Statim iterum occurritur alteri 
extremo, ne alios juvans tui obliviscare. — iQyov) rem, non opinio- 
nem de se. — sig iavTov fiovov, in se ipsum solum) Multi, dum 
se comparant cum aliis, qui deteriores videntur, gloriam capiunt; 
itaque Paulus ab hac comparatione deterret. Ne de nostris quideni' 
bonis gloriari debemus; sed multo minus de alienis vitiis, quibus 
nos carea,mus. Gloriam de his dum eximat, gloriam de illis vide- 
tur concedere, sed non admodum concedit. na,m probatio suarum rerum 
statim objiciet multa, per quae gloriatio imminuatur : et mox non glo- 


(ft]; KivoSo^ia? uev, rifial 'aol snatvoc dnovola! Si, i^aaiaS xal Sv--. 
vassias fiiys&of ^aanavia? Sf, at twv itXjjalov ivSotttfnjastS' (fika^r' 
yvqiaf, ai vojv naQsyovTMv rptlorifiiai ' axoXaaia?, TQvcpi] Ka\ ai ovvi- 
jfsZs Ti/jv yvvaindjv tvTev^sii' xai 'ixtQov £vi(js. — E, B. 


254 GAL. VI, 4 — H. ^^ 

riationem diclt, sed cpoQTiQv , onus. immo ipsum vocabulura, glo- 
riatio, per mimesin adiibitum, simul includit contrarium. — zo xav- 
X>jfitt, gloriationeni) illam, qua dicit: Ego aliquidsum. — etn, hale- 
hit) se ipso judice. 

V. 5. (poQttov, onus) aut grave aut leve. Conf. (idQT], v. 2- — 
^agaGit, portabit) in judicio divino. Futurum; cujus antitheton in 
praesenti, v. 2. Est tamen in his verbis oratio semiduplex, ut alte- 
rum altero connotetur. Gloriatio ad hominem dicitur , quia alter fal- 
sam gloriationem prae se fert. haec ei eximitur, atque proprium bo- 
nae conscientiae testimonium per parodiam tantisper etiam gloriatio 
appellatur. 

V. 6. Kovvoyvilto} da , participato vero) Proprium , quum dixi, 
inquit Paulus, id non debet trahi ad imminuendam liberalitatem. y,ot- 
viovfo), perinde ut participo, et accipiendi et dandi notionem includit. 
hic, dandi, uti Phil. 4, 15- magna elegantia. — iv nuatv uyadoTg, 
in omnibus bonis) in omni facultatum genere, ut usu venit. 

V. 7. ■&iog d fivxtTjQiCfrat) Verbum medium. Deus non patitur 
sihi fumos vendi. Locutio minime obvia alludere videtur ad LXX, et 
quidem Prov. 12,8-, vM&QOnaQdtog ,uvxTi]Qi^£rat'' utsensus sit: Deus 
non est voi&QondQdtog, sed vere judicat, nec sine fine tacet. Ps. 50, 
21. lUudere conantur, qui sic cogltant: Semlnabo in carnem, et ta- 
men persuadebo Deo, ut messem vitae mihi det. — o idv, quodcun- 
gue) sive malum sive bonum. — aixiiQri, seminaverit) speciatim de 
facultatibus. 2 Cor. 9, 6. — av&Qtonog, homo) quilibet. — raro) id 
ipsum. — &fQiaft, metet) Messis tempore scripta videtur epistola. 
Prov. 22, 8. anfiQcov qjavla ■&£Qia£t xaKd. 

V. 8- fig, in) tanquam in agrum. — ro nvfvfta, spiritum) Hic 
non additur , suum. Per nos sumus carnales, non spirituales. Caro 
suitati dedita est. — ^anjv uiwvtov, vitam aeternam) Non additur 
articulus. non enim agitur hic de fide, sed de fructu fidei. 

V. 9. To) Quum bonum facimus, adjungi debet perseverantia. — 
To aalov notSvteg, bonum facientes) Alia locutio , operemur bonum, 
V. 10. coll. honis, v. 6. — idlio, proprio) post sementem. Tantlsper 
exspectandum. Adde not. ad 1 Tim. 6, 15. Tum non erit potestas 
serendi. — (iri ittXvoftfvot) '£xkuxiIv estin velle: inlvfa&at, in ^os- 
se. fii] exlvea&ut est quiddam plus, quam [ir] izxaxftv Utrumque 
refertur ad sementem. Nam inXvfa&av est ex interna remissione vi- 
rium. Sic LXX, la&t jMjj ixXvofievog, Prov. 6, 3. Chrysostomus eo 
interpretatur , quod illic nemo fatlgetur, ut in messe mundana. 

V. 10. cog) ut, quoad, quo tempore, modo, loco etc. Conf. Ko- 
hel. 9, 10. "^nsi LXX, cag ^ dvvafjilg aa, ut vales , dum vales. — 
— aatQdv) tempus, totius vitae , et in ea partem temporis opportu- 
niorem. Sic, KatQov eyovTeg, 1 Macc. 15, 54.— exofifv, habemus) 
Non enim semper habebimus. Satanas paueitate temporis acuitur ad 
nocendum, Ap. 12, 12. : nos acuamur ad bene agendum. — ra? oi- 
xfiug tijg nlgfcog, domesticos /idei) Quilibet benefacit necessariis suis; 
fideles , necessariis in fide , praesertim iis , qui se totos impendunt 
propagandae fidei. v. 6. Sic fidem ipsam commendat apostolus in 
hoc fine tractationis. 

V. 11. 'idere, videte) Conclusio. — nt^XUotg yQdfiftuatv) quantis 
literis. i. e. quanta epistola: uti longae literae dicuntin- pro longa 
epistola. quantitas refertur nou ad singulas literas, sed ad conjunctas. 


GAL. VI, H-17. 255 

Longior est epistola ad Hebraeos , quae tamen brevis dieitur , c. 13, 
22. : liaec autem , longa ; quia de uno argumento , ipsius Pauli ma- 
nu, de re, in qua G-alatae pridem debuerant esse confirmati. Et illa 
ad paracleticam, haec ad polemicam Theologiam comparata. Nullam 
antea longiorem dederat. 

V. 12- oaot) quotquot. — evnQoaoDntjaavJ ho7ia specie se eom- 
mendare coram. conf. 2 Cor. 5, 12. — dvayxd^naiv, cogunt) exem- 
plo suo, V. 13. et importimitate. Idem verbum, c. 2, 3« 14- — (io- 
vov, solum) Tales ergo ceteroqui volebant haberi pro Christianis. — ■ 

— dcojy.coprat , persecutionem patianturj a Judaeis, vel etiam a gen- 
tibus, vetustatem judaicam facilius jam ferentibus, quam novitatem 
fidei Christianae supernaturalem. 

V. 13. uTuxol, ipsij Tantum abest, ui illorum intersit, a vobis 
legem observari. — (suqkI, carne) si ea circumcisa sit. 

V. 14. ifxol de, mihi vero) Nolira istorum esse particeps. — /i»; 
yivoiTO xttvyua&at), Jos. 24, 16-, "^"'bn /t>j yivoixo r,fuv xaTaltnfiv 
KvQiov. — Y.avi5.Gd^ut, gloriarij Specimen talis gloriationis, 2 Gor. 
5, 15 — 19- Phil. 3, 8. seqq. — i» rw gaupo), ~zn crucej cui nil cum 
circumcisione carnis. Oxymoron: gloriari in cruce. — dt ov , per 
quam) crucem. Nam de cruce hic potissimum sermo est : et , si ro 
8t ov etiam ad Christum referretur , tamen ratio sub qua esset crux. 
Per quod unumquodque est tale, illud magis est tale. — x6(T(4og igav- 
Qoirat , mundus crucifixus estj Nil penes me valet mundus cum suis 
elementis. c. 4, 3. Gradatio a carne ad mundum. — xayco roi xcff- 
fna, et ego mundo) Mundus a me abhorret. etiamsi vellem, tamen 
nullam posthac a mundo gratiam inire possem. Crux haec mortem 
includit. Col. 2, 20. 

V. 15. oljte yaQ nfQtTOfii] rt iglv ovts dxQo^vglu) Sic vetustis- 
sima habet lectio : recentior ad c. 5, 6. conformata est. *) Non mo- 
do nil valet , sed etiam nil est et circumcisio et praeputium : est ve- 
ro nova creatura, et gloriatio in cruce Domini Jesu Christi. — 
xatvr} itrlatg) nova creatio, ex cruce Cliristi. Eph. 2, 15- s. Opposi- 
tum ad vetera, 2 Coi*. 5, 17. 

V. 16. y.uv6vt, regulaj Pertinet hoc pi'aesei'tim ad doctores. — 

— eiQ^vr/, paxj sit, et erit. De pace conf. Eph. cap. cit. v. 14 — 17. 

— in ttVTtig, super illos) Antitheton ad praeputiurn. — xal i'Xfog, 
et misericordia) Rom. 15, 9. — y.al inl tov iGQurik tS &f5, et su- 
per Israelem DeiJ Antitheton ad circumcisionem. Israel Dei sunt 
credentes ex circumcisione sive gente Judaica. [Phil. 3, 3-] Sensus 
apostoli quam minime judaicus pulcre arripuit locutionem ab idiotis- 
mo gentis abhorrentem. nam Hebraei non dicunt Israel Dei, neque 
enim nomen proprium in statu constructo ponunt. 

V. 17. tS lotnS, de ceteroj Formula abrumpendi. — xonfjg, la- 
hores) Piis laboriosa est theologia polemica seria. v. 11. not. et cap. 
4, 20. Vid. L. Oseant^n Antisturmius alter, p. 87. 107. nonot , ani- 
milabor et solicitudo. Matth. 26,10. — fi^dftg naQsynf" > *^^"^o ex- 
hiheat) ^AnoTOfxia , severitas, apostoliea. — iyca yuQ , ego enim) 


*) Gnomoni respondet h. l. Vers. germ. : quamvis leetionem hreviorem ad 
mlnus firmas retulerit Ed.maj. Margo Ed. 2. i>ej' signum (i congniit 
cum G-nom. et Vers. Eadem est ratio voc. f?h; cui per crisin recen- 
iiorem cedere dehet iQyvu. E. B. 


256 GAL, yi, 17. 18. EPH. I, 1. 

Afflicto non est addenda afflictio. — tu glyfiaTa, stigmatd) ex ver- 
beribus. Act. 16, 23. Haec stigmata Paulo infamiam apud raundum, 
re ipsa dignitatem magnam, nam hine servus Cbristi noscebatur, ad- 
ferebant. Opponuntur stigmata in corpore notae circumcisionis ; cor- 
pus Pauli, carni alienae. v. 15. — ra hvqIu, DominiJ Col. 1, 24.: 
afjiictionum Christi. — /?ag«'^(w, portoj ita ut honori mihi ducam, 
V. 14. Proinde molesti mihi erunt, qui qualibet alia re sibi placent. 
- V. 18. V X^Q''^' gratiaj Hoc congruit cum tota epistola. — ^t- 
Ta Ttf nviVftuTOS v(.iwv, cum spiritu vestroj victa carne. v. 1. conf. 
1 Thess. 5, 23. 2 Tim. 4, 22. Philem. v. 25. — u8iXq>oi, fratres) 
Ita mollitur totius epistolae severitas. coU. c. 1, 6. not. 


IN 

EPISTOLAM AD EPHESIOS. 


C A P U T I. 

V. 1. BiXrifiUTog, voluntatemj Sicv. 5.9-11. — To7g ayloig To7g 
effi xttl niqoig) Id est, sanctis et fidelibus, gui sunt in omnibus iis 
locis, quo Tychicus cum hac epistola venit. Nullam civitatem no- 
minatim a Paulo f uisse in hac inscriptione expressam , ex monumen- 
tis in Apparatu laudatis apparet: unde alii Laodiceam supplerunt, 
(quamvis, quae ad Laodicenses quoque seoi'sum spectarent, in epi- 
stola ad Colossenses eodera tempore data Paulus expedit, c. 4, 15. s.) 
alii Epkesum. utrumvis ad mentem apostoli. nam sine dubio dixit 
Tychico Paulus, quo ire deberet, Laodiceam v. gr.. et inde Colossas 
(Laodiceae vicinas) et vel primo vel postremo Ephesum. Quare an- 
notationes nostrae ad Ephesios interdum speciatim sunt accommoda- 
tae. Veruntamen h. 1. To7g sgcv, i. e. qui praesto sunt, absolute di- 
citur, uti Act. 13, 1., x«ra r»ji/ 8<jav iKichjaluv' et Rom. 13, 1. al di 
aaai i'i.uaiai. Paulus ad ecclesias scribens, per ipsum plantatas, multa 
solet commemorare de suis ecclesiarumque rebus praesentibus ae pri- 
stinis : at Ephesi fuerat, idque multum, non multis ante annis. Act. 
20, 51. cur ergo seribit, tanquam ignotus, v. 15. c. 3, 2. 4. et cur in 
hac epistola minus , quam in ulla alia ad particularia descendit ? cur 
c. 6, 23- 24. in tertia persona, ac non in secunda, ut alias semper, 
concludit? cur nullas salutationes addit, quas tamen ne ad Colossen- 
ses quidem praetermittit ? cur Timothei non meminit, quem tamen 
Col. 1, 1. sibi adjungit? Nam uno tempore utramque epistolam, hanc 
et ad Colossenses missam esse, simillimum utriusque filum, eademr 
que in utraque Tychici latoris raentio et multa alia confirmant. Cur 
nonnisi c. 6, 10. dicit fratres ? Resp. Haec omnia videlicet argumen- 
to sunt, Paulum totam ita instruxisse epistolam, ut et Ephesi et in 
pluribus ecclesiis Asiae (ad quas fortasse nominatim sibi indicatas ven- 
turus esset Tychicus) recitari sive legi posset omnesque eam tanquam 


EPH. I, 2. 3. 257 

ad se scrlptam possent accipere. conf. Col. 4, 16. 1 Thess. 5, 27. 

Erat pro hac parte quasi carta bianca. Notandum, inqnit Usserius 

ad A. M. 4068, in antiquis nonnullis codicibus generatim inscriptam 

fuisse hanc epistolam, ut in literarum encyclicarum descriptione fieri 

solebat, sanctis qui sunt et fidelibus in Christo Jesu. ac si 

JEphesum primo , ut praecipuam Asiae metropolim , missa ea fuisset, 
transmittenda inde ad reliquas (intersertis singularum nominibusj 
ejusdem provinciae ecclesias. etc. Dices: Paulus hanc epistolam 
ante scripsit, quam Ephesios vidisset. Resp. NuUa vincula erat 
antea perpessus tam insignia et diuturna, Act. 16, 35. 18, 10. haec 
autem, quae allegat, erant illustria. Eph. 3, 13. 6, 20. Ceterum 
in hac inscriptione sanctitas ponitur ante fidem. v. 4. 11- 12-, ubi 
etiam ro y.h)Qovad^a.v est ante spem. porro, 2 Thess. 2, 13. 1 Petr. 
1, 2. Dei est, sanctificare nos et sibi asserere; nostrum, ex Dei 
munere, credere. 

V. 3. euloytjrog — ivkoyrjuag — evloyla, Benedictus — qui bene- 
dixit — benedictione) Antanaclasis : aliter benedixit Deus nobis, aliter 
nos benedicimus illi. Cum sensu gratiae N. T. congruunt doxolo- 
giae in principiis epistolarum apostolicarum. Sic fere incipit epi- 
stola 1 Petri, etiam in Asiam adeoque Ephesum missa. Paulus scri- 
bit affectu per adversa sublimato : et singulare haec epistola specimen 
praebet tractationis evangelicae in thesi, hujusque capitis versu 3 — 14 
compendium ea evangelicum [de gratia Dei, V. g.] exhibet, [ita 
quidem, ut Christi beneficium v. 7., et Spiritus Sti v. 13-, ordine legi- 
timo, inseratur. V. g.] Inde nullum speciatim errorem aut vitium 
refutat aut redarguit, sed generatim incedit. Et quantumcunque lu- 
cis in Epistola ceteroqui parallela ad Colossenses ex Historia eccle- 
siastica petatur, in hac epistola minus opus est. Convenienter ad 
Ephesios quoque de Judaeorum et gentium conjunctione nova scri- 
bitur. nam Ephesium templum fuerat arx paganismi, sicut e con- 
trario templum Hierosolymitanum, Judaismi. 

Epistola summatim sic habet: 

I. Inscriptio. C. I. V. 1. 2. 

n. Doctrina, pathetice exposita. 

I. Benedictio Dei pro totabenedictione coelesti : v. 5 — 14. 

et inde Gratiarum actio et preces pro sanctis. 15 — 11. 10. 

II. Specialior admonitio de statu illorum quondam mi- 
sero, nunc beato: v. 11 — 22. et inde Apostoli sup- 
plicatio pro corroboratione illorum, III. 1. s. 14. s. 
cum Doxologia. 20. s. 

III. Adhortatio: 

1. generalis, ut ambulent digne, prout postulat 

1. unitas Spiritus et diversitas donorum. IV. 1. s. 7. s. 

2. differentia status etlmici et cbristiani. 17 — 24. 

2. specialis: 

1) ut vitetur 

1. mendacium. 25. 

2. iracundia. 26. s. 
5. furtum. 28. 

4. sermo putris. 29- s. 

5. acerbitas. 51 — V. 2. 

6. impuritas. 5 — 14. 
T. II. 11 


258 EPH. 1,3 — 5. 

7. ebrietas. v. 15 — 20. conimendatis ubique 
virtutibus, quibus vitia illa opponuntur, ad- 
juncta submissione. , 21. 

2) ut officium faciant 

• 1. mulieres et viri. 22. s. 25. s. 

2. liberi et patres. "VI. 1. s. 4. 

3. servi et heri. 5- s. 9. 
3. finalis, ad militiam spiritualem. . 10- s. 19. s. 

IV. Conclusio. 21. s. 23. s. 

Magna hujus epistolae et epistolae ad Colossenses est similitudo, 
modo notata: quare. tabellas ambas commode inter se contuleris. - 

— iv nclarj, omnij Describit Paulus hujus henedictionis fontem et 
arcbetypum, ele^it — ■ praedestinans , v. 4. s. indolem, gratia am- 
plexus est, v. 6. partes, remissionem ete. v. 7. s. — evloyice, bene- 
dictionej Ipsum vocabulum connotat abundantiam. — iiviv{.ioLti,Kri, 
spiritualij Novi Testamenti propria. — Iv rolg innQaviotg, in coe- 
lestibusj Declaratur ro spirituali. Saepe in hac epistola memorat 
Ttt innQoivtot, coelestia. v. 20. c. 2, 6- 3, 10. 6, 12. Sedes gloriosa 
coelitum. — iv ;f pfcg<u, in ChristoJ Huc ref. v. seq. sicut — in ipso. 
Jam Mc tangit aliquid de tribus personis Deitatis, salutem nostram 
curantibus. Patris sunt ra innQdvi/tt , coelesiia: Christum ipsum 
nominat: Spiritus sanetus producit spiritualia. Omnia deinceps 
tractat Paulus. \Universus utique Christi cursus, inde a nativitate 
usque ad adscensionem, h. l. ante ocidos Apostolq versatus est. Na 
tivitatem spectat hoc versu: deinde circumcisionem , quare v. 5. 
demum nomen Jesu, i7i circumcisione Ipsi impositum, exprimitur: 
V. 6. baptismus Filii dilecti indigitatur: quem v. 7. excipit cruenta 
mortis perpessio. Sequuntur denique resurrectio et ascensio, v. 20- 
etc. V. g.] 

V. 4. Ka&oog i^ilitato rifiag, sicut elegit nosj Electioni respon- 
det, et eam subsequitur, benedictio, et patefacit. — iv avru , in 
ipsoj c. 3, 11- Haec praesupponunt aeternitatem FiKi Dei. namque 
Filius, ante mundum factum, erat objectum amoris paterni non futu- 
rum tantummodo, sed jam tum praesens. Joh. 17, 24- 5- alias non per 
se, sed item per alium Patri dilectus fuisset. — nQO, antej Joh. 17, 
24. — sivac, essej i. e. ra ilvai, ut essemus. — ayiag, sanctij po- 
sitive. — dfiw/ung, immaculatij siue malo et vitio. [c. 5, 27.] 

V. 4. 5. iv dyanri nQOOQiaag rjfiag. in amore praedestinans nosj 
Multi construunt cum praecedentibus verbis, sancti et immaculati 
coram eo in amore. Utroque modo, uti vel divinus vel noster amor 
denotetur, in hac epistola regnat to amo, amor , amatus: sed ipsi 
principio epistolae congruit, ut amor construatur non cum sancti 
et immaculati, quod item sme expressa amoris mentione ponitur 
c. 5, 27., sed cum subsequente descriptione adoptionis, ^) coU. 
c. 2, 4. 3. 1 Joh. 3, 1. : utque amor Dei prius celebretur, quam noster. 
Hoc pacto i7i amore summa eorum erit, quae sequuntur. v. 5- fin. 
Sic ajnor ponitur, initio tmematis, c. 3, 18. Et \icissim zo praede- 
stinans multo majorem emphasin habet, si ab initio coUocatum exi- 


*) Atque himc quidem distinctionis nexum p7'aetitle7'at margo Ed. maj. : 
alteruin illwn, quo i}e7'ba iv dydjTT] ad antecedentia referuntur, mavgo 
Ed. 2. wi aequilibi-io po7iit, et Vcrs. germ. distincte exhibet. E. B. 


EPH. I, 5 — 10. 259 

stlmetur: et passim apostolus, hoc praesertim capite, periodum clau- 
dit inciso quopiam, quod respectu antecedentium sit instar syncate- 
gorematis: respectu subsequentium, Thema. Hoc si tenueris, et ne- 
xum per participia et relativa observaris, expeditam habebis analysin. 
Hie mos est veterum, diversus ab bodierna methodo, quae per mul- 
tas distinctiones et subdistinetiones, exserte positas, progreditur. — 
nQooQiGug, praedestinans) Participium pendet ab elegit. Rom. 8, 29. 
Eleeti ex ceteris, sunt praedestinati ad omnia, quae pertinent ad 
beatitudinem assequendam. v. il. — Kard Tt]v fvdoKiuv, secundum 
heneplacitum) Ultra hoc heneplacitum nobis neque in salutis nostrae, 
neque in uUis operum divinorum causis rimandis ire licet. v. 9. 
Quid philosopharis de mundo optimo? cave, ne tute sis malus. 
Neque in nobis quicquam fuit, quod amorem mereretur. — r« &£- 
XrifiaTog, voluntatis) v. 9. ii- i. 

V. 6- slg, in) Pinis. — 'inatvov do^^rjg rfjg yaQUog , laudem, 
gloriae gratiae) Laudem gloriae, v. i2. i4. Primum nascitur laus 
gratiae, v. 7. , i^ide laus gloriae. [De gloria conf. v. 6. i7. iS- 
V. g.] — ev rj,) ^ttQtTt. Conjugata, ut aydni\v i^ydnrjasv, c. 2, 4- 

— ej^aQivo^aev') ^aQtvoo}, formae dya^ooi, dvvafico), hvTvnooj, svo- 
dooi, ^riXoa) , &avai6oi, xaxoco, xvxlooi kxX. significat gratia am- 
plector. cujus rei immediatum consequens est benedictio. conf, Luc. 
i, 28. Huc ref. gratiae, modo, et v. 7. — -^yuni^fisvco, amato) Fi- 
lio unigenito. Antonomasia, opportuna. amor plus significat, quam 
gratia. vid. i Petr. 2, iO. : ubi de iis, qui misericordiam conse- 
cuti sunt, ea dicuntur, supra quae o ?iyantif.ievog , Amatus longe 
eminet. tkfog necessario praesupponit praeviam miseriam, sed amor 
non item. 

V. 7. e^ofiiv, hahemus) in praesenti. — Tr,v dnoXvTQoiaiv — 
Trjv dq^eaiv, redemtionem — remissionem) Bonum novi Testamenti. 
Rom. 3, 24. [Sequitur altera redemtio, v. i4. V. g.] — *) tov nXSrov 
Tr,g xdQtzog, divitias gratiae) c. 2, 7. divitiae gloriae, v. i8. conf. 
c. 3, 8., ubi divitiae gratiae, et consequenter gloriae, item v. i6., 
ubi gloria ipsius Patris opulentissima intelligitur. 

V. 8. vjg) pro, i]v, xdQtv. — eneQloaevaev, ahundavit) Deus. — 
GO(pi(f) sapientia, de praeterito et praesenti, de his, quae Deus. 
facit. V. i7. — (fQovi](Tti) prudentia, de futuro, de his, quae nos 
faciamus. 

V. 9- yvoiQiaag, notum facie^is) Hoc pendet ab abundavit. Idem 
verbum, c. 3, 3. 5. iO. 6, i9. — to ftvgi]QiQv, mysterium) c. 3, 3. 
4. 9. 6, i9. Rom. i6, 25. Col. 1, 26. s. — r,v, quod) heneplacitum. 

— nQoi&eto) proposuit sibi. Inde, propositum, v. ii. — ev avTto, 
in ipso) in Christo. 

V. iO. elg, in) Constr. cum yvoiQiaag notum faciens. — oixovo- 
fiiav t5 nkrjQojfiaTog.tcjv xaiQwv, dispensationem plenitudinis tem- 
porum) Plenitudo tujv xatQojv temporum distinguitur nonnihil a 
plenitudine ra xqovo temporis. Gal. 4, 4- involvit enim plenitudinem 
beneficiorum ipsorum , et hominum ea ^ percipientium. Marc, i, i5. 
Utraque tamen plenitudo est in Christo : et Tiujus plenitudinis propria 
quaedam est oeconomia et dispensatio. Col, i, 25- Verbo nlTjQOOi et 
nlrQOifia persaepe utitur Paulus ad Ephesios et Colossenses. — aVa- 


*) (tiftaros, sanguinis] c. 2, 13, V. g. 

R2 


260 EPH. I, 10 — 16. 

i(fq)uXc(i(oacca&tti>) ut sub unum caput redigerentur. Omnla sub 
Christo fuerant : per peccatum autem facta erat avulsio et divulsio : 
atque haec rursum sublata est. Christus caput angelorum et homi- 
num: illi cum Ipso convenimit in. natura invisibili; hi, in natura 
visibili. — ra nuvTa, omniaj non modo Judaei et gentes, sed etiam 
ea, quae in coelis et quae super terra sunt: angeli hominesque, et 
hi vel viventes vel pridem etiam defuncti. c. 3, 15. • — rolg ovguvoig, 
coelis) Plurale. 

*) V. 11. av uvTM, iv (5, in ipso, in-quo) Hoe repetitur ex 
versu 9, nt versus 10 sit parenthesis. — i«h]()c6-&i]f4£v) Hic loquitur 
per personam Israelis: eramus facti fhtili nlijQog sive viXt}Qovofiia 
sors, hereditas Domini; conf. Deut. 32, 9. Antitheton vos v. 13. 
Sermo tamen de beneficio spirituali. «ifjQSa&ai non est duntaxat 
sortem nancisci. vid. Chrys. ad h. 1. interpretatur is, iyavi^&rifisv 
xiitXriQ(t}(tivoc. ■ — Tcc nuvTu) omnia, etiam in regno filii sui. — 
^sAi]v, consiliumj liberrimum. 

V. 12. rjfiug, nosj Judaeos. — T^g nQoijlntxoTug, ante speran- 
tesj Praedicatum. Spem in Christo (1 Cor. 15, 19.) exhibito, primum 
nacti sunt Judaei, deinde gentes. Act. 13, 46. to ante hic non re- 
fertur ad tempora V. T.. conf. de spe, v. 18. c. 2, 12. 4, 4. 

V. 13. (5, quoj Eef. ad Christo, v. 12- vel ad ipso, v. 11. — 
dniiattVTig, audientesj Oratio manet suspensa, dum correlatum par- 
ticipium accedit, credentes. — Ttjg uXridsiug, veritatisj Hinc dicitur 
auditus fidei. Recurrit veritatis mentio, c. 4, 15. 21. 24. 25. 5, 9. 
6, 14. — £v M «ttl, in quo etiamj in quo, post incisum, hic reas- 
sumitur. conf. in ipso, v. 11. not. — iaqiQttyia&rjTS — og igcv 
uQQtt^cov, obsignati estis — qui est arrhaloj 2 Cor. 1, 22. not. — rcJ 
nvsvfiuT^ Tijg inuyyiXlttg ra. ttylco , Spiritu promissionis sanctoj 
Per verbum promissus erat Spiritus sanctus; dato igitur Spiritu 
sancto, ii, qui credidere verbo, obsignati sunt. Et qui Spiritum 
S. habent, omnem promissionem sibi praestitum iri sciunt. 

V. 14. rifid}v, nostraej Hic complectitur Judaeos et G-raecos. — 
eig unoXvTQOiabv, in lihera.tionon) Constr. cum ohsignati estis, c. 4, 30. 
Haec futura liberatio sive redemtio, addito Trjg nfQtnocf^asojg con- 
servationis, distinguitur a redemtione facta per sanguinem Christi. 
Sic nsQcnoiTjaig acnTrjQittg et xfjvpjg, 1 Thess. 5, 9. Hebr. 10, 39« 
neQtnolrjaig dicitur de eo, quod, cum cetera pereant, superat. LXX, 
2 Par. 14, 12. (15.) Malach. 3, 17. 

V. 15. ttmaag, audiens) procul. Hoc referri potest non solum 
ad ignotos facie, Col. 1, 4- , sed etlam ad famillarissimos, Philem. 
V. 5., pro statu eorum praesenti. — nigiv) fidem erga Deum in 
Domino Jesu. — «ttl, et) Qulsquis^c?m et amorem hahet, parti- 
ceps est totius benedictionis. v. 3. seqq. Accedit spes, v. 18. — 
ndvTttg, omnes) Character Chrlstianlsmi. Saepe Paulus omnes com- 
plectltur. c. 3, 8. 9. 18. 4, 6. 13. 6, 18. 24. 

V. 16- e nttvofiai,, non desino) Paulus omnium ecclesiarum 
mentionem feclt In preclbus. Col. 1, 9. 


*) V. 11. 13. ■^iisti — vfisiSy nos — vos] Israelitae — gentiles. V. g. 
V. 15. nvsvfian, spiritu] Conf. v. 17. V. g. 

V. 14. Tr^s >c?.T]gopouias yaiiji', hereditatis nostrae] qiiae filiorum est, 
V. 5. denuo memorata v, 18. V. g. 


EPH. I, 17 — 23. 261 

V. 17. tVa , ui) Argumentum precum pro veris Christlanis. — 

natrjQ r^g do^ijg) Pater gloriae, infinitae illius, quae refulget in 
facie Christi ; imo gloriae, quae est ipse Filius Dei. unde etiam no- 
bis hereditas gloriosa obtinget. v. 18. — ■ nvevf4cc aocpiag xal dno- 
italvxpsoog, Spiritum sapientiae et revelationis) Idem Spiritus, qui est 
promissionis, in progressu fidelium est etiam sapientiae et revelatio- 
nis. Sapientia iu nobis operatur sapientiam: revelatio, cognitionem. 
— iv, in) Constr. cum def. — uvtS, ipsius) Dei. 

V. 18. nfqtojTiafiivsg, illuminatos) Accusativus absolutus, uti 
Act. 26, 3. i. e. quum oculi cordis vestri fuerint illuminati. Articulus 
Tbg apud ocpd-cclfiijg praesupponit oculos jam praesentes, neque pa- 
titur ut possint tanquam demum dandi considerari. Quodsi ocpitciX- 
(ibg esset sine articulo, posset in sensu abstracto sumi et cum det 
construi. — raff ocp&ttXfjiBg T-fjg nttQdlag, oculos cordis) Conf. c. 4, 18- 
Matth. 13, 15. Cor est, quo tantas res percipimus. c. 3, 17. Sic 
aures cordis dieit Theophilus 1. I. ad Autol. c. 3. Adde Not. ad 
Chrys. de Sacerd. pr429. s. et plane 6q)&aKf*bg Trjg xaQdlag, ocu- 
los cordis, Smyrn. ep. de Polycarpo §. 2. [xaQdlag, insignis lectio. 
Not. crit.] — Ttg, Tig, ti, quae, quae, quae) coU. V; seq. Tria iusignia 
momenta, in futurum, in praesens (coll. c. 3, 6.) et in praeteritum. — 
r^ff nlr,aKag uvtS, vocationis Ipsius) voeationis, qua vos vocavit. 
Sequitur, sanctis: ut saepe apostolus vocatos simul et sanctos appellat. 

V. 19. tag nigsvovTug, credentes) Fides igitur vivum quiddam 
et efficax. — rrj» eviQyeiav, operationem) Haec actus est. — t5 
yQccTsg, roboris) Hoc in actu est. Job 21, 23., I^ri tDiJ;3>n LXX, 
iv xQttTii' ia^vog uvtS. — Tr^g iaxvog, virtutis) Haec ipsa virtus 
divina est. 

V. 2Q'~riv , quara) scil. ivhqyuav , operationem. ivtQytiv iveQ- 
yetttv dicitur, ut dyan^v dydnrjv, c. 2, 4- — ■ iysiQug — Xttl ixd- 
■&ia£v, excitans — et collocavit) Saepe a participio sermo flectitur 
ad indicativum. c. 2, 17. Col. 1, 6. Ap. 3, 7. 

V. 21- vniQdva)) Compositum. Christus non modo praecedit, 
sed imperat super omnia. — dQXr^g xal i'§iialttg zai dvvdiiioig) 

1 Cor. 15, 24. not. — xal xvQioTrjTog) Col. 1, 16- — xal navTog 
ovoftttTog, et omne nomen) Scimus, Imperatorem anteire onmes, 
etiamsi non possimus enumerare omnes ministros aulae ejus: ita sci- 
mus, Christum esse coUocatum super omnes, quamvis non omnes 
nominare possumus. — iv tw [AikXovTt) Aimv , seculum, denotat 
hic non tempus, sed systema rerum et operum suo tempore revela- 
tum et permanens. futurum dicitur, non quo adhuc non sit, sed 
quia nondum cernitur. Imperia , potestates etc. sunt in futuro, sed 
tamen nominantur etiam in seculo Jioc: at ea quoque, quae in prae- 
senti ne nominantur quidem, sed in futuro demum nobis nomine et 
re patefient, Christo subjecta sunt. 

V. 22. ndvTu vnhtt^ev, omnia subjecit) 1 Cor. 15, 27- — 'edconf') 
dedit. neque tamen Christus non antea erat caput. ecclesiae. c. 6, 25. 
Joh. 3, 29. — vniQ ndvTu, super omnia) Ecclesia, super omnia, 
super imperid etc. quorum caput [v. 10.] Christus est, Col. 2, 10., 
potest dicere: Christus est caput meum: ego sum corpus ejus. tw 
super contradistinguitur Dativus commodi, ecclesiae. 

V. 25. To nXrJQmfia tS rd ndvTu iv ndav nKrjQSfieve, plenitu- 
dinem omnia in omnibus implentis) Hoc neque de ecclesia praedicar 


262 EPH. I, 23. n, 1. 2. 

tur, ut plerique censent; neque, ut aliis visum, cum dedit construi- 
tur; sed absolute ponitur accusativo casu, yx^\ xo {lOiQxvQtov testi- 
monium, i Tim. 2, 6- Est enim epiplionema eorum, quae a v. 20. 
dicuntur, innuitque apostolus, in Christo esse plenitudinem Patris 
omnia implentis in omnibus. Vide de plenitudine Dei, Christi et 
Spiritus, c. 3, 19. 4, 13- 5, 18., item c. 4, 10- Joh. 1, 14-, de pleni- 
tudine temporum, c. 1, 10. Gloria amoris divini implet omnia, et in 
Christo super omnia se extendit. Analogiam habet locus cum 1 Cor. 
15, 28. Hoc, quod modo explanavi, inquit apostolus, repraesentat 
nobis ^Zem"i{M(^me7n etc. ut Mathematici dicunt : id quod erat demon- 
strandum. Hoc totum potest ad hunc titulum revocari, xo nli^gto- 
fitt.... — iv naob, in omnibus) Neutrum, masculini potestatem in- 
cludens. — nXtiQUfiivfi) i. e. nXrjguvxoQ. Sed major vis Mediae 
vocis, in denotanda relatione Ejus, qui implet, et eorum, qui implentur. 

C A P U T II. , 

V. 1. Kttl vfiSg, et vos) Hoc arctissime nectitur cum operatus 
est, c. 1, 20. vos constr. cum una vivificavit. v. 5. — vfjiag ovxag, 
vos, cum eratis etc.) cum eramus nos, v. 5. Utrinque prior vocula 
emphasin habet, uti Phil. 2, 7. not. — vsngag, mortuos) Quid mi- 
serius? — xo7g nagttnxoifiaat) Huc refer neutrum, (quamquam foe- 
mininum, xuTg ttfiaQxiatg, intervenit,) oTg, quibus, v. 3. coU. oTa, 
oiag, 2Tira. 3, H., ubi item duplex genus. — xa7g ufiaQxiatg, 
peccatis) Huc ref. uTg, guibus, v. 2. -^l ttfittQxlat, peccata, praeci- 
pue dicuntur de gentibus Deum ignorantibus ; xd naQanxcofiuxa, 
delicta, de Judaeis legem habentibus, a luce deficientibus. v. 5. Et 
hi parebant carne; illi, principi potestatis aereae. v. seqq. 

V. 2- xara xov aiolvtt xS xoafta xaxn) Altav et KOQfnog diflfe- 
runt. 1 Cor. 2, 6. 12- 3, 18. s. Ille hunc regit et quasi informat. 
«offfiog est quiddam exterius; alojv, subtilius. Tempus dacitnv non 
solum physice, sed etiam moraliter, connotata qualitate hominum in 
eo viventium : et sic amv dicit longam temporum seriem, ubi aetas 
mala malam aetatem excipit. conf. .Act. la, 16. 1 Petr. d, 18- — 
Xttxd xov ttQ%ovxa, secundum principem) Sic res fit expressior. 8e- 
culum sentiunt omnes ; hunc prineipem subesse, non intelligunt. c. 6, 
11. s. conf. Joh. 12, 31. — xrjg i^uaiag x5 dfQog, potestatis aeris) 
Haec potestas est late diffusa et penetrans. Conf, Job. 1, 15. seqq. 
Sed tamen infra orbem fidelium. v. 6. 1 Joh. 5, 18. Vid. Buxt. 
Dict. rabb. col. 1495- Ipsi etiam orbes coelestes varii sunt. Chri- 
stus tamen superior est Satana, quamvis etiam in inuQttviotg se hic 
teneat. Eph. 6, 12- — xS nvtvfiuvog , spiritus) Est appositio xr,g 
iiuaiag, tS nvsvfiuxog. Non hic ipse princeps dicitur spiritus, sed 
spiritus est h, 1. principium illud internum,' ex quo fluunt actiones 
infidelium, oppositum spiritui fidelium filiorum Dei. conf. Luc. 4, 33. 
-— vvv, nunc) hodienum-: vel potius, nunc maxime. nam non adhuc, 
sed nunc dicit. qui evangelium per incredulitatem spernunt, manent 
mancipia spiritus illius, et amplius capiuntur. Expressa Satanae men- 
tio inprimis fit in describendo statu gentium. Act. 26, 18. — iv 
ToHg vio7g Tr,g dnH&siug , in fliis incredulitatis) Ipsa incredulitas 
adversus evangeKum ostendit, quam potens sit iLle spiritus. Affine, 
'"i irae. v. 3. Super injideles, ira manet. Joh. 3, 36. 


EPH. n, 3 — 10. 265 

V. 5. nal r,(if7g) nos quoque, Judaei. Extremo veteris testa- 
menti tempore etiam apud^Judaeos valde invaluerat peccatum, quo 
magis superabundaret gratia. Eom. 5, 6. 20. Tit. 3, 3. Lue. 1, 17. 79. 
Matth. 4, 16- — dvigQdqjrjfisv, conversati sumus) Hoc quiddam spe- 
ciosius, quam amhulare. v. 2. — xijg aaQxog, carnis) sine Spiritu 
Dei. — Tfjg (yaQHog ital rwv diavoiwv, carnis et cogitationum) Cogi- 
tationes callidius peccandi studium inferunt : caro, caeco ruit impetu. 

— (pvaft, natura) Natura denotat statum hominis, citra gratiam 
Dei in Christo. Naturae nostrae \utut Judaei fuerimus, Jes. 1, 13. 
V. g.] hoc debemus, ut simus filii irae. — oQytig, irae) quum puta- 
remus nos esse yberos Dei. Antitheton, v. 4. — oi Xomol) 
1 Thess. 4, 13. ceteri, qui non credunt, aut certe nondum. 

V. 4. nlitrtog, dives) super omnes. Rom. 10, 12. — iXaec dyd- 
ni]v , misericordia: amorein) Misericordia removet miseriam: amor 
confert salutem. 

V. 5. nal, et) Hoc copulatur cum vos quum eratis. v. 1. — 
rj^dg, nos) utrosque, Judaeos et gentes. — GvveC(>iOTioiT]ae ziS XQ''~ 
gca' y^dQiTl igi asaojcffievotr, una vivijicavit cum Christo: gratia 
estis servati) Vivificatio resuscitationem antecedit ; et c. 1, 20- vitam 
resuscitatio praesupponit. Vivificati sumus tum, quum Christus vivi- 
ficatus est. conf. 2 Cor. 5, 15-, de morte Christi: et sic de ceteris 
gradibus. Quum autem Jides suscipitur, ea omnia a Deo applican- 
tur homini, et ab homine rata habentur. Hunc ipsum salutis ordi- 
nem enumerans apostolus, gratiam esse docet proram et puppim, 
versu hoc et 8., et propter parem Judaeorum et gentium rationem 
promiscue interdum in prima et secunda persona loquitur. — rtu 
XQi>i;w, Ghristo) Hinc fons est. v. 6 — 10- 

V. 6. avpexd&t(T6v , simul sedere fecit) Fideles resuscitati sunt 
spiritualiter , resuscitabuntur corpore: et huic utrique resurrectioni 
respondet sessio in coelestibus. Non sane sunt in coelo praesentia 
corporali, sed jure et virtute spirituali, et singuli habent in coelo 
sedem nominatim sibi assignatam, suo tempore possidendam. In 
Deo tantisper occultantur. Col. 3, 3. — av xolg insQavioLg, in coe- 
lestibus) Non dicit, ih dextra: Christo sua manet excellentia. — 
XQtg^a Irjaa, Christo Jesu) In hac potissimum oratione grandi Pau- 
lus Christum Jesum appellat; saepius alias Jesum Christum. 

V. 7. iv Tolg aiwat Tolg iniQ^oftsvotg , in seculis supervenien- 
tibus) Plurale, contra unum seculum malum, v. 2., cui secula beata 
superveniunt potenter. Congruit haec locutio menti Pauli, de die 
novissimo non proxime instante. — vnsQ^dXlovTa , excellentem) 
Rom. 5, 20. 

V. 8- T>7 — xdQtTt) Tf] habet vim relativam ad v. 5., xdQtTC. 

— yaQ, enim) Non igitur ait, sed enim, quia ab effectu ad causam 
concludit. — dtd Trjg nigeojg, per fdem) ortam ex resuscitatione 
Christi. c. 1, 19. [unde non v. 5., sed v. 8. demum memoratur. Vid. 
Col. 2, 12- V. g.] Antitheton, non ex operibus: quale etiam inter 
gratiam et gloriationem. — xal tSto) et Aoc, nempe credere, sive 
fides, non est ex vobis. Antitheton: Dei solius hoc donum est. 

V. 10. uvtS, ipsius) Dei. — ydQ, enim) Probat, salutem esse 
per fidem, non ex operibus; ac fidem ipsam totam esse ex dono 
Dei. — noirjfia, factura) Rarum hoc sensu verbum, cujus vim auget 
KTta&evTegj creati, coll. v. 15., facti ex nihilo spirituali. Alias dici- 


264 EPH. n, 10 — 14. 

mur regenerari. Nihilum, nil operatur. Posteri fideles, non solum 
•nblS 63? Ps. 22, 52., sed etiam tl5> N^35 Ps. 102, 19- — inl) bo- 
norum operum ergo; ut postea demum illis incumberemus. Ex ea 
ratione Paulus opera legis nunquam bona appellat. — oJg) oTg — 

— IV ttVTolgj filTiia 'Ta5&* pro, iy oTg, in quihus. — nQoijTolfiaasv) 
To jrpo totam rem Deo tribuit. Verbum ^Tolfiaaev neutraliter 
ponitur, magna vi: LXX, 2 Ghron. 1, 4., oti t^Tolfiaaiv avTrj davld. 
Sic wgf hoifittGut, avTcS, Luc. 9, 52. Deus ita comparavit. \Gra- 
tia itague cum salute antecedit opera. V. g.] — neQtnttTrjaoifiSv, 
amhularemus) non, salvaremur, aut, viveremus. 

V. 11. fivrinoveveTej recordamini) Talis recordatio gratum ani- 
mum acuit, et fidem roborat. v. 19. — ra eS-vTJ) b^^Mfi gentes. — 
iv GaQal, in carne) Hoc considerate Paulus jungit cum gentes. nam 
Judaei gentes simpliciter dicebant praeputium, non praeputium in 
carne. — oi Xeyofxevoi dxQo^vgia, dicti praeputium) magna cum 
vestra ignominia. dicti et dicta indicat, baec vocabula jam esse an- 
tiquata, sublato discrimine. — Xeyofxevrjg , dicta) Hoc constr. cum 
circumcisione seorsum ab epitbeto , in carne , manu facta. Et cir- 
cumcisio dicitur in concreto, pro populo circumciso: in carne manu 
facta, in abstracto. 

V. 12. OTi,, quod) Hinc pendet eratis et faeti estis. repetitur 
autem particula ex v. 11. — ^coQig, sine) Antitheton, in Christo. 
V. 13. Sunt tria capita miseriae: sine, et hospites — , et athei: 
eratis sine Christo, sine Spiritu sancto, sirie Deo. conf. v. 18. et v. 
seqq. e. 3, 6- 4, 4- s. nott. — ;fwp/V X9'''^^> ^^^^ Christo)' Id probat 
commate sequenti, dbalienati. neque dicit, dlieni. conf. not. ad c. 4, 18- 

— xrjg noXiTelag xS loQui]X, politia Israel) Tota respublica Israe- 
lis spectabat Christum. — xat '§evot, et hospites) expertes. — tmv 
dta&ijXMV Tr,g inayyeXlag, testamentorum promissionis) Deus promi- 
serat, praesupposito nimirum dono Christi, maxime Spiritum sanctum : 
c. 1, 13. G-al. 3, 14. not. Luc. 24, 49- Act. 2. eique promissioni 
inservierant iestamenta. Rom. 9, 4. Hoc comma probatur coromate 
sequenti, spem non habentes: nam si promissionem habuissent, spem 
habuissent illi respondentem. at spem non habuerant. ergo ne pro- 
missionem quidem. — a&eot, athei) Non statuerant, nullos esse deos ; 
nam velDianam et Jovem habebant: Act. 19, 35.: sed verumDeum 
ignorabant; tantum aberat, ut haberent. 1 Thess. 4, 5. Prius ait, 
fuistis extra Christum: postea infert, eratis sine Deo. — iv rto 
x6(Tfi(o, in mundo) Paulus hoc quoque, quod fuerint si^ie Deo, pro- 
bat; et probat ex eo, quia errarint in mundo, amplo (2 Cor. 1, 12.) 
et vano, (Luc. 12, 30. Joh. 1, 10- fin.) servientes creaturis, fruentes 
caducis, longe remoti. 

V. 13. fittXQdv) procul, a populo Dei et a Deo. v. 17. not. — 
tt'ifittTi, sanguine) c. 1, 7. 

V. 14. ttVTog) Ipse. Emphasis. — rj eiQ^vtj) pax, non modo 
pacificator. nam sui impensa pacem peperit, et ipse vinculum est 
utrorumque. — o) Appositio: Pax; is quifecit etc. Insigne dictum, 
V. 14 — 18-, ipso verborum tenore et quasi rhythmo canticum imitatur. 
Describitur « conjunctio gentium cum Israele, v. 14. 15-, et inde ^ 
gentium etlsraelis, tanquam uniusjam hominis, conjunctio cumDeo, 
v. 15. med. — v. 18. Utraque descriptio subdividitur in duas partes, 
ita ut prior priori, de inimicitia suhlata; altera alteri, de decretis 


EPH. n, 14 — 18. 265 

emngelicis, respondeat. — r« dfiq^oTiQa, amboj Neutrum pro mas- 
cuKno, V. 18., commode, quia sequitur ev, unum. — [leaoTotxov r» 
(pgayfiou , parietem intergerinum sepis) Paries dieitur, quia inter- 
vallum fuit valde munitum; sepes, quia suo tempore facile soluta. 
paries disjungit domos ; sepes, regiones. conf. v. 19. Innuitur ergo 
discrimen circumcisionis et praeputii. Ipsa congruebat structura tem- 
pli hierosolymitani. Paries et sepes arcent: et arcebantur gentes, 
quatenus minus propinquum habebant aditum, quam Israelitae quam- 
libet gregarii. — XvauQ, qui solvit) Q,ui solvit — qui sustulit, et 
non iterato, arcte cohaerent. Hoc incisum, et solvit, declaratur versu 

15. ^ hemistichio priore : Inimicitiam sustulit in carne sua; coll. v. 

16. fin. Legem jussuum , ad Israelitas proprie accommodatam , su- 
stulit in decretis gratiae universalibus. coU. v. 17- init. 

V. 15. TT^V sx&Qav, inimicitiam) Judaei gentes abominabantur : 
gentes pro ludibrio habebant Judaeos, ob cu-cumcisionem, sabbatum 
etc. — iv T?7 GttQKi uvtS, in carne sua) Sic, in uno corpore. v. 16. 
[i. e. per passionem et mortem suam. V. g.] — t6v vof^ov rdiv iv- 
ToXmv) legem Jussuum , ceremonialium. — iv doyfiUGi', in decretis, 
in placitis) evangelicis, per quae proponebatur misericordia in omnes. 
Col. 2, 14. not. [easdem voces, hanc ipsam rem innuentes , vid. Act. 
16,4. 15,28. V. g.] — KttTaQyriGag , tollens) Cum hoc participio, 
ut modo mnuimus, utrumque iv , in, construitur. Christus carne 
sua inimicitiam, dogmatibus evangelicis in totum orbem diditis legem 
praeceptorum sustulit. Quod si ro in decreti^ pertineret ad ivro- 
Xwv, jussuum, non praeponeretur ro in carne sua, sed postponere- 
tur. Est quasi stilo lapidari scriptum: 

rjjV ix&Qav iv Trj aaQxl avrS 

Tov vofiov TbSv ivToXfuv iv ddyfittac 

xaTttQyrjaag. 
— THg dvo, duos) Eleganter omittit homines: antea enim vix hu- 
manum nomen tuiti erant. Duo, qui erant Judaeus et Graecus. — ■ 
Katvov , novum) sublata antiquitate literae. — noiMv, faciens) A 
verbo crearet pendet p articipium /aczens ; et a reconciliaret pendet 
occidens. utrumque habet vim declarandi, fluentem ex iis, quae 
proxime praecedunt. — siQ^vrjv, pacem) Haec pacificatio antecedit 
promulgationem. v. 17. 

V. 16. iv ii>l GwfiaTt , in uno corpore) cruci affixo: Huc ref. 
in uno spiritu. v. 18. Conf. c. 4, 4. — anoxTilvag Trjv iX&Qav, oc- 
cidens inimicitiam) Inimicitiam, adversus Deum ipsum, occidit, morte 
sua. : — iv uvTw) in eo, scil. in corpore suo. Conf. antecedentia. 

^.i7. .iX&mv , veniens) a morte, profectione ad inferos, resur- 
rectione, victor laetus ipse ultro nunciavit. Insigne verbum. 2 Tim. 
1,10. Joh. 14, 18- — tvrjyyeXiauTO, evangelizavit) Verbum pro par- 
ticipio. coU. noiijaag. v. 14. Pacem nunciavit ore suo apostolis, 
Luc. 24, 36. Joh. 20, 19. 21. 26-, et per hos ceteris. — iiQr^vriv vftlv 
To7g fAuxQuv xtX.) Act. 2, 39. not. — xulTolg) Elegantiae est, quod 
semel h. 1. dicit eiQyvtjv, pacem. Indivisa est pax utrorumque. 

V. 18. oTi) quia. — nQog tov nttTaQu) ad Patrem, ut ad Pa- 
trem. Hoc versu fit mentio Christi, Spiritus, Patris, eodem ordine, 
quo Christus, Spiritus promissionis , et Deus spectatur versu 12. 
[Conf. c. 1, 3. 5.] Aliter , Apoc. 1, 4- 5. 


266 EPH. n, 19 — 21. m, 1 — 3. 

V. 19. ensrt) non jam. Antitlieton ad pristina. — 'i^vot>, hospi- 
tesj Oppositum cives. metaphora a civitate. — ndgotxot, inquilini) 
Oppositum domestici. metaphora a domo. — twv dylcov, sanctorum) 
Israelis. v, 12. conf. c. 3, 18- — ro ^ea^ Dei) Iterum innuitur S. 
Trinitas , v. 19. 20. 22- 

V. 20. inontodof^rj&ivtfg , superaedificati) Frequens Paulo ad 
Ephesios, c. 3, 18., (coll. Aet. 20, 32.) et ad Timotheum, Ephesi epis- 
copum , metaphora a re architectonica. 1 Tim. 3, 15- 2 Tim. 2, 19- S. 
— inl rftj '&efifll(o, super fundamento) Ut fundamentum sustinet 
totam structuram; sic testimonium apostolorum et prophetarum sub- 
structum est fidei credentium omnium. per iUos jactum est funda- 
mentum: Christus Jesus, caput anguli h. 1. Idem, fundamentum 
ipsum dicitur 1 Cor. 3, 11. — ^ul ngoipTjTojv, et propTietarum) pro- 
phetarum N. T. qui ab apostolis sunt proximi. c. 4, 11» 3, 5. — ov- 
Tog uv.Qoyo)vtaiii uvtS , lapide angulari ejus) Paulus locum Esajae 
c. 28, 1 6., tanquam notissimum breviter innuit. coU. 1 Petr. 2, 6- not. 
Christus Jesus est lapis summus angularis fundamenii. Participium, 
ovTog, initio commatis hujus, valde demonstrat in praesenti tempore. 
Pronomen '«i;rs refertur ad &tfieliai' nam si construeretur cum 
XQtg5, diceretm* uvt5 TO T *) XQtgS iijGs, uti dicitur uvTog 6 ico- 
ttvvng xrA. cum articulo, Matth. 3, 4- Marc. 6, 17. Luc. 3, 23. 24, 15. 
36. Joh. 2, 24. 4, 44. 2 Cor. 11, 14. 

V. 21. iv (S , in quo) in Christo. Hoc per anaphoram iteratur 
versu seq. — GvvttQ/AoXoynfievTj uv^et, coagmentata crescit) Verba 
de mole viva. c. 5, 18. not. et iPetr. 2, 5. Sic, (jvvuQixoloyafievov, 
coagmentatum. c. 4, 16- Sic combinatur germen et domus, Zach. 6, 
12. — vuGv, templum) Est domus, eaque sancta: cui cedere debet 
Dianae Ephesiae fanum. — uyiov, sanctum) i. e. Dei. v. 22. — iv 
xvQioi, in Domino) in Christo. Huc resp. in Spiritu. ibid. Sic 
quoque c. 3, 17- 16. 

C A P U T III. 

v. 1. Tera xdQtv) hujus rei gratia. Hoc reassumitur versu 14- 
\Spiritus apostolici haee ubertas est. V. g.] — o deaitiog) legatus, 
isque vinctus. — vneQ VfioJv , pro vohis) Pauli studio erga gentes 
incensi sunt persecutores , ut vincirent iUum ; et vincula ipsa pro- 
fuere gentibus. v. 13. 2 Tim. 2, 10- — twv i&vuv , gentibus) Hoc 
declaratur v. seqq. 

V. 2- eiye i^zsaaTe , siquidem audivistis) Quae de Paulo audi- 
erant, (conf. not. ad c. 1, 1.) ea testimonio erant, iUum v. 1. vera 
de se dicere. 

V. 3. xuTa (xnoKoilvipiv , secundum revelationem) Gal. 1, 12. 
Act. 9, 3. s. — iyvojQKse ftoi, notum fecit mihi) Deus, ex gratia. — 
ro fivgi]Qcov, mysterium) Christi v. seqq. • — nQoeyQuxpa iv ollyco) 
superius scripsi, paucis verbis. Respicit c. 1, 9. 10., et UUnc verba 
huc repetit ipsa. 


*) Utrum lectio '/giSs irjas an iyjopv xqisov praeferenda sit, in medio re- 
linquit utriusque Ed. margo: Versio genn. nomen 'Itjos signo paren- 
theseos sequestrat. E. B. 


EPH. m, 4 — 10. 267 

V. 4. ngdg o, ex quoj Hoc non refertur praeclse ad paucis, sed 
ad totum noema: et nQog notat analogiam, exi ut in illo, Ex un- 
gue leonem*). Ex eo, quod superius scripsi, potestis etc. — du- 
vua&e, potestis) Modeste et liberaliter positum verbum. — avayt- 
vcoGKOVTeg, legentes) Est hic liber valde sublimis, et tamen omnium 
lectioni commissus. — voriaav Trjv avviaiv fOf, animadv&rtere intel- 
Ugentiam meam) adeoque per me proficere. In hac epistola aper- 
tius et sublimius scripsit Paulus, quam antehac in uUa. 

V. 5. 0, quod) Eef. ad v. 3., ut verbum yvwQtCo}, notum facio, 
iteratum indicat. — hfgaig yevealg, cetens generationibus) Casus 
sextus temporis, uti Act.-13, 36- — «x eyvcoQla^i^j non notijicatum 
est) Non dicit, ex dTiexaXvcp&r], non revelatum est. Notificatio per 
revelationem (v. 3.) est fons notificationis per praeconium. Revela- 
tio est quiddam specialius. notificatio fit ad reliquos etiam auditores, 
revelatio tantum ad prophetas. — rolg vloig raiv dv&Qcanonv , filiis 
hominum) Latissima appellatio, causam 'exprimens ignorantiae, ortum 
naturalem, cui opponitur Spiritus. conf. Matth. 16, 17. De statu ve- 
teri loquitur idiotismo linguae Hebraicae. Porro antitheton aposto- 
lorum et prophetarum N. T. ad filios hominum infert, hac appella- 
tione denotari praecipue prophetas antiquos, v. gr. Ezechielem, qui 
saepe dicitur DIN 1^ et civitatem domumque Dei copiose descripsit, 
ut h. 1. Paulus. — iv nvevfiavt, in Spiritu) cujus donum Novo Te- 
stamento reservatum, ad Christum glorificandum. 

V. 6. elvat) quod sint.; et, ut sint. — avyitlTjQov6fA.a, coheredes) 
in hereditate Dei. — avaaaifia, ejusdem corporis) Sub capite Chri- 
sto. — avfifietoxa Trjg inayyeXiag , consortes promissionis) in com- 
munione Spiritus sancti. Eadem fieto'/}], participatio, laudatur Hebr. 
6, 4. eadem promissio, c. 1, 13. Conf. de Trinitate, c. 4, 4. 5- 6. 18. 
21. 30- 5, 1- 2. 18. 2 Cor. 13, 13. — ev tw %Qtgw, in Christo) Constr. 
cum sint. 

V. 7. ou, cujus) evangelii. — xara r?;v iveQyetav , secundum 
operationem) v, 20. c. 1, 19. 

V. 8. TM ikapgoteQco, minimo) Notio nominis Paulus cumulata 
per comparativum superlativo superiorem: quo se sanctis vix accen- 
set. elegantissima modestia. — tuv dyiatv , sanctorum) Sancti hie 
opponuntur gentibus. conf. no't. ad Act. 20, 32. — dvehxviagov, im- 
pervestigabiles ) v. 18. 19- Simile epitheton, multivaria- v. 10. — 
nXovTOv , divitias) Hic laudantur divitiae coelestes; mox, sapientia. 
V. 10. 

V. 9. (pcotiaat) docere. Conf. Col. 1, 28- Nam riTin LXX qxa- 
Ti^o), 2 Reg. 12, 3. et aliis locis. — Tig ri oiKOvofila , quae oecono- 
mia) Col. 1, 25- s. [Agnoscitur lectio ohovofiia a studiosissimis re- 
ceptiorum lectionum defensoribus. Not. crit. — sv rw ■&e(p, in Deo) 
Antitheton ad creaturas, etiam excellentissimas. v. 10- — tw ra ndvta 
xtiaavTt, qui omnia creavit) Rerum omnium creatio fundamentum 
est omnis reliquae oeconomiae, pro potestate Dei tmiversali liberrime 
dispensatae. Hlud, omnia, continet Tag dQ^dg xtI. imperia etc. 

V. 10. vvv) nunc primum. conf. v. 5- — Ta7g dQ^alg xal Tu~g 
i^saiatg , imperiis et potestatibus) bonis , vel etiam malis ; sed alio 


*) JSimilem pTirasin ex Thucydide profert Joh.. Michaelis : tiqos rds eTTi- 
(sokdi vnonxevov avxov, ex epistolis habebant ipsmn suspectum. E. B. 


268 EPH. in, 10— 18. 

alioque modo. — dtci, per) ex iis, qiiae obtingunt eeclesiae. haec 
enim operum divinorum theatrum est. conf. 1 Cor. 4, 9. — noXvuol- 
1/ivXog) Syr. plena varietatum. — GO(pia, sapientia) Circa hoc ob- 
jectum inprimis versantur angeli. 

V. li. TtQo&KTiv TcSv aicovcov) propositum seculorum, de secu- 
lis, ante secula. 2 Tim. 1, 9. — vVj quod) Ref. ad ngo&stnv, propo- 
situm. — ^fiMv, nostro) fidelium, qui sunt ecclesia. 

V. 12. Triv nttQQtialaVj libertatem) oris, in orando. — rjjv nQOO- 
txycoyijv iv nenood-riait, admissionem in jiducia) in re et corde. 

V. 13. tthSfjiai) rogo, Deum. conf. v. 20. 12- Bie, rogantes, ab- 
solute, Col. 1, 9. — ,«?? iHKanHVj non segnescere) ne vitium capiam, 
sed ut strenue loquar et multos alliciam. Lifinitivus ejusdem perso- 
nae, ac verbum finitum rogo. — ■&Xixpiai ^n vnfQ vfiwv , afflictio- 
nihus meis pro volis) v. 1. — do^a) gloria spiritualis; quatenus 
fiides vestra adjuvatur. [l Cor. 4, 10.] 

V. 14. xttfinto) Ttt yovaTtt fiHj flecto genua mea) Si praesens 
adfuisset Paulus, genua flexisset, exardescente pectore. Act. 20, 56« 

— nattQtt) Conjugatum, natQm. 

V. 15. e| «) ex quo, scil. Patre I. C. Fundamentum omnis filia- 
tionis est in Jesu Christo. — nttoa) omnis, angelorum, Judaeorum, 
hominum ceterorum. — natQiu) familia, ex ipso, ut patre, pendens. 
conf. natQitt, Luc. 2, 4- Act. 3, 25. — ovofia^etac, nominatur) Pas- 
sivum, vel medium. nominantur filii Dei, a Deo ipso, et hoe nomine 
gaudent. Es. 44, 5. conf. vocaho , Rom. 9, 25. s. 

V. 16. dvvttfiet, potentia) Hoc congruit cum mentione Spiritus. 

— stq Tov eaoi avd-Qwnov , in intemum hominem) Homo internus 
est homo ipse cum omnibus facultatibus, secundum intema spectatus. 
c. 4, 22- 24- 1 Petr. 3, 4- Spu-itui Dei est homo internus, quod Chri- 
sto corda sanctorum, v. 17- Homo internus sumitur maxime in bo- 
nam partem: quia apud malos omnia in plena ad malum harmonia 
sunt, ubi non opus est limitatione vel distinctione. Scriptura maxime 
spectat res internas. Observandus ^iaafiog. prima sententia, det 
voiis: secunda, habitare: tertia, in amore — r ut evaleatis: quarta, 
ut impleamini. secundum tertia respicit, primam quarta. In prima 
et quarta memoratur Deus: in secunda et tertia Christus. Post uv- 
■&Q(onov et post ;^ptg» cogita colou: res erit perspicua. 

v. 17. xtttontfjattt) ut haiitet in perpetuum Christus. Asynde- 
ton. Ubi Spiritus Dei, ibi etiam Christus. 

V. 18. iv ayanri, in amore) Christi. v. 19. not. — iQQc^oifiivoo 
Kttl Tf&ifisltbifiivot , radicati et fundati) Radix, arboris; yMnc?a- 
mentum, aedis. Praecedit Syllepsis, sic resolvenda : ut habeatis Chri- 
stum inhabitantem , radicati. conf. Col. 2, 2. not. Nisi potius Nomi- 
nativus cohaeret cum evaleatis *) , ardore Pauli in ea quae sequun- 
tur intento. sic medio sermone ponitur si et quomodo, lCor.il, 
14. s. 14, 7. 16. ipsumque iva ut, 1 Cor. 14, 12. 2 Cor. 2, 4. Faciunt 
autem contentionem valde emphaticam, quae has particulas praece- 
dunt. — i^tay^varite) evaleatis. plus ultra. — xuTaltt^ia-d-at) asse- 
qui, comprehendere. — r/ to nldtog ital ftijicog xal ^d-&og yial vxjjog, 
quae latitudo et longitudo et profunditas et altitudo) Hae dimen- 


*) Huic veriorum nexui et margo utriusque Ed. favet, et Vers. genn. 
congruit. E. B, 


EPH. m, 18 — 21. rV, 1. 2. 269 

siones templi spiritualis pertinent SidL plenitudine7n Dei,' v. 19., cui 
ecclesia, pro sua capacitate, respondere debet. conf.. c. 4, 10. 13., de 
Christo. Significatur enim latitudo plenitudinis atque amoris Christi, 
eaque respectu omnium hominum , populorumque ; et longitudo , per 
omnia secula, v. 21.; tum, profunditas, nulli creaturae percontanda; 
et altitudo, c. 4, 8-, quae a nullo hoste attingitur. Conf. Psalm. 117. 
Ad hanc latitudinem, longitudinem, profunditatem, altitudinem, quae 
omnia sunt una magnitudo, nU est latum, longum, profundum, altum, 
in omni creatui'a. Memoratur x«ra ;ft«ff^oV, amor, latitudo: amor, 
plenitudo. Tertium respondet primo , secundum itaque quarto. In 
V. 19- demum sermo expressus est de amore, v. 18- vero die plenitu- 
dine Dei in se. Sed ipsa haec etiam amore tincta est. 

V. 19. yvupccl TS rriv vneQ^ttWeauv zfjg yvcoaicog htX., et cog- 
noscere superiorem cognitione etc.J Hoc quoque pendet ab evalea- 
tis. Suavissima haec quasi correctio est: dixerat, cognoscere; statim 
negat cognitionem idoneam haberi posse. hoa duntaxat novimus, amo- 
rem esse uberiorem notitia nostra. Amor Christi erga nos semper 
excedit cognitionem nostram ; et sic versu 20. potentia Dei cogitatio- 
nem nostram. — iva, utj Asyndeton, coll. iva ut, v. 18- Conjuncta 
sunt, notitia spiritualis et plenitudo. — fig, inj Haec meta est. 

V. 20. viiiQ ndvTtt) ndvvttvegitm&notrjattc' unde uirf^) poni- 
tur adverbialiter , ut mox vneQinnfQiaaS , et vniQXittv, 2 Cor. H, 5. 
Potest tamen etiam to vniQ cum ndvTtt construi, coll. c. 1, 22-, vneQ 
ndvTu, id quod est maximum : super omnem exaltationem haec est, 
quod Ipse est Caput ecclesiae etc. — vnsQiKnfQiaaS, superabun- 
danter) Constr. cum facere. — wv) Grenitivus regitur a comparativo, 
qui continetur in nfQcaaS. — ' t] voSfiev, aut cogitamus) Cogitatio 
latius patet, quam preces. Gradatio. — nttTtt, secundum) Paulus 
allegat experientiam. 

V. 21. iv Ttj iKxlt]ai(x, in ecclesiaj v. 10. — elg ndaag, in om- 
nesj V. 11. c. 2, 7. coU. iterum Ps. 117- In omnes generationes, quas 
complectitur o.tticov, qui terminatur in r«ff ttifavag perpetuos. — 
Tug yeveag , generationesj Generatio proprie periodus aetatis huma- 
nae, dum a parentibus ad liberos proceditur. aiwveg periodi oecono- 
miae divinae ab una quasi scena ad aliam decurrentes. Hic amplifi- 
candi causa utrumque vocabulum, cum metaphora in yeved , genC' 
ratio, conjungitur, ut significetur tempus bene longum. Nam iu 
amao non jam sunt generationes. 

C A P U T IV. 

V. 1. 'O diafxcog, vinctusj Vincula Pauli subserviebant vocationi 
Ephesiorum, et hos movere debebant, ut Paulum obsequio exhilara- 
rent. ti&og magnum. — Iv xvQico, in Domino) Constr. cum vinctus. 
— Ttjg xhriaewg , vocationej v. 4« Hoc derivatur ex c. 1, 18. immo 
ex capp. 1. 2- 3- [Nam altera Epistolae pars hic incipit, adhorta- 
tiones complectens , easque ex doctrina jam pertractata fluentes. V. g.] 
conf. Col. 3, 15. 

V. 2. fieTtt , fieTtt , cum, curh) Huc ref. duo participia subse- 
quentia, dvexdfievoc, anadd^ovveg, tolerantes, studentes; quae casu 
recto pendent a praecedente imperativo ^implicito, ambulate. \Q;ui 
vocationis divinae sensu, ut par est , afficitur , eum virtutibus h. ?. 


270 EPH. IV, 2 — 9. 

memoratis ornatum reperies. i Petr. 3, 9- PWl. 1> 27. V. g.] — na~ 
arjg, omnij Constr. etiam cum mansuetudine. Col. 3, 12- s. — ra- 
nfivoqiQoavv7]g, humilitate animae) ex sensu gratiae. Rom. 11, 20. 
- — iv dydnri , in amore) Huic respondet, in vinculo pacis. v. 3. 
Hoc recurrit v. 15, 16. Et liic praedicatur amor : Jides, v. 5- spes, v. 4. 

V. 3- TtjQSiv, servare) Etiam ubi nulla fissura est, monitis opus 
est. — xi]v ivQvtjTa, unitatem) penes nos. nam Spiritus sanctus in 
se unus manet, v. 4- — tv xw avvSiGfico , in vinculo) Vinculum, 
quo pax retinetur, est ipse amor. Col. 3, 14- 15- 

V. 4. (v aw^a tcal fv nvevfia, unum eorpus et unus Spiritus) 
In symbolo apostolico articulum de Spiritu sancto commode excipit 
articulus de ecclesia. — xui ev, et unus) Spiritus, Dominus, Deus 
et Pater: Trinitas. coll. v. seqq. — iv (xia ilnifft, in una spe) 
Spiritus est arrhabo, atque ideo cum ejus mentione conjungitur spes 
hereditatis. 

V. 5- fila nlgig, £v ^dnviafiu , una fides, unus laptismus) in 
Christum, Dominum. Modo baptismus, modo fides praeponitur. Marc. 
16, 16. Col. 2, 12. 

V. 6- ndvxoiv, omnium) Hoc ter, et mox, omnihus, masculinum 
est. nam omnes ad unitatem rediguntur. — inl) super omnes cum 
gratia sua eminens. — dta ndvxtav) per omnes operans per Chri- 
stum. — iv nuatv) *) in om^iibus habitans in Spiritu sancto. 

V. 7. Si, autem) Antitheton, unum et unus. in antecedd. — 
ido&j] , data est) Hoc ducitur ex Psalmo , v. seq. 

V. 8- Xtyst, dicit) David, imo Deus ipse. Ps. 68, (19-) 20., dvi- 
^t]g fig uxpog, t^XftaXalxevaag aiyfialoialuv' eXa^fg doftaxa iv av- 
d-gconcp. Aliqui etiam apud LXX legunt dvu^dg. Sed in versione 
LXX virali plerumque ea lectio est sequior , quae cum textu N. T. 
propius congruit, quippe ad eum conformata. — . {jipog , altitudinem) 
Sie coeZi vocantur poesiHebraea: item Es. 32,15. — riXfiuXcoTSvasv 
aixfialoialav , captivam duxit captivitatem) Frequens geminatio, v. 
gr. 2 Par. 28, 5. Hic notantur copiae infernales , 2 Petr. 2, 4., oppo- 
sitae hominibus. eas Christus ascendens captivas duxit. neque prop- 
terea melius agitur cum malefico capitis reo, ubi ex carcere in forum 
aut curiam ducitur. Hic ductus statum tartareum non interpellavit. 
Si tamen unquam spes evadendi pro illis fuisset, fuisset tum. conf. 
c. 6, 12. fin. et Col. 2, 15. Neque quilibet ascensus, sed ascensus cap- 
tam captivitatem habens conjunctam, pi^aesupponit et infert descen- 
sum in inferioi-es terrae partes. — fScoxs dofiaxa, dedit dona) Huc 
ref. dedit, v. 11., et data est, et doni, v. 7- In Hebraeo concisus 
est sermo nnpb Christus videlicet accepit dona , quae statim daret. 
Conf. npb Cren. 15, 9. 2 Reg. 2, 20., ubi actio subita denotatur ser- 
mone conciso. sic, Xa^ixmadv aoo, Ex. 27, 20. Lev. 2'\, 2. — xolg dv- 
•d-QOinQig , hominibus) Dativus commodi pro taijj^a Prosunt dona 
non iis tantura, qui accipiunt, sed omnibus. 

V. 9- To di , dvi^ri, hoc vero, ascendit) Probat Paulus, psalmi 
sermonem referri ad Christum : et ex descensu infertur ascensus. Joh. 
3, 13. Commorationem Filii Dei in terra omnes spectarunt: ascen- 
sionem, quam non viderunt, inde credere debuerunt. Similis argu- 


*) Oniissionem pronominis sive vfitv sive -^fiXv praetulerat Ed. maj. : sed 
pronomen ■tjfur, crisin Ed. 2. secuta, recepit Vers, germ. E, B. 


EPH. IV, 9 — 13. 271 

mentatio , Act. 2, 29. ss. 13, 36^ s. maximeque Hebr. 2, 8. s. In 
Jesum conveniunt praedicata Messiae humUia: ergo ad illum etiam 
gloriosa referri praedicata debent. — Kart^r} n^wvov, descendit priusj 
Praesupponit Paulus deitatem Christi. nam qui ex terra sunt, ii, 
quamvis antea non descenderunt, ascensum nanciseuntur. — elg ra 
xatwTiQa fiiQT} Tijg yrjg) non modo in terram ipsam, sed in imas 
terrae partes. [ita, ut per omnia profunda nihil relinqueret non vi- 
sitatum, coll. v. 10. V. g.] Imis terrae partibus sive omnibus terris 
opponuntur summa coelorum sive omnes coeli. Possessionem om- 
nium, primo terrae, deinde coeli, per se capessivit Christus. Cum 
mentione terrae conjuncti sunt homines ; cum mentione locorum in- 
feriorum conjuncta est captivitas. — r^? y^g, terrae) in qua sunt 
homines. 

V. 10. avrog) ille, non alius. — vnfQdvoi navrcov t(ov agavcov, 
supra omnes coelos) Plane sublimis locutio. Christus ascendit non 
modo iu coelum, Marc. 16, 19. sed per coelos. Ebr. 4, 14. not. supra 
omnes coelos; coelos coelorum. Deut. 10, 14- — nKt^Qcuarj, impleret) 
praesentia et operatione sua, se ipso. — ra ndvxa) omnia, ima et. 
summa. Conf. Jer. 23, 24-, ubi etiam LXX verbo nlrjQHv utuntur. 

V. 11. avvog) ipse, summa potestate. id repetitur ex v. 10. Mi- 
nistri non dedere se ipsos. \Ad hos a communi rerum universitate, 
modo memorata, ^nirabili , ut videtur , saltu descendit apostolus. Ad 
Corpus Christi nimirum respicit. Pari pacto c. 1, 22. V. g.] — 
dnogolug' nQocprivag' iuuyyehgag avk. apostolos : prophetas : evan- 
gelistas etc.) Cum summis gradibus conjuncti poterant esse inferio- 
res, V. gr. Johannes apostolus idem etiam prophetam egit in apo- 
calypsi, et evangelistam in evangelio : sed non contra. Omnes apo- 
stoli simul etiam vim propheticam habuerunt. Tantummodo hic 
gradus eminens prophetiae, quo Apocalypsis data est, erat Johanni 
peculiaris. Sed prophetae et evangelistae non simul etiam apostoli 
fuerunt. Propheta antecedit evangeHstam. nam propheta de futuris, 
evangelista de praeteritis infallibiliter testatur: propheta totum ha^ 
bet a Spiritu; evangelista rem visu et auditu perceptam memoriae 
prodit, charismate tamen majori ad munus maximi momenti instruc- 
tus, quam pastores et doctores. Non adduntur hic thaumaturgi; 
nam horum actiones jam aliquanto minus pertinent nQog vov navaQ- 
Ttafiov KvX. ad aptationem etc. Et fortasse jam ante extrema apo- 
stolorum tempora rarius fuit donum mu-aculorum. conf. Hebr. 2, 4. 
•« — noifiivag xal dodaaxdlng, pastores et doctores) Pastoris appel- 
latio alias ubique soli Domiuo datur. Pastores et doctores hic 
junguntur: nam jpascwni docendo maxime, tum admonendo, corri- 
piendo etc. - , 

V. 12. nQog, £ig, elg, ad, in, in) Huc ref. in, in, in. v. seq, 
quanquam ad et in nomiihil jiifferunt. Eom. 15, 2. Hoc versu deno- 
tatur fanctio ministrorum; versu sequenti, meta sanctorum; versu 
14. 15. 16. via incrementi: et quodlibet horum habet tres partes, 
eodem ordine expressas. Sunt tres periochae tripartitae. Primae tres 
partes invicem respiciunt : tum , secundae : postremo, tertiae : citra 
chiasmum. — xavaQviafAOv, apiationem) Hoc maxime facit ad 
unitatem, 

V. 13. fJitXQi, dum) Ne apostoli quidem se putarunt metam asse- 
cutos : Phil. 3. nedum ecclesia. Semper proficiendum fuerat, non stan- 


272 EPH. IV, 13 — i 6. 

dum , nedum deficlendum. Et nunc ebclesia ideam sui optimae non 
a tergo respiciat oportet, sed ante oculos habeat, ut futuram, etiam- 
num assequendam. Notate hoc , qui antiquitatem non tam sequimi- 
ni, quam ohtenditis. — ttavavTt^acofisi') perveniremus. hoc tempus, 
tempori praeterito subjunctum, imperfectum est. Hoc jam fieri de- 
bebat, quum Paulus hoc scripsit. naimfides est viatorum. — oi ndv~ 
Tig) cuncti, sancti. — ilg, fig, flg, in, in, inj Asyndeton iteratum. 
Aetas naturalis excrescit ad sapientiam , robur et proceritatem : his 
respondet in aetate spirituali Jides una, animus corrohoratus , et 
plenitudo Christi. — ivoTt^ra, unitatem) Haec unitas amice oppo- 
nitur varietati donorum, et universitati sanctorum : contrarius autem 
huic unitati est omnis ventus, v. 14. — Ttjg nlgfcog xul Tr,g int- 
yvmofwg , fidei et cognitionis) Haec duo et conveniunt et diiferunt. 
nam cognitio perfectius quiddam fide sonat. — tov vIh tS {ti5, 
filii Dei) In Christo cognoscendo summum est, quod sit filius Dei. — 
fig avdQa Ttlfiov , in virum perfectum) Coneretum pro abstracto: 
abstracta sunt enim unitas et mensura. de perfectione, conf. Phil. 
3, 15. — - riXcaiag , staturae) ut Christus sit omnia et in omnibus. 
•ijAtxta statura spiritualis est plenitudo Christi. 

V. 14. firixfTi) non, ut antea et adhuc. — vtjnioi, infantes) Nr]- 
niot opponuntur viro in secundo gradu, et juveni in primo gradu. 
Vir perfectus , qui non jam in altum crescere potest , sed alias ta- 
men fit perfectior: infans, qui vix incipit crescere. — nXvdcoviCo- 
jnsvot, fiuctuantes) intrinsecus, sursum deorsum, etlam citra ventum. 
— nfgiq)fg6fifvot navvt dvifico , circumacti quovis vento) extrinse- 
cus, huc illuc, aliis nos adorientibus. — xv^ficx) versutia. Metapho- 
ra ab aleatore , qui talorum jactum fingit, ut semper appareat, quod 
ipsi placet. — fif&odfiav) Hoc vocabulo uti amant inprimis Metho- 
distae Romanenses. Vid. c. 6, 11. not. Adde D. Maichelii Diss. in- 
aug. de ecclesiae Romanae moliminibus methodisqne. — Trjg nKdvrig, 
erroris) i. e. Satanae. Metonymia abstracti occultam agendi rationem 
exprimit, qua hostis utitur. 

V. 15. dXTj&fvovTfg , verantes) Oppositum, erroris. De eadem 
veritate, v. 21. 24. — iv dydnrj, in amore) quo corpus coagmenta- 
tur. Hic est prora, et versu 16. puppis. Verantes, in amore con- 
junguntur. Hoc est simplicius. — av^riacanfp, crescamus) Pendet ab 
ut V. 14. Haec av!E,r}cng, augmentatio , v. 16. media est inter infan- 
tes et virum. — slg uvrov, in eum) Paulus Jesum in animo habens 
primum dicit eum, deinde declarat , quem dicat. — tu ndvTa , om- 
nia) subaudi aaTa , secundum. singuli , et universi, secundum om- 
nia. — og, qui) Ref. ad Christus: caput per incisum ponitur. — o 
XQt^^Sog, Christus) Ploce, emphatica. Antea enim jam dictum fuerat 
elg avTOV, in illum: cum tamen postea demum d jfptgo? cum sum- 
ma emphasi memoretur: quasi dicat: Christus est Christus. Ad 
hunc omnia referuntm-. 

V. 16. i^, ex) Fons augmentationis. — avvaQfioXoyansvov xal 
evfi^c^aCofifvov) compactum et commissum eorpus; concretum pro 
abstracto. i. e. compactura et commissura corporis, per rectam con- 
formationem et firmam coagraentationem. CTvvapfioJ{.oyiififvov pertinet 
ad ro regulare, ut partes omnes in situ suo et relatione mutua rec- 
teaptentur: avfilSt^uCofifvov notat simul firmitudinem et consolida- 
tionem. — dtd ndcTfjg dcpijg Trjg incxoQjjyiag) In palaestra sunt dcpal, 


EPH. rV, 16 — 20. 273 

quibus apprehenditur antagonista laedendus ; hostes enim pulvere et 
arena se invicem eonspergebant, ut, quamlibet inunctus, adversarius 
comprehendi posset: liic dicuntur aqial Tfjg int^OQriyiug, ansae ad 
mutuum auxilium. dtd, per, constr. cum notiivat , facit. — ^av 
iviQyetav, secundum efficadaiix) Pacultas debet etiam exerceri. conf. 
Kava Tt]v iuiQystttv, c, 1, 19. 3, 7. Sed hoc loco abest articulus; quia 
sermo est de efficacia particulari, singulorum membrorum. — ivog 
iKccgo, unius cujusque) Constr. ctim ivigyeiav ev fiiTQtt). — t« aal- 
ftttiog, corporis) Nomen pro pronomine reciproco. ideo notflTab di- 
citur, non noifi. — ii> aydni], in amore) Constr. cum aedificationem. 

V. 17. rsro ovv liyo) , hoc igitur dico) Redit eo, unde coepit 
V. 1. — /iiTjKict vuag niQtnaTilv, ne posthac ambuletis) Antitheton, 
V. i. — iv fiavaioTijTt, in vanitate) Radix talis ambulationis, disces- 
sio ab agnitione veri Dei. Rom. 1, 21. 1 Thess. 4, 5. in constr. 
cum amhulant. Vanitas exponitur v. 18- ambulatio, v. 19. 

V. 18. iaxort(yi.tivot tTj dtavolcf ovTig, qui sunt gbtenebrati mente) 
Habet hic versus^ quatuor commata. ad primum refer tertium , et 
ibi ad ovTfg, ovaav ad secundum refer quartum. Nam etiam 
Tit. 1, 16. ovTig cum epitheto praecedente nectitur. obtenebrati, aba- 
lienati, participia, praesupponunt , gentes ante defectionem suam a 
fide patrum, immo potius ante lapsumAdami, fuisse participes lucis 
et'vitae. conf. renovari, \. 23. — Ttjg ^(at]g, vita) de qua c. 2, 5- 
— Tov Ofov, Dei) Vita spiritualis accenditur in credentibus ex 
ipsa Dei vita. — *) nwgcoatv, obdurationem) Antitheton: vita. vita 
et sensus simul sunt, simul desunt. conf. Marc. 3, 5. not. UojQmnig, 
obduratio caecitati, ubi haec expresse simul notatur, contradistin- 
guitur: alias, eam in se continet. — y.agSlttg, cordis) Rom. 1, 21. 

V. 19. dntjXyrjKOTfg) Verbum significantissimum , in quo dolor 
{dkyog) per synecdochen dicitur pro omni sensu aifectus et intellec- 
tus, sive molesto sive jucundo. Etenim dolor urget ad medicinam: 
dolore amisso, non modo sijes, sed etiam studium et cogitatio rerum 
bonarum amittitur, ut homo sit excors, effrons, exspes. Ea est ob- 
duratio, v. IS- Desperantes, apudVulgatum et Syrum, aliquid dicit, 
et significationem illListrat. Quo pacto apud Chrysostomum con- 
junctim notatur j; dvalyijata rj dnoyvcoatg. homil. VI. inHebr. 3, 13- 
Ipsum autem verbum anaXyelv nuQucfigd^ftv videtur Cicero lib. II. 
famil. Ep. 16. quum ait, diuturna DESPEBATJONE rerum ohdu- 
ruisse animum ad DOLOREM novum. Itaque dnuXyflv plus est, 
quam desperare. Pulcre de hoe verbo ex Polybio disscruit Raphe- 
lius : ubi de duobus exemplis apud Suidara Polybio tributis alterum 
iisdem verbis apud Xiphilinum exstat. — iuvTag nugfdcDxuv , se 
ipsos tradiderunt) ultro. — ndatjg , omnis) dcjilyfta, lascivia, spe- 
cies: dy.adttQcjttt, impuritas, genus. His operibiis carnis quivacant, 
materiae ardore correpti incidunt etiam in avaritiam: et frequens 
apud gentes ex impudicitia quaestus. 

V. 20. vfAflg de 8j( arw? ifAdxifTf tqv ygigov, vos vero non sic 
didicistis Christum) Assonat ad illud Deut. 18, 14-. s. ain de a;^ iicing 
eda>Ke KtjQiog 6 ■&i6g csa. nQO(fr}cr,v — uui5 axa'(i60\9f. Unus est 
Christus, inquit Pauliis, (coll. 2 Cor. 11,4-) eum uti audistis, sic ex- 


*) dtd ri]i' ayroiai' , ijropter ignoranhain\ Haec ipsa calamitosi status 

initium est. Eom. 1, 21. 23. V. g^. 
T. U. S 


274 EPH. IV, 20 — 26. 

primere debetis. Ad non sic ref. mox sicut. non sic opponitur im- 
puritati: v. 19- si quidem etc. opponitur vanitati. v. 17- s. — ■ tov 
XQtgov, ChristumJ Expressius v. seq. ponit nomen Jesu. Christi 
ideam perfectissime et fulgidissime explevit Jesus. 

V. 21. flys, si quidem) Particula non minuit, sed auget vim 
admonitionis. — avrov, illumj Hoc, et mox zw illo, huc redundat 
ex commate sequenti: ut vos, Gal. 4, 11. Audire Christum dicit ple- 
nius quiddam, quam audire de Christo. — ^xyaaTS, audivistis) 
Etiam prima auditio de Christo toUit peccata. — iv awrip) in illo. 
i. e. illius nomine, quod ad ilhim attinet. — idtdax&f]^^, docti estisj 
doctrinam suscepistis. Consequens ro audire et r« doceri, est to 
discere. — xa&ojgj sicutj i. e. ita, uti. conf. K(x&(ag, sicut, 1 Cor. 
8, 2. ita, uti veritas reapse est in Jesu. Antitheton, secundum, v. 22« 

— ttXtj&ettt, veritasj Hoc opponitur vanitati ethnicae in summa; 
V. 17. et reassumitur v. 24-, uberius tractandum. Veritas, vera 
agnitio Dei veri. — iv tm ujaS, in JesuJ Qui credunt in Jesum, 
verant. conf. 1 Joh. 2, 8- 

V. 22. ttTio&ia&ttt, deponerej Hoc pendet a dico, v. 17- : et inde 
vis particulae, non jam, quasi post parenthesin, reassumitur per 
asyndeton in verbo aequipollente deponere. nam contrarium eorum, 
quae v. 18. 19. dicuntur, jam expeditum est v. 20. 21. Et tamen hoc 
verbum ttno&ta&ai, deponere respectum quendam habet ad verba 
proxima v. 21. 7'iJo deponere ex adverso respondet i^iduere, v. 23. 

— xara tt]v nQOTiQav dvae^Qoq)^]^, secundum pristinam conversatio- 
nemj pro eo ac prius ambulastis. Antitheton, versus 23- totus. se- 
cundum declarat vim verbi, relationem habentis, deponere, non modo 
abstinere. — tov nuXuiov av&QwTiov, veterem hominemj Concretum 
pro abstracto, ut mox v. 24- novum, coU. v. 13. not. Abstractum 
V. gr. est mendacium, v. 25- — tov (p&itQOfifvov, qui corrumpeba- 
turj Imperfectum, ut nXinxfav , qui furalatur , v. 28- Antitheton, 
creatum; idque in aoristo sive praeterito, respectu primae creatio- 
nis et intentionis. — naTa tag ent&vfiiag, secundum concupiscen- 
tiasj Antitheton, secundum Deum, in justitia etc. — Tag int&v(.iiag, 
concupiscentiasj Antitheton, justitia et sanctitas. — Tr^g dnaTtjg) 
erroris ethnici. antitheton, veritatis. 

V. 23. roi nvevfiuTt tS voog, spiritu mentisj 1 Cor. 14, 14. 
Spiritus est intimum mentis. 

V. 24- Tov xatvov) Tov viov dicit Col. 3, 10- de eo, quodfideli- 
bus nativum est: sed hic modo dixit a*i/«i/«B<T-fl-«fc. vicissim avttiiav- 
vufisvov subjicit 1. c. de studio fidelium. — XTia&ivra, creatumj initio 
rei christianae. In Christo creatus est hic novus homo. conf. c. 2, 10. 

V. 25- t6 ipsvdog, mendaciumj Universali commendationi veri- 
tatis convenienter subjungitur mentio mendacii et veritatis in lo- 
quendo. *) — oTt, quiaj Col. 3, 11. not. — all^Xbiv, invicemj 
Judaei et G-raeci. ibid. — fti^^} membraj v. 4. 

V. 26- oQyi^sff&s y.tti f^ii dfiaQTccvsrs, irascimini nec peccatej 
sicLXX_, Ps. 4, 5. Ira nec imperatur, nec plane prohibetur: sed, hoc 
jubetur, ut peccatum ab ira absit. est tanquam venenum, quod in- 
terdum medicinae vim habet, sed cautissime tractandum est. Saepe 
vis modi cadit super partem duntaxat sermonis. Jer. 10, 24. — o i^Uoq, 


*) dlTJ&iiai; veritatem] v. 21. 24. V. g. 


EPH. IV, 26 — 32. V, 1. 275 

solj Affectus noctu retentus alte insidet. — /ujj imdvhbi , ne ocei- 
datj Deut. 24, 15- «x iTiiSvGfTUb 6 tjliog tn ckvtm. — iniTto nuQ- 
OQyifffi(p vfidiv, super iracundia vestraj Non solum iracundia ces- 
sare, sed etiam frater sine procrastinatione corrigi, et reeonciliatio 
fieri debet, praesertim cum proximo, quem posthac visurus non sis 
in hac vita, quemve primum in via, hospitio, foro videris. 

V. 27. ftr,TS, nequej Diabolo datur locus per iracundiam per- 
tinacem, praesertim nocturnam. conf. tenehrarum .^ c. 6, 12. ^?jr* 
ponitur, ut xat ^-^, v. 30. 

V. 28. vXimoiv, qui furabaturj Id mitius, quam 6 xXinTtjg, 
fur. Participium imperfecti teraporis, praesenti hic non excluso. — 
iiuXXov di') potius vero etiam, quam si non furatus esset. In quo- 
vis peccati genere qui peccavit, contrariam deinde debet exercere 
virtutem. — xontuTco, laboratoj Saepe furtum et otium sunt una. — 
t6 dya&ov, bonumj Antitheton ad furtum, prius manu piceata male 
commissum. — Tulg ;ffpa/V^ manihusj quibus ad furtum abusus erat. 

— 'ivtt f;^/?, ut habeatj Lex restitutionis non debet nimis stricte 
urgeri contra legem amoris. [Praeter ablati restitutionem scilicet 
liberalitatem etiam, qui furatits est, exercere debet. Y. g.] 

V. 29. GunQog, putrisj vetustatem redolens, v. 22-, expers gra- 
tiae, insulsus. Col. 4, 6- Oppositura, bonus. — fit] ixnoQivia&o), ne 
egreditorj Si jam in lingua sit, resorbete. — fi Tig) si quis, quo- 
tiescunque. Non tamen postulatur ab omnibus par facundia. — ngog 
oncodo/ittjv — To7g uxtlyGi,, ad aedijicationemaudientibusj Talis sermo 
non caret usu, non subvertit audientes, ut ii, de quibus 2 Tim. 2, 14. 

— d(S xctQCv, det gratiamj Magna vis est in coUoquiis piis. 

V. 30. fJtrj XvmiTa, nolite contristarej per sermones putres. Con- 
tristatur Spiritus sanctus non in se, sed in nobis, [aliisve Tiominibus, 
V. g.] quum testiraonium ejus serenum turbatur. Xvniiv LXX saepe 
pro ri^n et J:|itp ponunt. — iiTq-gayta&rjie, obsignati estisj ut sciatis, 
non solum esse aliquem diem liberationis , sed illum diem etiam 
vobis, ut filiis Dei, fore diem liberationis ; eoque nomine laetamini. 

— fig ^fttguv unolvtQKaoitag , in diem liberationisj Hic dies est 
novissimus; cujus repraesentatio quaedara est in die mortis. prae- 
supponit dies citeriores. Rom. 2, 16. In illo maxime die referet, 
quis inveniatur obsignatus. 

V. 31. ntxQia, amaritudoj Oppositum, v. 32-, X9V?oi, benigni, 
erga omnes. — ■&Vfi6g, saevitiaj Oppositum, misericordes, erga im- 
becilles et miseros. — xui oQyr,, et iraj Oppositum, condonantes, 
erga laedentes. Hactenus descendit Climax, in prohibitis. — ^kaa- 
qit]fiia, blasphemiaj Atrox species clamoris. Utrumque toUit amor. 

— xoexm) vitio. Hoc genus est, ideo omni additur. \Eam pravita- 
tem notat, qua quis difficilem se et molestum conversantibus praehet. 

V- g-] , 

V. 32. «;fof^/ffaro, condonavitj Praebuit se benignumf misericor- 
dem, condonantem. 

C A P U T V. 

V. 1. MifirjTui, imitatores) in condonando, (coll. antec.) et m 
amando; nam sequitur, amati, quanto gloriosius et beatius est, 


276 EPH. V, 1—9. 

esse imitatorem Dei, quam Homeri, Alexandri, Apellis etc. — ojg 
TetiPu, tanquam liberij Matth. 5, ^\b. 

V. 2. 7ieQvTittTi7v£, ambulate) Fructus amoris nostri, ex Christo 
accensi. — vn^Q ■^ftMv, pro nohis) Non cum verbo tradidit construi- 
tur Dativus jDeo, sed cum proximis praecedentibus , ollationem et 
viciimam. AUudit enim Paulus ad Mosen, apud quem solennia sunt 
illa, oKoKttVTaifAa t(S Kvgivy iiQ 6ai.u]v tvmdlag, ■iyvaluafiu T(a Kv- 
olto igl. -Atl. Exod. 29, 18- 25. 41. Lev. 23, 13. 18. etc. — nQoa(f>oQttv 
y.ttt {f-uaiav, ollationem et victimam) Conf. Hebr. 10, 5. ss. — flg 
6afit}v fvcodlag, in odorem bonae fragrantiae) Hoc bono odore sumus 
reconciliati Deo. 

V. 3- noQvila, scortatio) impurus amor. — ri 7tkeovaS.ltt, aut ava- 
ritia) v. 5. c. 4, 19- — (indi ovof^uCea d-co , ne nominetur guidem) 
scil. ut facta : conf. 1 Cor. 5, 1- dK8(Ta(,,auditur: aut sine necessitate. 
conf. V. 4. 12. — TTQenst, decet) Oppositum, sjc avjjxojra non 
convenientia. v. 4. 

V. 4- ttlaxQOTiig, turpitudo) in sermone, vel etiam gestu ete. — 
fiojQoloylu , stultiloquium) ubi risus captatur, etiam sine sale. — 
71 iVTQttnilia) aut facetia. Haec subtilior, quam turpitudo aut stul- 
tiloquium: nam ingenio nititur. Ea maxime delectati Asiani: supe- 
rioribusque temporibus per aliquot aetates regnaverunt facetiae, 
etiam apud literatos. cur? Aristoteli svTQanelia virtus est: et Plau- 
tum triverunt. rtjv evTQamliuv a Paulo ita repreliendi notat Olympio- 
dorus, wge ide ra dqsla denTeov, ut 7ie urbanitati quidem sit locus. — 
Ttt ix ccvrjitovta, quae non conveniunt) Epitheton. Subaudi praedi- 
catum, absint. — evj(aQigia, gratiarum actio) subaudi avriKev, co7i- 
venit. Linguae abusui opponitur sanctus et tamen laetus usus. 
v. 18. s. Non conveniunt abusus et usus. evzQaneXitt, et evxttQtgia, 
concinna paronomasia. illa turbat animam, (et quidem subtilis ali- 
quando jocus et lepos tenerum gratiae sensum laedit ;) haec, exhilarat. 
V. 5- ege, este) Lnperativus. Gral. 5,21- — og egtv eidcolokdTQrjg, 
qui est idololati^a) Col. 3, 5. Avaritia est summa defectio a creatore 
ad creaturam, Matth. 6, 24. Phil. 3, 19. 1 Joh. 2, 15., et summe violat 
eadem praeceptum de diligendo proximo, quod simile est praecepto 
de diligendo Deo. est igitur idololati-ia , adeoque peccatum maxi- 
mum. 1 Sam. 15, 23. — ra XQi^g^ xut ■&eS, CJmsti et Dei) Articulus 
simplex, summam unitatem indicans. 1 Tim. 5, 21- 6, 13. 2 Thess. 
1, 12^ conf. Marc. 14, 33. Alibi geminatur, emphaseos causa. Col. 2, 2. 
V. 6. y.evo7g Koyoig, vanis sermonibus) quibus ira Dei contem- 
nitur; quibus officio se suo subducere, bonum pro nihilo habere, 
malura etiam extenuare et incrustare homines nituntur. [quibus ubi- 
vis denique omnia scate7it, V. g.] Hoc genus est: species tres, v. 4- 
Sie LXX, fttj fieQtfivttTojaav iv Xoyoig zevo7g. Exod. 5, 9. — dia 
Tttvca, propter haec) ^vojiteT scortatio7iem ete. — ?] oQyt] t5 deti, ira 
Dei) Antitheton reconciliationis. v. 2. c. 4, 32- — enl Tisg visg 
Tijg dnet&eiug, super filios incredulitatis) in gentilismo. 

v. 7. fi>], ne) ne ira super vos veniat. Duae partes: nolite, et 
nolite, V. 7. 11. Vitanda communio cum malis et hominibus v. 7., 
et operibus, v. 11. 

V. 8. anoTog' q^Mg, tenebrae: lux) Abstractum pro concreto, 
emphasi egregia. nam sequitur, filii lucis. 

V. 9. 6 KttQnog t« (poirog, fructus lucis) Antitheton, opera iti^ 


EPK V, 9 — 16. ,277 

.fructuosa tenebrarum. v. 11. — av, in) est, consistit in etc aya- 

&biovvr) xal diHatoavvt] nal dXrjB-fl(ji, bonitaie et Justitia et verita- 
te) Haec opponuntur vitiis modo descriptis a c. 4, 25. 

V. 10. doitif.idCovr6g, prohantes) Constr. cum amhulate, v. 8. 

V. 11. 8£ nal) «al, etiam. Non satis abstinere est. — iAf/^ffrf, 
redarguite) verbis et factis luce dignis. 

V. 12. ydg, enim) Causa, cur indefinite loquatur versull., de 
operibus tenebrarum, quum fructum lucis v. 9. definite descripserit. 
Simul binc patet facilitas, justitia, salubritas elehchi. — it^vq/fj, se- 
creto) per fugam lucis, frequentissirae. — vu avTMv) db illis, qui 
sunt in tenebris. — ataxQov, turpe) Ad Corinthios, familiarius scri- 
bens, nominat; etiam ad Romanos, quiaopus_erat: hic, gravius agit. 

— Kal) vel dicere, nedum facere. — Uystv, dicere) Existimari 
possunt a contrariis, honitate, justitia, veritate. 

V. 13. ds, aictem; tametsi.non dicas aut-appelles ea. — ikfyxo- 
fisva, reprehensa) per vos. v. 11. — vno ro (fioiTog (favsgScai) 
Conjugata, q)dog, cpaPiQog. — (fiavf(j5cat, manifestantur) ut agnos- 
catur eorum turpitudo, sive ii, qui patrarunt, recalcitrent, sive resi- 
piscant. — nuv , omne) Abstractum pro concreto. nam hic sermo 
jam est de ^homine ipso. coll. v. seq. propterea. — yd^, enimj Enim 
facit epitasin, in gradatione. — ro q^avfQ^i-tfvov) Antanaclasis. nam 
(pavfQSrat est passivum: (favfQbfifvov , medium, quod manifestari 
non refugit. conf. mox, syfigai et dvdga. — gpwff^ lux) Metonymia, 
ut V. 8. — sgt, est) fit, et mox est, hix. 

V. 14. dio kfyft, propterea dicitj Summa celeusmatis hujus ex- 
stat Es. 60, l., qo)Tt'Cn qonlCa, lfgtiaah']f.i' i^xft ydg as to <fi(og. 
Hebr. ''"nN ■'?3lp Sic ibid. c, 52, 1. 2., lEfyflQH ' dvdgr]&o. Sed apo- 
stolus expressius loquitur, ex luce N. T. , atque ut requirit status 
ejus, qui excitandus est. Simul videtur in mente habuisse formulam, 
quae in festo buccinarum adhiberi solita fuerat: Excitamini excita- 
mini e somno vestro : evigilate e somno vestro , qui vana tractatis. 
nam sopor vobis gravissimus immissus est. etc. Vid. Hotting. ad Godw. 
p. 601. Et fortasse illo anni tempore scripsit hanc epistolam. conf. 
1 Cor. 5, 7- not. — fyftgat,' dvdga) Ammonius : dvug^vatj inl fQ- 
yov ' lyfQd-Tjvat, i'i vnva. — fn ruv vfHQotv, ex mortuis) c. 2, 1. — 
intqavGfb, illucescet, tanquam Sol. conf. Es. cap. cit. v. 2. Thema, 
ini(pavav,oi) apud LXX. Sie a yrjQdaKO), ytjQdaco, aQfaxco, dQfaai. 

V. 15. ^linfTf, videte) Hoc repetitur v. 17- — ncijg, quomodo) 
Solicitudo etiam modum spectat. Eespondet, tanquam. — dKQi^(Zg) 
praecise. [Man soll es genau nehmen. V. g.] conf. Act. 26, 5. — - 

— /tt>j (og daocpot, 7ion tanquam insipientes) qui praeter propter 
viam ambulant. 

V. 16. i^ayoQaCofifvot rov itaiQov, redimentes tempus) SicLXX, 
natQov vfifTg iiayoQdCiTf. Dan. 2, 8. Dies, inquit Paulus, mali sunt ; 
et in malorum hominum, non in vestra potestate: quare, quum vos 
urgeri videtis, date operam, ut, dum intervalla istius temporis ini- 
mica transeunt , tempus , si minus cum lucro , at certe sine damno 
ducatis et traducatis, quod fit quiescendo, vel certe modice agendo. 
Haec vis verbi a^an in loco Amosi mox citando. Sapientia et dnQl- 
^sta praecipitur, non ignavia. Alia tamen agendi ratio est in aesta- 
te, alia in hieme, vel majori cum labore. Qui tempore malo nullum 
tantisper temporis fructum pra,eter tempus ipsum (exemplo magorum, 


278 EPH. V, 16 — 22. 

Dan. 1. c. aiit more urbis obsessae, subsidium exspectantis) quae- 
runtj hi sapienter faciunt, et deinceps meliori tempore-, quod sic 
redemerunt, melius utentur. Sir. 10, (27) 31-, fii^ doid^a Iv kmq^ 
gevoxdQiag as. Simillima locutio Smyrnensium in Ep. de Poly- 
carpo, ubi martyres dicuntur Scd ^adg oiQag xiqv atcovtov xoluaiv 
iiayogaCoftfvot, §. 2. Oppositum est, tempus perdere. — i^uiQav, 
dies) c. 6, 13. novTjQotj mali) Amos 5, 13., o avviolv iv rw hcciqm 
ixflvtjf (C3*T') atoin^aeTtti, ort- ttatpog novrjQog igiv. 

V. 17. avvtivTig, intelligentes) Amos, raodo, o avvtmv. hinc col- 
ligas, Paulum ad illum locum respexisse. — t/ t6 d^ikrifia *) to 
nvQifi f quae voluntas Domini) non solum universe, sed certo loco, 
tempore etc. 

V. 18. fJiri fie&vaxia&{ oivco, nolite inebriari vino) Sic plane 
LXX, Prov. 23, 31. (30.) Convenienter dehortationi ab impuritate 
subjungit dehortationem ab ebrietate. — iv lo) in quo , vino scil. 
quatenus immoderate hauritur. — «fftoT/a) "AawTog dicitur pro 
aa(aqog. inde daotria denotat omnem luxuriam frugalitati inimicam. 
oppositum vide versu 19., de efFectu plenitudinis spiritualis. — dlld) 
Sic fere LXX, 1. c. dllu ofitlsite dv&Qwnotg dtyialotg. 

V. 19. XaXuvTfg iavTOig) loquentes inter vos: antitheton, Do- 
mino. conf. Col. 3, 16. not. Spiritus, fideles facit disertos. — ^pal- 
f*o7g, psalmis) biblicis, Davidieis, novis, extemporalibus ; adjuncto 
instrumento. — vfivotg, hymnis) ad laudem Dei expressam. — ioda7g) 
carminibus, quae canuntur aut cani possunt, de quoeunque argu- 
mento sacro. — nvevftaTixa^g, spiritualibus) non mimdanis, ut sunt 
ebriorum. — raJ xvqiqj, DominoJ Christo, qui corda scrutatur. 

v. 20. ivxuQtgSvTig, gratias agentes) Hoc officium Paulus saepe 
urget et ipse diligenter exercet. peragitur animo, lingua, opere. Col. 
3, 17. — ndvToiv, omnibus) Neutrum, masculini potestate inclusa. 
conf. 1 Thess. 5, 18- — if]a5, Jesu) per quem omnia nobis obtingunt. 

V. 21. dlkt]loig, invicem) Nunc de officio erga alios : cujus fun- 
damentum est timor Gkristi, **) motiva sua hauriens ex fide Chri- 
stiana. iPetr. 2, 13- Rara phrasis. conf. 2Cor. 5, 11. lCor. 10, 22. 

V. 22. ai yvvtt7xtg, mulieres) Inferiores priore loco ponuntur; 
deinde superiores. v. 25. c. 6, 1. 4- 5. 9. 1 Petr. 3, 1. 7. quia propositio 
est de subjectione: et inferiores debent officium facere, qualescunque 
sunt superiores. Multi etiam ex inferioribus fiunt superiores: et qui 
bene subest, bene praeest. Porro his omnibus scribitur in secunda 
persona: omnium est ergo audire et legere scripturam. conf. 1 Joh. 
2, 13. — iSiotg, suis) Mulieres obsequi debent suis maritis, etiamsi 
alibi meliora viderentur habere consilia. vnoTaaaofievat subauditur 
ex V. 21. ***) De liberis et servis dicitur, obedite, c. 6," 1-5. Gon- 
jugum, major paritas. Conf tamen Rom. 13, 1. — wg, sieutj Subjectio, 
quae ab uxore praestatur viro, simul praestatur ipsi Domino, Christo. 
Non est comparatio cum obedientia, quam ecclesia praestat Christo, sed 


*) Lectionem &iS, joer marg. utriusque Ed. lectormn .arhitrio relictam, 
praefert Tioc versu Vers. germ. E. B. 
**) Manc videlicet lectionem, av tpo^uj xgi^S, quam Ed. maj. minus ji/rmam 
judicaverat, et margo Ed. 2. firmionbus accenset, et Vers. germ, ex- 
primit. E. B. 
***) Quare in Vers*. germ. nonnisi per parenthesin exhihetur. E. B. 


EPH. V, 22 — 30. 279 

cum ea, quam ipsa uxor Christo praestare debet. Obedientla prae- 
statur viro, intuitu Christi. Ergo etiam ipsi Christo. 

V. 23. xal avTog, et ipse) Vir autem non est servator uxoris. 
in eo Christus excellit. Hinc sed sequitur. 

V. 24- «AA* wGvcfQ, sedsicut) Antitheton, vir, mulieres. — vno- 
xaGafTDtf,, subordinatur) Subaudi hic quoque, in omni re. — ai 
Yvva7xeg, muUeresJ suhordinentur. 

V. 25. ittVTov naQido)Kfv, se ipsum tradidit) ex amore. 

V. 26. dyidar} , sanctificaret) Saepe sanctitas et gloria sunt 
synonyma: quare hic quoque sequitur, sisteret gloriosam. — na&a- 
Qiaag, mundans) Mundatio praecedit donationem gloriae et nuptias. 

— 'ivtt, ut) Constructio est, tradidit — mundans_ (i. e. et mundavit:) 
ab utroque pendet ut, bis in textu positum. Sanctijicatio deducitur 
ex morte sive sanguine Christi, coll. Hebr. 13, 12-: mundatio sive 
purificdtio, mox, ex baptismo et verbo. Sanctitas est gloria inte- 
rior: gloria est sanctitas emicans. Cur Christus ecclesiam amavit 
et se ipsum tradiditf ut sanctificaret. Cur eam mundavit? ut siste- 

ret. — . Prius est jus novum acquisitum Christi in eccle- 

siam: posterius ostendit, quomodo ornaverit ipse suam sponsam, ut 
convenit tali sponsae talis sponsi. Et conjuncta mox urgetur men- 
tio lavacri et verli, etsi verbum ad ro mundans referatur. In verbo 
est vis mundifica, et haee exseritur per lavacrum. Aqua et lava- 
crum est vehiculum: sed verbum est causa instrumentalis nobilior. 

— rw XsTQw t5 vdarog iv QrjfiUTt, lavacro aquae in verboj In- 
signe testimonium de baptismo. Tit. 3, 5- — iv q^^uti,, in verbo) 
Baptismus vim purificandi habet ex verbo. Joh. 15, 3. in constr. 
cum mundans. "niQN Qi^fiu. 

V. 27. iftt naQtt^nnri, ut sisieret) Id valet 'suo modo jam de 
hac vita. conf. c. 4, 13- — iavtw, sibi ipsi) tauquam Sponso. — 
ivdoiov, gloriosani) Ex amore Christi debemus haurire aestimationem 
sanctificationis. quae sponsa contemnit ornatum a sponso oblatum? 

— rjji/) illam, quae respondeat ideae suae aeternae. — oniKov^ 
maculam, ex quacunque mala dispositione. — Qvrlda) rugam, e se- 
nio. — 'iva r]) ita, ut sit. — ufimfiog, expers vitii) Cant. 4, 7- 

V. 28- iavTov, se ipsum) v. 29. 31. fin. 

V. 29. adslg') nullus, nisi scilicet a natura et a se ipso desciscat. 

— Ti^v iavrS (JttQna, suam ipsius carnem) v. 31. fin. — '■ inTQfcpft,') 
valde nutrit, intus. — d^uknst) fovet, extra. Idem verbum, Deut. 
22,6. Job. 39, 14. iReg. 1, 2. 4. Id spectat amictum, ut, nutrit, 
victum. — TYiv iayiXridiaVj ecclesiam) nutrit et fbvet. 

V. 30. QTV, quia) Causa, cur Dominus ecclesiam alat et foveat, 
est arctissima necessitudo, quae hic exprimitur verbis Mosaicis de 
Eva huc accommodatis. Ecclesia ex Christo propagatur, ut Eva fuit 
ex Adamo ; et haec propagatio est fundamentum connubii spiritualis. 
propter hoc. v. 31« — to awfxaTog avrS, corporis ejus) Corpus hic 
dicitur non ecclesia, quae continetur in subjecto sumus, sed corpus 
ipsius Christi. — i», ex) Gen. 2, 23. s. elnsv ttdufi, tSto vvv ogSv 
ix Tmv 6ge(ov (in, xal aaQ^ ix Trjg auQxog fiis. a'vTr) xlij&t^asrai yvvtj, 
liTb ix tS dvdQog aviijg iXtjcp&t]. evexev tSts xaTaXelxpet> dv&Qco- 
nog Tov nuTeQtt ttvrS xat ti^v fxtjTfQa, xal nQoaxolKt)&TiaeTtti> rrj yv- 
vaixi avtS, xttl eaovTai/ ol dvo eig adQxa fiiav. — ix VTJg auQxos 


280 EPH. V, 30 — 33. VI, 1. 2. 

avts xtI. ex carne pJus etc.) Moses ossa prius, Paulus earneni prius 
nominat. naturalem quippe structuram, de qua ille, ossa potissimum 
sustinent: at in nova creatione, caro Christi magis consideratur. 
Porro Moses plenius loquitur; Paiilus omittit,^ quae ad propositum 
non aeque pertinent. Non ossa et caro nostra, sed nos spiritualiter 
propagamur ex liumanitate Christi, carnem et ossa habente. 

V. 31. aaTalilyjitj relinquetj Versus 30. protasin, de conjugio 
naturali, ex Mose praesupponit ; apodosin, de conjugio spirituali ex- 
primit: inde vicissim hic versus 31. protasin exprimit; apodosin 
subaudiendam permittit. conf. v. 32. med. Etiam Christus Patrem 
quasi reliquit, et ecclesiae adhaesit. — 7T()oaxo^h]&^(T£iai , adhae- 
rebit) per unitatem matrimonialem. — fig ffapxa fiiav , in carnem 
unam) non solumuti antea, respectu ortus ; sed respectu novae con- 
junctionis. 

V. 32- /Mf/a, magnum) Plus sensit Paulus, quam ii, ad quos 
scribebat, caperent. mysterium appellatur non fiaatrimonium huma- 
num, V. 35-, sed ipsa conjunctio Christi et ecclesiae. \Tria omnino 
sunt qfficiorum genera, quae marito Lex praescribit Exod. 21, 10. 
Priora duo sensu spirituali apostolus nuncupaverat v. 29-: nunc ad 
tertium ordo deduceret, cujus summam Hoseae istud exhihet c. 2, 20. : 
Cognosces Dominum. At praecidit sei^monem apostolus. Exquisi- 
tissimae indolis et capacitatis mentes requiruntur. V. g.] 

V. 33. nXt]v , veruntamen) Paulus prae nobilitate digressionis 
quasi oblitus propositae rei nunc ad rem revertitur. — iva, ut) 
Subaudi volo aut simile quidpiam. coll. 1 Cor. 4, 2- not. 7, 29. 
2 Cor. 8} 13. Particula vim habet; vim temperat ellipsis morata. 

C A P U T YI. 

V. 1. 'TTvaKfiftf, ohedite) Id plus etlam dicit, [coU. v. 5-] quam 
subordinamijii. Ohedire est imperitioris: subordinari, cujusvis infe- 
rioris. — dUuiov, justum) etiam natura. 

V. 2. r/jwa, honora) Liberis expressius, quam parentibus, oifi- 
cium praeseribitur. amor enim descendit magis, quam ascendit: et 
ex iiberis fiunt parentes. — ivtolri, praeceptum) Deut. 5, 16. tif/a 
Tov TiaieQa aa nal Ttyv fii]T^Qa on , op t^ottov ENETEIAA TO 
aot iii'^tog lyfng aa, 'iva ili nrX. — tcqmt)] ev InayyfXla, primum 
in promissione) Praeceptum de diis alienis non habendis fert secum 
promissionem quidem, sed item comminationem, earumque utramvis 
ad orania praecepta pertinentem : praeceptum de abusu nominis di- 
vini, habet comminationem. Etenim officia erga Deum sunt maxime 
necessaria et maxime debita; ideo sic muniuntur : officia erga homi- 
nes minus sunt debita hominibus, et eatenus minus necessaria ; ideo 
promissionem habent. Praeceptum de honorandis parentibus, de quo 
Paulus, promissionem propriam ante omnia primum, si totum deca- 
logum spectes, habet; si tabulam secundam, solum etiam pi-omissio- 
nem habet: primum autem cum promissione est respectu omnium 
praeceptorum etiam decalogum subsequentium. Et perquam conve- 
nienter. nam praesuj)posita parentum pietate in liberis ad Dei prae- 
cepta educandis, honor parentibus per obedientiam praesertim prae- 
stitus, initio aetatis omuium praeceptorum obedientiam continet: 
Haec observatio apostolica argumento est, legis meditationem in 
N. T. non esse antiquatam. 


EPH. VI, 3 — 7. 281 

v.Z' su aoi, hene tibi) Attende, juventits. — xat fffjj, et erisj 
LXX, utroque, "Exodi et Deuteronomii , ubi decalogus recensetur, 
loco, nat ii>a fittKQoyQoviog ytvrj. sed Deut. 22, 7. , Yra fv aoc ya- 
vt]vuv xal nolvrjiifQog iar]. ex' cod. Al. ubi ed. Rom. yivri. Ra- 
rum futurum Subjunctivi, 'ia^. Qui diu bene vivit, diu experitur 
gratiam Dei, etiam per liberos honorem retribuentes, et longam ha- 
bet sementem messis aeternae. — (luKQoyQovtog, longaevus) Tenerior 
aetas pro captu suo allicitur promissione longae vitae: adultis et 
maturis expressius additur exceptio crucis. Promittuntur autem 
longa tempora non tantum singulis parentes honorantibus , sed toti 
eorum genti. — inl r/7? y^g, super terra) Moses ad Israelem, fnl 
Ttlg yrjg Trjg Qya&rjg , ^g KvQiog C &fog au diSo^al aoi. Hodie 
aeque bene vivunt pii in omni terra, atque Israel olim in illa. 

V. 4. xat oi natfQfg, et patres) Et praefigitur etiam v. 9-, et 
domini: non praefigitur e. 5, 25^, viri. Facilius parentes et heri ab- 
utuntur potestate sua, quam mariti. Parentes dixit v. 1., nunc pa- 
tres potissimum alloquitur. nam hos facilius aufert iracundia. Eadem 
differentia vocum, eadem admonitio, Col. 3, 20- 21. — f^iri nuQOQyl- 
Cfre , nolite irritare) ne exstinguatur amor. — fy.TQf'qftf, emitinte) 
benigne. — iv nutdfitf nal va&faltt, in eruditione et admonitione) 
Harum altera occurrit i'uditati ; altera oblivioni et levitati. Utraque 
et sermonem et reliquam disciplinam includit. Sic apud Jurisconsul- 
tos v8&fE7]f.iu admonitioque dicitur, etiam quae fit per plagas. Job. 
5,17., "imtt vu&fiTjfxa. iSam. 3, 13., ax ivn&fTfi, Eli filios suos. 

V. 5. ol dSXot, servi) Hic late dicitur, de servis et libertis, tan- 
quam specie servis proxima. v. 8. fin. — to7g KVQlotg xaToi aaQxa, 
dominis secundum carnem) Non conveniebat, post mentionem veri 
Domini, v. 4-, tales statim etiam absohite vocari dominos. eo magis 
addit, secundum carnem. — [Afvu (po^ts iial vQOfia , cum timore et 
tremore) non secus, ac si minae, quod ad fideles heros attinet, sub- 
latae non essent. v. 9. Respieitur conditio servorum veterum. -^ 
unk6v7jvi vr,g auQdlag , simplicitate cordis) Sic LXX pro Hebr. 
n^ib TJ3"' 1 Chron. 29, 1 7. Haec declaratur v. seqq. ubi simplicitati 
maxime opponitur servire ad oculum. conf. Col. 3, 22. Servitus sub- 
ordinatur Christianismo , non cum illo committenda. 

V. 6. (ug uv&QomaQfaKoi', ta,nquam liominibus placentes) Anti- 
theton, mox, tanquam servi Christi, facientes etc. Quos dicit servos 
Christit Resp. facientes voluntatem Dei. Tales Deo dQiaaaat, pla- 
cere curant. Idem antitheton Col, 3, 22- Sic exprlmitur, timentes 
Deum. Parallela enim snnt, facientes voluntatem Dei, ad Eph. et, 
timentes Deum, ad Col. — ia yjv^rjg, ex animo) Sic ix ipo^P!g, 
Col. 3, 23. Sic 1 Macc. 8, 25. 27. parallela sunt, nuQdicf nXr,Qft,, 
et iv, ipvpig. 

V. 6. 7. fJt 'ipvx>i9 i"fc' fvvolug, ex animo cum henevolentia) 
Benevolentiam, praecipuam servi vii*tutem fuisse habitam, qua com- 
modis heri sui faveret, ex oeconomico Xenophontis pulcre notat 
Raphelius. hanc autera habet, qui non oculis heri, sed ex animo 
servit. evvotav, inquit Xenophon de villico, servo, Sf^aet avvov 
iX^iv, fi fiikkoo «Qxiafcv ANTI 20T naQutv. benevolentiam, quae 
in servo est, ne asperitas quidem heri exstinguit; ut in catellis. — 


282 EPH. VI, 7 — 12. 

Ttu *) itv^lqi, Domino) Christi dominium omnes movere debet, et 
gubernare, etiam in servienda servitute externa. Dominus cor spectat. 

V. 8- idv Tt) Tmesis, pro ort iaVj Col. 3, 23. — uya&oVf 
bonumj in Christo. 

V. 9. Toc avta , eademj ea, quae sunt benevolentiae , compen- 
sate. Amor officia servilia et herilia moderatur, ut lux una eadem- 
que varios colores. Aequalitas naturae et fidei potior est, quara 
difFerentia statuum. — avtivrfg zi^v dnftXi^v, remittentes minasj 
Deposita fere a dominis saevitia erat, suscepta fide; nunc etiam 
minae remittendae, ne ostentent servis potestatem suam, ad terren- 
dum. fi5>T LXX, uneikri. — ai^roTv x«t v^mv **), illorum et vesterj 
Non dissimilis locutio, Rom. 16, 13. — iv yQavolg, in coelisj omni- 
potens. Ut Dominus vos tractavit, ita vos tractate servos: aut, ut 
vos tractatis servos, ita ille vos tractabit. 

V, 10. TO Xotnov , ceterumj Particula sive formula concludendi, 
et ut ad rem magnam excitandi. 2 Cor. 13, 11. — • ddfXcpol ***), fra- 
tresj Hoc uno epistolae loco sic eos alloquitur. Nusquam magis mi- 
Yxit^ fratrum invicem titulo utuntur, quam in acie. — ivduvafASa&e, 
confortaminij Qui robur intra se habent, hi demum ad panopliam 
gestandam apti sunt. — v,ai) "^v 8td duotv. — ngdtit zt^g ia^vog, 
valore roborisj Hoc de Christo dicitur, uti c. 1, 19. de Patre. 

V. 11. nuvonliaVj armaturamj v. 13. — gjjvafc^ starej Verbum 
agonisticum et castrense. conf. not. ad Matth. 12, 25. Domini vir- 
tus, nostra est. — fit&oddag, insidiasj quas et vi et astu instruit. jms- 
■dodog, via rectae opposita, ciixuitus, quali utuntur, qui insidiantur: 
2Macc. 13, 18. unde fii&odfvsiv, 2 Sam. 19, (27.) 28-, LXX. Esth. 
xiq). fi&. deAman: noXvnXonotg fts&odmv naQaXoytGfiolg. Ms&o- 
dtla in bonam partem adhibuit Chrysostomus, Honul. IV. de poenit. 
iLi'/ittQt(5itv oipeilofisv T(w &fw Tw ditt noXXtZv fis&oditurv ioifiivoi 
x«i Gw^ovTt tdg ipvj^dg rjficov. did noXXdiv fu&odstmv , per se- 
cunda et adversa. — ra dta^oXa, diabolij principis hostium, qui 
V. 12- ostenduntur. \Idem , qui v. 16. diciiur 6 novijQog. V. g.] 

V. 12. 83« e<;tv, non estj Pone homines, qui nos iafestant, latent 
spiiitus. — »2 ndXri) lucta. — nQog aTfiu kuI adQica, ad sa